ERZURUM SANAL ANSİKLOPEDİK SÖZLÜĞÜ (www.erzurumluyum.net)

Hazık, 1688 (H.1102)'da doğdu. Asıl adı Mehmet'dir. Hz. peygamber'in (SAV) soyundan geldiğinden seyyid Mehmet adıyla da anılır. Şiirlerinde "hazakatli, işinin ehli, usta" anlamına gelen "Hazık" mahlasını kullanmıştır.

"Peder kim İspiri Bü Bekr Efendi nam ile ma'rüf "

mısrasından da anlaşıldığı gibi Hazık, Erzurumlu alimlerden İspirli Ebu Bekir Efendi'nin oğludur. Büyük Tefsir Tarihi, Ebu Bekir Efendi'nin Karabağ tarafından Erzurum'a geldiğini kaydeder.

Efendiler namında iki zat Erzurum’a gelmiş. Ak Bekir Efendi tarikat-i Aliyye'yi neşr ile, Kara Bekir Efendi de ta'lim ve tedris ile iştigal ederek muhitlerini tenvire muvaffak olmuşlardır. İşte Hazık Efendi, bu Kara Bekir Efendi'nin oğludur.

Ebu Bekir Efendi, çeşitli ilimlere dair on kadar eser yazmıştır . Oğulları tarafından korunan bu eserler, 1828'de Rusların Erzurum'u istilası neticesinde diğer kıymetli eserlerle birlikte gasbedilmek suretiyle İran'a götürülmüştür.

Babası vefat ettiğinde Hazık otuz üç yaşındadır. Kendisinden çok şey öğrendiği babasının ölümüne tarih düşürür. Bu manzumede onu, il-mi yayma, eser neşretme ve talebe yetiştirme yolunda her türlü sıkıntıyla katlanan fedakar bir alim ve ALLAH rızası haricinde hiçbir şey gözetmeyen kanaatkar biri olarak tanıtır.

Peder kim İspiri Bu Bekr Efendi nam ile ma'rüf
Kana'at eyleyip tengi-i deste sahti-i zıyka

Ser-a-ser dehre külliyat ü cüz'iyyatı neşr etdi
Li-vechillah olup üstad-ı küll erbab-ı tahkika

Yukarıdaki tarih manzumesinden anlaşıldığına göre Ebu Bekir Efendi 1723'te vefat etmiştir.

Hazık'ın diğer aile fertleri hakkında elde mevcut bilgi yoktur. Divandaki "Mersiye-i Zevce-i Hod Hatice Hanım " başlıklı mersiyeden Hazık'ın Hatice Hanım'la evlendiğini , " Tarih-i Viladet-i Ferzend-i Ercüment-i Hod Ebu Bekir Efendi " başlıklı tarih manzumesinde 1732 'de Ebu Bekir adında bir oğlunun dünyaya geldiğini öğreniyoruz.

Alim bir babanın çocuğu olarak dünyaya gelen Hazık , o dönem için iyi sayılabilecek bir öğretim görür. Önce Erzurum 'da İhlasiyye Medresesi Müderrisi Müftü Ömer Efendi ve Kazabadi Ahmet Efendi gibi devrin tanınmış alimlerinden ilim tahsil eder. Daha sonra Feziyye Medresesi müderrisi olan babası Ebu Bekir Efendi'den ders alarak tahsilini tamamlar . İcazetname aldıktan sonra Erzurum'da yazıcızade İbrahim Paşa Medresesi ile bu gün Çifte Minareli Medrese diye bilinen Hatuniye Medresesinde müderrislik yapar. Erzurum'da elli yıl kadar çeşitli ilimlerin öğretimi ile uğraşır.

Hazık'ın uzun süreli müderrisliği esnasında bir çok kıymetli şahsiyetin yetiştirmesine katkıda bulunur. Bunlar arasında Marifetname adlı eseriyle meşhur olan büyük alim Erzurumlu İbrahim Hakkı (öl.1790) da vardır. Hazık, İbrahim Hakkı'nın Farsça Hocasıdır.

İbrahim Hakkı'nın Hazık Efendiden ders alması kaynak eserlerde şöyle kaydedilir.

"Zamanın dar kafalı softa güruhu ve "rüsum uleması" denilen zahir şeriatçılar, İbrahim Hakkı'yı çekemediklerinden yahut -her büyük adama yapıldığı gibi -yazdığı eserleri anlayıp küfür isnat ettiklerinden , kendisini heyet huzurunda sorguya çekmeye karar verirler.

Kalabalığın içinde zamanın müftüsü , ulemadan geçinen sarıklı sınıfı baş köşeye kurulmuş , fen ve fikir adamlarına ,tasavvuf düşmanlarına elebaşlık ediyorlar.
Bunlardan başka mecliste İbrahim Hakkı'nın meşhur muarızlarından Kadızade Mehmed Efendi ,onun birinci sınıf talebelerinden olup "Beyzavi Tefsiri" üzerine "Ta'likat" yazan Kürt Maksut Efendi ' ye verilmiş. İbrahim Hakkı içeriye girer girmez kendisine kötü bakarak adeta azalar gibi sorulan ilk sual şudur:

-Molla, sen bir kitap yazmışsın... İçinde yıldızlardan, ay ve güneşten, gökyüzünden bahsederek Allah'ın işine ve hikmetine karışmakta imişsin. Bunun dinsizlik olduğunu, insanı küfre götüreceğini bilmiyor musun? Söyle bakalım ne cevap vereceksin?

İbrahim Hakkı bakmış ki bunlara akıl, mantık ve ilim yoluyla söz anlatmanın imkanı yok... Evvela reisin gururunu okşayıp işi tatlıya bağlamak ister. Mahcup ve nadim bir halde Hazık Efendi'nin yanına sokulur, kendisine yavaşça:

Henüz pek çok noksanı olduğunu, bunları tamamlamak için kendisinin ilminden, fazlından istifade etmek ihtiyacı duyduğunu, bu sebeple yeniden ders almak istediğini, hatalarını, eksiklerini belki bu suretle düzelteceğini ,kendisini minnettar bırakacak olan böyle bir lütfun esirgenmeyerek ihsan edilmesini, kalabalığın içinde ricada bulunur.

Bu tatlı ve mutevazıane yalvarış Hazık Efendinin hoşuna gider, ulemalık gururunu kabartır. Düşüncelerini hemen değiştirerek İbrahim Hakkı'ya sahip çıkar. Heyete karşı yumuşatıcı sözler söyleyerek işi yatıştırır. İbrahim Hakkı'da bu süretle mühim bir vartadan kurtulmuş olur."

Hazık, İbrahim Hakkı'nın hem hocası hem de çok iyi bir dostudur. İbrahim Hakkı, klasik şiir öğrenme ihtiyacını hissettiğinde baş vurduğu ilk kişi müftü Hazık Mehmed Efendi olmuştur. İbrahim Hakkı'nın tercih etmesinin en önemli sebebi , onun zahir ulamasından olduğu halde tasavvufa karşı kaşlarını çatmamasıydı. İlmiyle sınıfının çoğunda görülmeyen bir hoşgörü ,İbrahim Hakkı ile aralarında ezelde başlamış bir ruh beraberliği , bir fikir anlaşmasını meydana getirmişti.

Edebi bir muhit olarak Erzurum, aynı muhiti paylaşan iki dostun mülatafalarına mekan olur. Evlenmeyi ayağından bağlanmak olarak gören Hazık İbrahim Hakkı'nın ikinci defa evlenmesini çok görür.
ona:

Bir şahsa eylese felek-i pire-zen düzen
Eyler giran nikah ile pa-beste -i düzen

nükteli matlaının söyler.

İbrahim hakkı ise vahdet felsefesine dalmıştı. Ona göre böyle şeyler görüşü dar olanlar içindi. O'da Hazık Efendiye :

Emvac-ı kesret içre yem-i vahdeti sezen
Derya-dil erdir ol ne keder alsa da sezen

Hazık, peygamber'in soyundan gelen bir seyyiddir. "başımda taşır idim çün nişan-ı sadatı" mısrasıyla da kendisi bunu teyid eder. Sadat-ı kiramdan olması dolayısıyla Erzurum nakibüleşraflığına, 1756(H.1170)'da da Erzurum müftülüğüne tayin edilir.

Arif Hikmet Tezkiresi ,Müti adlı bir şahsın nüfusunu kullanarak altı ay sonra Hazık'ı Erzurum müftülüğü görevinden azlettirip kendisinin bu göreve atanmasını sağladığı ;aynı şahsın Kuyruk Salih isminde birinin de fetva katibi olarak görevlendirilmesinde yardımcı olduğunu kaydeder. Her iki şahsında bu görevleri yürütebilecek ilim , irfan ve kabiliyete sahip olmadıklarının farkında olan Hazık ,kaygısını nükteli bir beyitle şöyle dile getirir.

Bir zaman hayli semin sement- fetva
Kuyruk'a düşdi zebun oldi diriga hayfa

Kaynak eserlerden Hazık daha sonra tekrar Erzurum müftülüğü görevine atandığı ve bu görevi vefat tarihine kadar sürdürdüğünü öğreniyoruz.

Hazık devrinde Erzurum müftüsü sanıyla tanınmış kudretli bir alimdir. Şakaik-i Numanıyle ve Zeylleri , Hazık 'ın ilmiyle amel eden menşur bir alim olduğunu, "fazileti musellem olan ulema-yı be-nam dadır" cümlesiyle temsil eder.

Diğer kaynak eserlerde Hazık'ın en zor meseleleri halledilebilecek bir ilme vakıf olduğunda birleşirler. bu eserler, Hazık'ın ilimdeki kudretini "el- alimü'l-fazıl ...", "ulema ve şuaradan bir zat olup ....", " Hazık Efendi merhum hen kuvvetli bir alim ...." , " Hazık Efendi zamanın kudretli alimlerindendir. ..." şeklinde kaydederler.

Talebesi ve yakın dostu İbrahim hakkı , vefatına düşürdüğü tarihte Hazık'ı halkın gönlünde taht kurmuş devrinin seçkin ve yegane bir alimi olarak niteler.

Hazık Efendi ilm ercümendi
Alleme kendi alem begendi
Asrında evhad kadriyle emced
Seyyid muhammed nam-ı bülendi

İbrahim Hakkı, Hazık, Erzurum müftülüğü görevini sürdürürken 1763 yılının Ramazan -ı Şerif ayında vefat eder.

Kaynak eserler, Hazık 'ın ölüm tarihini çok farklı şekillerde kaydederler. Ölüm tarihi şakaik-i Numaniyye ve Zeyllerin'de H. 1167; Arif Hikmet Tezkiresi , silkü'd -dürer fi ayani 'l-karni's -sani Aşer , Keşfü'z -zünün zeyli , Tezkirelere göre divan edebiyatı İsimler sözlüğü Erzurum tarihin'de H.1176 olarak kayıtlıdır.

Muzaffer Taşyürek

Muasır Hadiseler

Ömer Nasûhi Efendi, nadiren de olsa bazı muasır hadiselere temas eder. Erzurumlu Mehmed Hazık Efendi’yi tanıttıktan sonra: "Bir teessüf" diye başlayan paragrafında: Hazık Efendi’nin kabrinin yanında Maksud Efendi (Ö. N. Bilmen’in babasının dayısı), Gıdalızade Şeyh Mehmed Efendi, Solakzade Ahmed Efendi (v.1314). "Bu dört zatın medfun bulunduğu kabristanın kaldırılarak yerleri bînam ve nişan kalmıştır. Malumdur ki bir belde için, belki bir ülke için büyük bir alimin, yüksek bir edibin kabri, binlerce muhteşem binadan daha ziyade bir zinet teşkil eder.", diye başlayan teessüfünü, Eşref merhumun şu beyti ile bitirir:

Gözlerim ebnâ-yı asrımdan o rütbe yıldı kim,

İstemem ben Fatiha, tek kırmasınlar taşımı. [s.726-727]

ERZURUM ÇARŞI PAZAR (www.erzurumgazetesi.com.tr)

Pervizoğlu Camisi 1710 yılında Pervizoğlu Hacı Mehmet Efendi tarafından yaptırılmış, vakfiyesi de 1715'de tesis edilmiş.

Caminin üç tarafını kuşatan İhlasiye ve Muhammediye Medreseleri de aynı şahsa ait. Prof.Dr. İ. Hakkı Konyalı Pervizoğlu Hacı Mehmet Efendi'nin ihlasiye Medresesi Müderrisleğine damadı Ömer Efendi'yi; Muhammediye Medresesi Müderrisliğine de oğlu Ebubekir Efendiyi tayin ettiğini yazmaktadır.

Birinde kelam diğerinde de hadis ilminin okutulduğu medreselerin rasgele bir şekilde bu semtte yer aldığını söylemek mümkün değildir. Bu semt, Caferiye mahallesinden sonra Erzurum'da ilmin, sanatın ifade bulduğu ikinci merkezdir.

Kitabesi Erzurum Müftüsü ve büyük şair Hazık Efendi tarafından yazılan Zeynel Camisi  18. asır eseri. Namıkzade Hacı Zeynelabidin Efendi tarafından yaptırılmış olan camide Yazıcızade İbrahim Paşa tarafından vakfedilen iki tunç şamdan da caminin tarihi önemini artırıyor.

Caminin kitabesinde bugün para, şöhret ve makamın mağrurluğuna kapılıp herşeyi unutan yöneticilere ders veren bir ibare var:

"Değildir devlet u para rikab-ı dehrile mağrur

Heman ancak duadır maksadı ala vü ednadan"

diyor Namıkzade Hacı Zeynelabidin Efendi için şair.

Bugünkü Türkçeyle şunları söylüyor: "Para ve makam ile zamanın şöhretiyle perdelenmemiştir gözü Namıkzade Hacı Zeynelabidin Efendi'nin ve o mağrur olmamıştır. Bütün hayatının ve eserlerinin maksadı zengin olsun fakir olsun herkesin hayır duasını almaktır." Bu yükseklik karşısında ne demeli?..
 

HAZIK EFENDİ BAHSİ (www.yesilyurtlular.org)

"Izdıraba halk ile beyhude gavgadır sebeb

Dünyada asayişe ancak müdaradır sebeb"

diyor Hazık Muhammed Efendi.
Evliya Çelebi'nin "Hasılı kelam tahsil-i ulum edecek diyar" yani ilmin beşiği olarak tarif ettiği Erzurum'da yetişmiş Hazık Efendi.
17 yaşında İbrahim Paşa Medresesine müderris olmuş. Talikatı a'la Tefsiri Beyzavi ve müretteb bir divan sahibi. 18. asırda Osmanlı topraklarının en ünlü alimi ve şairi. Erzurum'u döneminde bütün İslam alemine tanıtan büyük insan.
 

"Erzurum'un ab-ı tabı nevbahar olsun da gör

Çeşme sâr çeşme pinhân aşikar olsun da gör"

beyitleriyle Erzurum sevgisini benzersiz bir mana ve biçimde ifadeye muktedir bir gönül adamı. Hem mevlevi, hem Kadiri dergahlarında nefisini terbiye etmiş çok küçük yaşlarında.

"Ne gaflettir, ne halettir, ne keyfiyettir ahvalim

Bu manayı bilürken ahiret baki, cihan fani.
Heva-yı nefsime uydum o dahi uydu şeytana

Cihanda kalmadı bir masiyet kim ettim anı
Günahkarım,siyehkarım, tebehkarım, sefihkarım

Sezadır olsa şermende benimle nevi insani"

beyitleriyle anlatmış bu makamdaki haletini. Kargapazarı dağlarında çileye girmiş günlerce. Nefsi emmare, nefsi levvame makamlarından geçmek için. Ahvalini anlatmış şöylece:
 

"İhtilat nas şimdi çün yasag oldi bana

Guşeyi gam hanemiz cay-i firag oldu bana
Kargapazarı nişimen oldu gülzare bedel

Nağme-yi bülbül sada-yi zişt-zağ oldu bana"
 

Kargapazarı'nın gül bahçelerinden, karga seslerinin bülbül sadasından evla olduğunu dile getirmiş yükseldiği makamda. İlahi aşk yandırmış özünü.
 

"Hasretinle rişte-yi gamda ruz-u şeb ağlarken

Sen yine ağyar ile nuşu şerab ettin yeter"

yollu feryatlar etmiş. Halini anlamayanlara:

"Aşk-ı mutlakdır eden divaneyi sahra nevred

Gerdiş-i mecnuna sanma sevk-i Leyladır sebep"

beytinde, Allah aşkı, aşıkı sahralara düşürür, mecnunun aklı başından gitmiş olarak gezinmesi de leyla yüzünden değil, Allah aşkı sebebiyledir, manasında izahda bulunmuş.
Fenafillah'a erişmek yolunda her türlü mücahededen kaçınmamış. Sahrada nefsini yok etmeye çalışan bir veliye, yalnız başına ne yapıyorsun sualini yöneltenin, "demin hüda ileydim, asıl şimdi yalnızım" şeklinde aldığı cevabın manasına yükselmiş. O makamda:

"Aşkınla gönlüm nurdur,

Her bir demi bir surdur

Mey nuş-u cam hurdur

Geh mes ü geh mahmurdur
 

Herkes bana mahrem değil

Mahrem olan adem değil

Küstah olursam gam değil

Divaneler mazurdur

Aç çeşm-i can sorma haber

Sırr-ı enel hak'dan haber

Dünyaya baksan ser-te-ser

Her zerre bir mansurdur

Bi zevk olan erkek dişi,

Beyhude gerdiştir işi

Kendüsüni bilmez kişi

Lütf-u hudadan dur'dur
 

Bak bülbüle gülzarı gör,

Güllerde mürg-ü zarı gör

Esma içinde yâri gör,

Biganeden mesturdur

Her kişinin ermez eli,

Erenlere derler deli

Viranedir gönlüm veli,

Amma yine ma'murdur

Didar-ı yare aşıkım,

Aşkımda amma sadıkım

Tarh-ı gazelde HAZIK'ım,

Tab'ım bana mezburdur"

gazeliyle ilahi aşkın ateşine tutulanlarca dünyanın nasıl göründüğünü resmetmiş. Kinden, nemimeden, garezden ve hasedden kaçınmaya davet etmiş insanları.
 

"Zahida eyleme germiyyet rindana hased

Yada gelmez mi neler eyledi şeytana hased"

berceste mısrasıyla bu daveti nakşetmiş sevenlerinin gönlüne. Vaz-ü nasihatlerini şu gazeliyle ne güzel ifade etmiştir O.

"Geşteyle dehri ser te ser,

Derd-i dile derman ara

Ser çeşme-yi heyvani bul,

Dünyada baki can ara
 

Alem habib olmuş sana,

Nefsin rakib olmuş sana

Derdün tabib olmuş sana

Fehmetmeye lokman ara
 

Beyhûde gerdiş eyleme,

Efgân-ü naliş eyleme

Dâ'vayı dâniş eyleme

Var mektebe irfan ara
 

Bu yolda ko canı seri,

Beyhude gezme serseri

Vadi-yi aşka düş yürü

Var sen de bir sultan ara
 

Aşıkları sarhoş ider,

Akilleri bihûş ider

Her gamzesi medhûş ider,

Bir afet-i devran ara
 

Hakkeyle yollarda yüzün,

Belürmesün izin tozun

Sür giceler yere yüzün,

Matlubuni pinhan ara
 

HAZIK cihanda ser te ser,

Eyle heman güş-ü güzar

Senden seni agah ider,

Kamili cud insan ara."

18. yüzyılda yazılan bütün tezkirelerde, döneminin en büyük şairi olarak tanıtılan ve 20. asrın ilk dönemlerine kadar gazellerinden birkaç tanesini ezbere bilmeyenlerin cemiyet içinde ayıplandığı Hazık Efendi, ne yazık ki, bütün İslam alemi tarafından bilinmesine ve şiirlerinin beğenilip okunmasına rağmen, Erzurum'da yeterince tanıtılamamış, kıymeti ortaya konamamıştır.
"Erzurum'un nükte sencân-ı sühân erbabına

Taze vâdi gösterir eş'arda Hazık mıdır?"

diyerek, bir manada bu duruma da atıfta bulunan Hazık Efendi, ayarında olduğu Nef'i kadar şöhret bulmamıştır memleketimizde.

ÜNİVERSİTEYE DÜŞEN VAZİFE (www.yesilyurtlular.org)

Hakkında araştırma yapan birkaç Üniversiteli uzman dışında, layık olduğu biçimde anlaşılamamış ve yeni nesillere de aktarılamamıştır şiirleri ve hayatı. Erzurum hakkında araştırma eserleri hazırlayanlar ise, onun ismini verip, Ömer Nasuhi Bilmen Hoca'nın aktardığı malumattan derledikleri birkaç beytini nakledip, Hazık Efendi'nin hakkını teslim edememişlerdir ne yazık ki.
Hatta son zamanlarda neşredilen, araştırmaya dayalı olmayıp sadece birkaç müelliften alıntı yapılarak hazırlanan risalelerde Hazık Muhammed Efendi'nin şiirleri, asla yaşamamış olan Hazık Ahmet Efendi diye bir hayal şairine bile mal edilmiştir maalesef.
Oysa, İbrahim Hakkı'nın Farsça hocası da olan Hazık efendi, Nedim'in:
 

"Haddeden geçmiş nezaket yal ü bal olmuş sana

 Mey süzülmüş şişeden ruhsar-ı al olmuş sana"

gazeline:
"Ateş-i aşkınla bişmiş dil kebap olmuş sana

Hun süzülmüş çeşm-i giryandan şerab olmuş sana" ... şeklinde cevap verecek kadar büyük şair ve emsalsiz bir kalem erbabıdır aslında.
O, 217 gazel, 10 kaside ve 11 tarihin yer aldığı müretteb divanında, insanların, hakiki kıymetleri göremeyecek kadar nefislerine ram olduklarına da değinmiştir şu beyitte olduğu gibi:

"Zamâne kimseye itmez kedersiz ikrâmı

Mekr dedikleri halkın kerem bozuntusudur"

Şöhreti sevmeyen bu mutasavvıf alim,

"Nihâli mâsiyetimizin meyvesi melamet imiş

Bu gülistanımızın hasılı nedâmet imiş"

diyecek kadar da dünyayı sevmeyen birisidir."
İbrahim Hakkı, Şair Nefi, Sümmani kadar Erzurum üzerinde hakkı olan ve bu şehrin görkemli tarihini; hayatı ve eserleriyle şereflendiren Hazık Muhammed Efendi'nin de layık olduğu şekilde Erzurumlulara takdimini amaçladık.
Kim bilir belki de üniversitenin yeni yönetimi, O'nun adına da bir enstitü kurar, divanı ve tefsiri bugünkü alfabeye aktarılarak, hak ettiği kıymeti verir.