Konusu:

Rahman Rahim Allah'm adı ile.. Âlemlerin Rabbı Allah'a hamd olsun.
Salât ve selâm; efendimiz Muhammed'e, âline ve ashabının tamamına şamil olsun.
Ya Resulellah, salât ve selâm sana...

GİRİŞ

Ya Habibellah, salât ve selâm sana...
Ey Evvel Gelenlerin, Sonra Gelenlerin Efendisi, salât ve selâm sana...
Sonra...
Bu eserin derlenip yazılmasına kalkmaya ve başlamaya sebeb olan durum şudur :
Hicrî 1259 (M. 1843) yılı rebiülâhir ayında, kendi hücremizde teveccüh halindeydik.
Bu halde bulunduğumuz sırada; Enbiyanın Sultanı Evliyanın Asfiyanın Müttakilerin Baş Tacı Efendimiz Hazretleri zuhur etti. Allah, ona. salât ve selâm eylesin.
Bu hiç bir şey hükmünde olan kula; ihsan, mürüvvet, lütuf ile Şöyle buyurdu :
— Nuri, evlâdım, vakitler bir başka oldu. Aşık, sadık,' mana yüzünü görmeyi isteyen ümmetlerim; esenlikle yollarını bulup hoşnutluk yoluna bel bağlayarak vuslat sırrına nail olsunlar.
Sofilerden bazısı da; arada vasıta olmadan takvası üzere giderek, yollarını düzeltmek için özlerine bir kabiliyet gelsin.
Zira, biralay kimseler vardır ki; ehlullah kisvesini giymiş, kemer bağlamış, başına taç giymiş, şeriatıma da itibar etmemiş durumdadır. Geçen halinden ve tecellisinden söz ederek; ehlullahın yazdıkları risalelerden ve şiirlerden ezberleyip meclis meclis gezip o hallerden dem vururlar.
— Kal ile hal ettim. (Söz ederek manaya erdim.)
Kıyası ile; kendi akıl, yersiz arzu ve nefsi ile vehmedip anladığı gibi konuşur. Hal böyle iken; gidişatımın, şeriatımın dışında itaat ve boyun eğmekteki kusurunu da görmez.
— Zevk ehli, hal ehli biri imiş... Desinler diye, ayrıca :
— insanlar arasında şöhretim artsın...
Düşüncesi ile hep kendi sapıtır, hem de başkalarını saptırır; bundan da habersizdir. Bu yüzden de, bazı okuyup yazması olmayan mahabbet ehli ümmetlerin yollarını kesmeye sebeb oluyorlar.
Bu arada ilmi isteyenlere, bildiği ile amel eden bilginlere, ibadet ehli iyilere de :
— Tarikattan nasipsiz.. Haricî..
Deyişi ile taş atılıp bütün tarikatlara eğri baktırmağa da sebeb oluyorlar.
Bununla beraber; ilim yolunda olanlar, bildiği ile amel eden bilginler, ibadet ehli iyiler Şeriat-ı Ahmediyemi bilirler. Muhammedi gidişatıma, üstün sünnetlerime temiz kalble bağlanıp tutunurlar. Böylece bizi bulurlar.
Ehlüllahın tamamının, ümmetin iyilerinin, aşık, sadık tüm ümmetlerimin elinde şeriat bir asadır; gidişatım üzerlerinde bir abadır; Allah rızasını elde etmek dillerinde bir gıdadır. Bu böyle olmadıkça; kimse bizi bulamamıştır, bulamaz da... Anlatılanın dışında bir adım giden yolundan kalır; yüzünü haricîler zümresine döndürmüş olur. Bunun böyle olduğunu anlamaz, kendisinin hiç bir şey elde edemeden kaldığını da bilmez. Doğru olanlara da kötü gözle bakılmasına, taş atılmasına sebeb olur.
Aralarında bazı kabiliyetli olanlar vardır. Ne var ki, bunlar da halden habersiz taklitçi olarak sözde kalırlar. Gidişatlarında ve bu yola girişte kendileri mükemmel bir mürşide muhtaç oldukları halde, mürşidlik iddiası ile geçinirler. Ne var ki, şundan da haberleri yoktur : Soğuk demir döverler.
îşte bu helak uçurumu mertebesinden, her birinin tecellisi gereği yakalarını kurtarmalarına sebeb olacağı gibi; şeriat, tarikat, hakikat, vuslat nedir bilmeleri için bir risale yaz. Aşık, sadık, mana yüzünü görmeyi isteyerek doğru yollarını bulsunlar.
Yazılacak risalenin adı da şu olsun : MÎFTAH'ÜL - KULÜB SIRR-I ŞEMSEDDÎN.. (GÖNÜLLER AÇAN ŞEMSEDDÎN SIRRI..)
Böyle bir emir vermeleri üzerine :
— Memur mazurdur.
Kuralına göre, Enbiya Sultanı Resul-ü Kibriya Allah'ın Sevgilisi kıyamet gününün şefaatçisi efendimizin fermanı yerine getirilmesi gereken bir vazifesidir; Allah ona salât ve selâm eylesin.

Efendimiz Hazretlerine tabi olmakta, emrini yerine getirmekte olan bu âciz kul ümmeti; bu risaleye başladı. Yüce Allah'ın vereceği başarı ile güzel bitmesi için niyaza geçti.
Bu durumda, kâtibin elindeki kalem, atıcının elindeki ok ve yay durumunda olduğumuzdan; umulan odur ki : Hatasını, yanlışını af eteği ile okuyanlar örteler. Çünkü :
— El-insan mahallün-nisyan.. (Unutma yeridir insan..)
Manası bizim içindir.

Başarımı Allah'a bağlarım. O'na dayanır, O'na güvenirim.

(Hud suresinin 88. âyetidir)

— «Dikkat ediniz, cesette bir kalb vardır. Kalbin içinde de bir fuad vardır. Fuadda dahi sır vardır. Sırda da hafi vardır. Hafide dahi ahfa var.. İşte ben, o ahfayım..»

Ne var ki, bu oluş, yaratılmış şeylerin birbirine bitişip yapışması gibi değildir; onunla kıyas edilemez. Bunda ne kıyas vardır; ne de bir şekil.. Akla gelenden çok başkadır.
Bu cüz'î aklı, kula ihsan eden Yüce Allah'tır. Bu küçük cüz'î akıl, ancak dünya işlerini bilir; âhirete dair işleri de idrâk edebilir. Hiç bir misali ve benzeri olmayan mutlak gerekli varlığın sahibi olan Yüce Zat'ı idrâk edip anlatmaktan yana kusurludur. O Yüce Zat, zatının esasını, yine kendi Yüce Zat'ı bilir.
Mana böyle olduğuna göre; her bir ferdin vehimlerinde olan Hakkı yaratan, yine onun Yüce Zat'ıdır. Allah'ın zatı, o vehmedilenlerden çok başkadır.
Sözün özü odur ki : Kâmil ve mükemmel insan olan değerli zatların Yüce Allah'a vâsıl olmaları; yine Yüce Allah'ın zatına has bir şekildir. Söz ile değil; hal olarak değerlendirilmelidir; dolayısı ile, bu Muhammedi yola girmeye ihtiyaç vardır.
Bu manada girilen yolların hiç biri, diğerinden ayrı ve başka değildir. Ama, bazı ehlullah yollarında; irşada ehliyetli olan kâmil mürşidler, müridlerini nefis yönüyle terbiye ederler. Bazıları da, ruh tarafından terbiye edip sülük yolunu gösterirler. Ta ki, şu ölüm uçurumundan uzak olup kurtulalar.
Zira, hemen her ferd, kendi vehminde Hakkı bir başka tasavvur eder. Ama, hiç bir şekilde o tasavvur edilen Yüce Hak olamaz. Onun ettiği tasavvur, Yüce Hakkın bir tecellisinden meydana gelir. Dolayısı ile, o tasavvur edileni yaratan Yüce Hak'tır. Bu değerlendirmeye göre; ehlullah olan Allah'ın sevdiği kullar, vehimlerinde olan hakka tapmaktan beridirler.
Özellikle üstün Nakşıbendiye tarikatı terbiyecileri, yollarına girenleri ruh mertebesinden yola koyarlar. Asıl olarak ruh safiyetini bulduğu zaman, natıka nefis, (insanın tabiatı) onun içinde temizliğini bulur.
Diğer tarikatlar, nefis mertebelerini gözönünde tutarlar. Ancak, durum ne olursa olsun; gaye ve istenen, ruhu, aslî olgunluğuna döndürüp kemalâta kavuşturmak ve Yüce Hakkı bildirmektir.

Ey bu yola girmeyi isteyen, yedi latifeye rağbetli olan salik ve aşık. Anlatılacakları bilmelisin.
Şeyhin izni ve icazeti ile temiz bir yerde; kıbleye dönerek iki diz üzerine otur.
Bundan sonra, yukarıda anlatılan üç yönlü teveccühten hangisi senin için kolay gelir ve rahat olursa., o şekilde teveccüh et. önce de anlatıldığı gibi, bu teveccühün en azı çeyrek saat, ortası yarım saat, en çoğu ise bir saattir. Bu sürelerin hangisini seçersen, o süre için teveccühünü yapıp otur.
Daha sonra, o teveccühü hiç bozmadan, yüz kere istiğfar oku; günahlarının bağışlanmasını dile.. Otuz kere de, salâvat-ı şerife oku.
Bu arada; hayır, şer, tüm bağlardan ve gayelerden, taleplerden yana temiz ol. Sanki kalb üzerine nurdan bir ism-i celâl (Allah adı) yazılmış gör; her ne kadar gözün kapalı olsa da, görür gibi yap..
Dilini damağına yapıştır; dişlerini de birbiri üzerine koy. Gözünü yum, tüm duygularının hareketlerine engel ol; onları, kendi hükümlerini işlemekten yana boş bırak.
Anlatılanları yapmak için, ciddî bir şekilde gayret et. Mürşid şeyhin ruhaniyetinden de yardım dile..
Senin, sol memenin iki parmak kadar aşağısında, çam kozası şeklinde kalb vardır. Bu kalbin üzerine yazılan ism-i celâli (Allah adını) görür gibi ol; üç bin kere ism-i celâli oku. Bu lafzın manasına dahi, hiç bir benzetme yapmadan teveccüh et. Bu çeşit teveccüh öyle olmalı ki: Kendinden ve Yüce Allah'ın zatından başka her şeyden yana senin için bir unutkanlık meydana gele :

— «Unuttuğun zaman, Rabbını hatırla...» .
Mealine gelen Kehf suresinin 24. âyetindeki mana zuhur ede.. Hak yolcusu salik, anlatılan şekilde zikri sürdürüp giderse., zikir kalbine yerleşir. O zaman, kalb, asıl sıfatını bulur; akik renginde saf temiz bir şekilde kalbin nuru zuhur eder.
İşte o zaman, zkreden kimse, istese de kalbinin zikrine engel olamaz :
— Veled-i kalb.. (Kalb yavrusu..)
Durumu hâsıl olur.
Bazan da, güneş doğar gibi, bir kırmızılık doğu tarafından görünür. Bazan da güneş çıkar gibi, bazan da büyük bir kapı gibi akik renginde görünür.
Anlatılanların benzeri daha başka alâmetler de meydana gelir.
Bütün bunlar, zuhur edip dururken; Hak yolcusu salik, bunların zuhuruna kapılmamalı ve şaşkınlığa düşmemelidir. Zikirden fikirden geri kalmamalıdır. Kendisine ihsan edilen zuhuratı dahi, mürşidi olan şeyhten başkasına da söylememelidir. O zuhuratın kalıntılarını, izlerini göz önünde tutmalı; kaybetmemeye tam bir gayret harcamalıdır.
 

Bundan sonra, yine durumu mürşidine anlatır.
 

Bu kitabın yazarına ait bir şiir :
 

Kalbim icre bir cevahirden yapu;
Gördüm anda bir kazıl yakut kapu..
 

Girip andan ileri vardım neman;
Bir cevahirden saray oldu ayan..
 

Saru yakuttandır anın kapusu;
Dürrü safiden yapılmış yapusu..
 

Orta yerde hem kurulmuş bir çadır;

Kapusu ahdar zebercedden dürur..
 

Çadırı da bir siyah nur kaplamış;
Nur-ı Hak'tır gözler anı görmemiş..

Girdim andan dahi seyrettim heman;
Bir aceb nur var imiş onda nihan..
 

Rengi turuncu idi kendisi nur;
Pek mücellâ bakmağa göz kamaştır..

Gördüm anı geçtim ileru heman;
Bir azim iklim göründü ol zaman..
 

Dağ u sahra kasr u bünyanı anın;

Cümle zikrüllaha meşguldür hemin..
 

Kim ki ister ol sülûkü seyr ede;
Bu kitabı başına tâc ede..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Kalbimin içinde cevahirden bir yapı gördüm; kırmızı yakuttan bir de kapı vardı.
Oradan girdim, hemen ileri vardım; cevahirden bir saray açıkça belli oldu.
Onun kapısı da, sarı yakuttandı; yapısı da saf inciden yapılmıştı.
Orta yerde bir çadır kurulmuştu; kapısı da yeşil zebercedden.
Bu çadırı da siyah bir nur kaplamıştı; gözlerin görmediği bir Hak nuruydu.
Buradan girdim, hemen yürüdüm; onda gizli hayranlık veren bir nur varmış.
Rengi turuncu idi, ama kendisi nurdu; pek parlaktı, bakarken gözler kamaşıyordu.
Bunu da gördüm, hemen ileri geçtim; o zaman, büyük bir iklim göründü.
Onun dağı, alanı, binaları tümüyle; Allah'ın zikriyle meşgul idi.
Her kim bu sülûke girip yürümek isterse; o kimse, bu kitabı başına taç etmeli..

Nefiy ve isbat..
Üstteki başlıklardan da anlaşılacağı gibi; bu üçüncü kısımda nefiy ve isbat anlatılacaktır. Yani : Kelime-i tevhid..
Bu mübarek kelime-i tevhid için, tarikat ehli zatlar şöyle demişlerdir :
— Üç manaya gelir; şöyle ki: .
a) Bu yola yeni giren müptedi salik için :

— Allah'tan başka ibadet edilecek zat yoktur. (Lâ ma'bude illallah..)

Cümlesini okumak vardır.
İşin ortasında bulunan mutavassıt Hak yolcusu salik için :

— Allah'tan başka maksad yoktur. (Lâ maksude illallah..)
Cümlesini okumak vardır.
îşin sonuna varan Hak yolcusu müntehi salik için ise :

— Allah'tan başka mevcud yoktur. (Lâ mevcude illallah..)
Cümlesini okumak vardır.
Ancak, Hak yolcusu salikin bu nefiy ve isbata geçmesi için bazı şartlar gerekir.
Öncelikle, önceki kısımda anlatılan yedi latifenin özellikleri olduğu gibi zuhur etmelidir. O zuhur eden halleri, mürşid olan şeyhine anlattıktan sonra nefiy ve isbat zikrine geçebilir.
Anlatılmak istenen mana, daha açık olarak şöyledir :
Yukarıdan beri anlatılan şekilde, tam bir temizlik içinde olacaktır. Sonra, tenha bir yere oturacak. Bu oturma halinde kıbleye dönecek ve dizi üzerine oturacaktır.
Bundan sonra Hak yolcusu salik, yapmayı âdet edindiği teveccühü de yerine getirecektir. Yedi latifenin payları olan ism-i celâli (Allah adını) da okuyup bitirecektir.
Bundan sonra, anlatılan teveccühü bozmadan, nefiy ve isbat zikrine geçecektir.
Bu zikri şöyle yapacaktır :

— LA.. (YOK..)
Kelimesini okurken, Arapça aslına göre yazılan bu kelimeyi, açık bir şekilde alttan göbeğinin üstüne yazılmış görmeli; bir dalı sağında, diğer dalı ise solunda hissetmelidir. Okurken, sesini beyninin ortasına duyuracak kadar uzatmalıdır.
— ÎLÂHE.. (İLAH..)
Kelimesini okurken de; LA kelimesini götürdüğü beyninin ortasından başlatmalı, sağ küreğinin üzerine getirdiğini tasavvur etmelidir.
— İLLALLAH.. (Ancak Allah vardır.)
Kelimesini alirken de, bu kelimeyi; sağ omuzundan itibaren yazıldığını ve çam kozası şeklindeki kalbine kadar o şekilde geldiğini tasavvur' etmelidir.
Ondan sonra., göbeğinin altında nefesini tutmalı; bir nefeste üç kere, anlatılan şekilde, işaret edilen manaları düşünerek kelime-i tevhidi okumaya başlamalıdır.
Şöyle ki:
— LA.. (YOK..)
Kelimesini göbeğinin üstünden alıp yukarıya doğru çekenken; yeryüzünden arşa, arştan dahi yeryüzüne kadar tüm varlığın hemen her zerresini fena bulup yok olmuş kabul etmelidir. Hatta, kendisini dahi, ortadan silinmiş görmelidir.
Bundan sonra :
— İLAHE.. (İLAH..)
Kelimesini getirip sağ küreği üzerine bırakır. Bu arada :
— Haktan başka bir şey yok.. ölçüsünü elden bırakmaz. Sonra :
— İLLALLAH (Ancak Allah vardır.)
Kelimesini, kalbinin üzerine yapıştırır, içinden şöyle der : — Ancak, varlığı mutlak gerekli Yüce Zat vardır.. Bundan sonra :

— MUHAMMEDÜN RESULÜLLAH.. (Muhammed, Allah'ın elçisidir.)
Cümlesini, dahi, fikrine getirmeli ve bunu, Yüce Allah'a vuslat için bir vesile bilmelidir.
Daha sonra, nefesini bırakır. Nefesini dışarı verir iken de :

— Allah'ım, maksadını sensin; talebim hoşnutluğundur. (İlâhî ente maksudî ve rızake matlubî..)
Duasını okur.
Bu şekilde alıp verdiği nefesleri arasındaki boşluğa, düşük düşünceler düşmesinden korumalıdır.
Anlatılan tertibe göre; yirmi bir nefeste, altmış üç kelime-i tevhid okur. Hemen her gün de, bu tertibi sürdürür.
Bu okumalardan bir belirti meydana çıkmaz ise, zikreden Hak yolcusu salik, hiç bıkmadan zikrini tam manası ile sürdürür; ama bu kere başka türlü.. Şöyleki :
Mübarek kelime-i tevhidi, anlatılan şekilde, yine bir nefeste yedi kere okur. Bu hesaba göre : Yirmi bir nefeste yüz kırk yedi kere tevhid-i şerif okumuş olur.
Tevhid zikrine bu şekilde devam edip giderse, Allah'tan inayet gelir. Bu inayetle gelen Allah'ın ihsanı olan ilâhî feyizler ve samedanî belirtiler görülür. Hak yolcusu salik, bu ihsanların ortaya çıkmasında dahi:

— Allah'ım, maksadını sensin; talebim hoşnutluğundur. (İlâhî ente maksudî ve rızake matlubî..)
Şeklindeki duasını okumalıdır. Zikrine fikrine devam etmeli; daha da ileri gitmeye bakmalıdır.
Anlatılan ihsanin, feyizlerin birinde eğlenir kalır ise., ya çamura ya da bir batağa düşmüş olur ki, temizlenmesi zordur. Büyük bir uçuruma düşmekle burun burunadır. Bunun için, gelen feyizlerin, ihsanların hiç birine bel bağlamamalidır. Şöyleki:
Bütün bütün, baştan ayağa kendisini nur görmek ihsan olunsa dahi, daima bunun artmasını dileyerek :.

— Allah'ım, maksadım sensin; talebim hoşnutluğundur. (İlâhî ente maksudî ve rızake matlubî..)
Diye okuyup zikirle, fikirle meşgul olup durmalıdır.
Zira, ism-i celâl, zata bağlı beraberlik cezbesini elde etmeye sebeb olur. Kelime-i Tevhid ise, zata bağlı kayyumiyet cezbesini elde ettirir.
Edeplerine uygun olarak; zikreden kimse, zikrini sürdürür ise., zikrin sonucu faydalar elde edilir. Şöyle ki :
Nefiy tarafında, beşeriyet varlığı silinir; isbat canibinde ise, kayyumiyet cezbesi ortaya çıkar. Bu manada şöyle denilmiştir :

— Tevhid tamam olduğu zaman, cezbe zuhur eder. Cezbe zuhur ettiği zaman ise, Yüce, Allah'ın zatından başka her şey silinir; Allah tarafından gelen kalır.

Kelâm-ı Kadim'e gelen vahiyde (Kur'an'da) Nahl suresinin 96. âyetinde dahi, bu manaya şöyle bir işaret vardır :

— «Sizdeki tükenir; Allah katındakiler kalır.»
Ancak..
Zikreden Hak yolcusu mürid; zikrini yirmi bire ulaştırdığı halde, hiç bir iyi sonuç meydana gelmez ise., bu durum, zikir şartlarındaki eksikliğinden ötürüdür. Bu durumda, işi baştan almalıdır. Zikrin şartlarına uygun, huzur ve içten saygı ile yapılan zikirdeki derin manayı düşünmelidir. Bu arada; dünya, âhiret, hayır, şer, ilim, amel çeşidinden şeyleri düşüncesinden silip atmalıdır. Bütün akla gelen şeyleri dahi, nefiy tarafı ile kalbinden sökmelidir. İsbat tarafında ise, Yüce Hakkın tekliğini düşünmelidir. Bir süre için olsa dahi, ilmî çalışmaları, kitapları mütalaa etmeyi, ondan bundan söz açmayı, çekişmeyi bırakmalıdır. Zira, tevhidin, akla dayalı şeylerle ilgili kılınması, Hakka yönelmeye perdedir.
Yine kusurlarını tamamlayıp bu yoldaki eksikliğini gidermek için; beş vakit farz namazları, sünnet-i müekkedeleri usulüne uygun olarak, tam bir huzurla kılıp bu üstün görevlerini mutlaka yerine getirmelidir. Zina, kudsî bir hadis-i şerifte şöyle buyurulmuştur :

— «Bana yaklaşanlar; kendilerine farz kıldığım görevleri yerine getirmek kadar, başka hiç bir şeyle yaklaşamazlar.»
Bu arada, zarurî durumlar dışında; bilhassa gönül yolu ile, halktan uzak durmayı tercih etmelidir. Böylelikle, vakitlerini boşa gidermeden, tevhid-i şerifle meşgul olmalıdır.

Konusu : Dört bölümden ibaret olan BİRİNCİ BAB'ın dördüncü bölümü..

Burada, Hak yolcusu salikin murakabesi, üç yönü ile beyan edilecektir.
Zikreden kimsede, zikrin iyi sonuçları ortaya çıktığı zaman, durumu mürşid şeyhine anlatır. Mürşid olan şeyhin izni ve icazeti ile Hak yolcusu salik, murakabe ile meşgul olmaya başlar; zikri bırakır.
Anlatılan murakabeye, şu hadis-i şerifte işaret vardır :

— «Bir saatlik tefekkür, yetmiş senelik ibadetten hayırlıdır.»

Şu âyet-i kerimede dahi, murakabeye işaret vardır :

— «Onlar, öyle erlerdir ki; kendilerini ne ticaret, ne de alışveriş Allah'ı anmaktan alıkoyar.»
(Nur sûresinin 37. âyetidir.)
İşte salik, yapmaya alıştığı teveccühü ile kalbinde müşahede etmeyi başardığı yedi letaif belirtileri, nefiy-isbat, Allah'ın ihsan eylediği tüm letaifi elde etmiş olarak; tam bir temizlikle kıbleye dönük olarak oturmalı ve murakebeye geçmelidir.
Murakabe, en azından bir saat kadardır; daha da arttırılırsa aşk olmasını dileyelim, Allah rızasının yoludur.

Başta da işaret edildiği gibi, murakebe, üç şekilde açıklanacaktır. Şöyle ki:

1. ŞEKİL: Yukarıda da yazıldığı gibi, Hak yolcusu salik, temiz bir yere gizlice oturur; gözlerini kapatır. Akla gelecek her şeyden, kendisini ayırır. Tüm azalarını, ölü azaları gibi bırakır. Bu iş yeri olan âlem, insanlar, cinler, melek, huri, gılman, cennet, cehennem, arştan yere, yerden arşa varıncaya kadar bulunan zerreler de dahil olmak üzere hiç yaratılmamış görecek; kendisini silinmiş bir fani bilecek. Bu kıyasla, bu usulle, hemen her gün murakabe ile meşgul olacaktır.
Böyle yapılırsa; Yüce Sübhan Allah'ın lütufları ile vuslat sırları açılır. Allah'ın ihsanına zuhur yeri olunur. Bunlar, onun ilâhî lütuflarından umulacak işlerdir.

2. ŞEKİL: Hak yolcusu salik, yazıldığı şekilde murakabe ile meşgul bulunacak, bütünüyle isteklerden geçecek, aklına gelenleri bir yana itecek, zikirde, fikirde dahi olmayacak..

MURAKABE

Anlatılan hal ile, azalarını ölmüş gibi bir yana bırakacak, gözlerini de kapayacak. Bu durumu ile sanacak ki: Kendisine ölüm emri gelmiş, ölmüş.. Kendisini kabre koymuşlar. Aradan da zaman geçmiş, cesedi ve kemikleri çürümüş.. Tamamen silinmiş, hiç bir iz kalmamış..
Yukarıda anlatılan ölçüdeki murakabe, en azından bir, ortalama iki, en çoğu üç saat kadar olur.
Bu murakabeye devam edilirse :

— «Ölmeden önce ölünüz.»
Emrindeki mana sırrı açılır. Bu yoldan da, Allah'ın insanına zuhur
yeri olunur. Allah'ın lütuflarından beklenen de budur.

3. ŞEKİL: Hak yolcusu salik, yukarıda yazıldığı şekilde murakabe ile meşgul bulunacak, tüm isteklerden geçip akla gelenleri bırakacak. Zikirde fikirde dahi olmamalı.. Bilecek ki: Ölüm emri gelmiş, Hakkın emri ile âhirete göçmüş, kendisini kabre koymuşlar. Tüm azaları dahi silinip yok olmuş, onlardan yana hiç bir belirti kalmamış.. Kıyamet dahi kopmuş; yerden arşa, arştan yere kadar hiç bir şey kalmamış, bütün varlık yok olup fena bulmuş. Ve.. Hak'tan başka her şey yok olmuş.
işbu ölçüler içinde; ya bir, ya iki, ya üç saat oturmalı.
Bu murakabeye devam edilirse, Hak yolcusu salike, şu âyet-i kerimenin sırrı zuhur eder :

— «Bu gün mülk kimin?. Vahid Kahhar Allah'ındır.»

Mümin suresinin 16. âyeti olan bu mananın zuhurundan sonra; harfsiz, sessiz bir şekilde Hak yolcusu salik, Fecir suresinin son iki âyetindeki manaya muhatab olmaya mazhar olur :

— «Ey doyuma ulaşan nefis, Rabbına dön.. Hoşnut olarak; hoşnut olunarak..»
Ve., vuslat sırları artık bilinmeye, açılıp görülmeye başlar.
Bir şiir :

Aşıkların al canını;

Ver anlara cananı..

Âşık neyler can ü teni;

İster hemen cananını..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir:
Seven âşıkların canını al da, onlara sevdiklerini ver.
Seven âşıklara ne ruh lâzım, ne beden; onlar her halde sevgililerini dilerler.

Kıymetlim, anlatılacakları da bilmiş olmalısın.
Hak yolcusu salik, mürşid himmeti ile süluke başlar; yani : Bu yola girer. Alıştığı şekilde dahi, teveccühünü yapar. Kalbin hakkı olan üç bin kere ism-i celâli, yani: Allah adını okur.
Anlatılandan bir belirti meydana çıkmaz ise; ruhun, sırrın, hafinin, ahfanın hakları olan beşer yüz ism-i celâli ekleyip okur. Ama, her biri için ve mürşidinin telkini ile..
Bu şekilde okumayı sürdürüp dururken, daha ahfaya varmadan birinde bir belirti olur ise., artık geriye dönmek gerekmez. Daha ilerisi olan nefis latifelerine, külli letaife geçer.
Bu usul ile, iş murakabeye kadar getirilir. Müşahede ihsan olunduktan sonra, diğer latifeler dahi ihsan olunur. Yani: Diğer letaiften beklenen iyi haller elde edilir.
Ahfanın kendisinde, ondan sonra nefis latifelerine geçildiğinde, bir zaman da zikirde ve fikirde kalındığı halde; manevî bir belirti ortaya çıkmaz ise., o zaman mürşid olan şeyh müridi karşısına alır. Bir teveccüh edip müridin latifelerine tek tek tümüne bakar. Bir açıldık bulursa., yazıldığı şekilde, işi murakabeye kadar getirir.

Mürşid olan şeyh, teveccühünde; Hak yolcusu salikin latifelerini kapalı bulur ise., salikin yemesinde, içmesinde bir haram, üzerinde kul hakkı, gıybet gibi bir şey görürse., bunlardan kurtuluncaya kadar müridi içten ve dıştan terbiye etmeye bakar.
Bütün bunlara rağmen yine de bir belirti meydana gelmez ise., artık iş, ezel pazarlığına yorulmalıdır. Kendisi, bulunduğu zikirde çalıştırılır.
Ancak, o Hak yolcusu müridin mürşid şeyhi, kâmil ve mükemmel biri olunca; isterse kudsî kuvveti ile o zavallı Hak yolcusu saliki, tüm latifelerinin manevî belirtilerini göstermek sureti ile müşahede makamına kadar götürür.
Müridlerin bazısı da, zekidir, geleceği parlaktır, hızla yol alır. Bunun için, hemen kalb nuru zuhur eder ve müşahede meydana gelir. O, bu durumunu mürşidine anlattığı zaman, mürşid onun bu halini örtbas eder; biraz da ona asık yüz gösterir. Sonra da, bir bir latifelerin belirtilerini müşahede ettirir; sırası ile murakabeye kadar getirir.
Mürşidin himmeti ile; saliklerin bazısı zekâsı, teslimiyeti ile kısa zamanda latifeleri, nefiy ve isbatı, murakabeleri görüp geçer. Şekten şüpheden de kurtulur. Böylece, Cenab-ı Hakkın ihsanına zuhur yeri olur.
Bazı Hak yolcusu salikin de, anlayışı kıttır. Bu yüzden latifelerinde ve müşahedesinde kalbi tatmin eden bir şey elde edemez. O zaman, mürşid şeyhe düşer ki; Hak yolcusu salikin kendisi halinden memnun olup kendisine güven duyuncaya kadar :
— Oğlum, çalışmayı sürdür.
Emrini vere ve sürekli çalıştıra..

Bundan önce, üç murakabe mertebesi anlatıldı. Onların sonuçları elde edilir ise, Allah'ın ihsanları olur. Aynı zamanda onlar, hilâfet makamlarıdır. Bu hilâfet makamları dahi üç türlü olup anlatılacaktır.
BİRİNCİSİ : Burada, Hak yolcusu salikin tecellisi gereğince, kendisinde, başkalarını da irşad etme kabiliyeti bulunur. Bunun için, kendisine bu yolda hilâfet verilir.
İKİNCİSİ : Bunda, başkalarını irşad etme kabiliyeti yoktur. Bu yüzden, kendisine sadece hilâfet Verilir.

ÜÇÜNCÜSÜ : Bazı Hak yolcusu salikin dahi, kabiliyetinin bir gereği olarak bu yolun gereklerini yaptırmak ve tamamlatmaktır. Buna dahi, hilâfet bu yoldan verilir. İhsanları o şekilde gelir.
Ancak, anlatılanlardan biri veya hepsi; sülûkünü tamamladıktan sonra :
— Halife oldum.. Bu makamda ben de bir şeyhim..
Diyerek yola çıkarsa., tehlikeli bir işe girmiş olur. Allah, bizleri .korusun, bu kimsenin pisliğini yedi deniz temizlemez gibidir.
Hak yolcusu salikin bu hilâfet makamlarında selâmeti odur ki; kendisini cümleden altta göre.. Şeyhine dahi, teveccühünü ve sevgisini artıra.. Bunları her ne kadar çok ederse., o kadar derecesi artar, daha da yükselmesi için bir sebeb olur. Yine kendisini herkesten alt görmeyi, şeyhine teveccühü ve sevgiyi ne kadar azaltır ise,, o kadar, zayiat verir ki, bunların sayısını bulamaz ve hesabını yapamaz.
Açıkçası, Hak yolcusu salik; aynı anda arşı, yeri müşahede etme makamına gelmiş olsa dahi, yine de dizgini mürşid şeyhinin elinde bilmelidir. Hemen her hususta teslimiyet halinde bulunmalıdır.

Bu eserin yazarına ait bir şiir :

Seyrim içre uğradım bir şehre ben;

Görmedim o şehr'içinde nesne ben..

Bir beyaz duman dahi hem kaplamış;

Çün taaccüb eyleyüb durdum heman..

Bir hitab erişti sırrıma o an;

— «İrciu..» Deyu denildi bir hitab..

Canımı tenden ayırdı o hitab;

Göremedim kendimi o demde ben..

Görünenin cümlesi Hak nerde sen;

Ol arada çok tekellüm eyledi..
Yek harf ve savtile değil idi;
Bir libas giydirdi hakkani idi..

Cümle renkler anda pünhani idi;

Çün girenler ol libas içre veli.
Zahiri halk batını Haktır belli;
Nuri gider âlem içre serteser..

Mahv'olup kalmadı kendinden eser..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Bu yolda yürüyüp giderken, ben bir şehre uğradım; o şehir içinde ben hiç bir şey görmedim.
Orayı aynı zamanda bir beyaz duman kaplamıştı; bundan şaşırdım, hemen durdum.
O anda, özüme bir hitap geldi:
— «Dönünüz..»
Şeklinde bir hitab edildi.
O hitap, ruhumu bedenimden ayırdı; o arıda, ben kendimi göremedim.
O görünenin cümlesi Hak idi, sen neredesin?. Bu arada çok söz söyledi.
Belli bir harfle, belli bir sesle değildi; bir de elbise giydirdi ki, Hakkani idi.
Bütün renkler onda gizlenmişti; o elbisenin içine girenler de velî
Evet, o elbisenin dışı halk, içi de Hak idi; artık Nuri âlemden tamamen gider
Silindi, kalmadı kendinden eser..

Ey Aziz,
Burada anlatılacak olanlar da bilinmesi gereken şeylerdir. . Allah'ın rızasını ve Resullüllah'ın yolunu isteyip izleyen, bunlara gönül veren, özünde sözünde doğru aşık olan bir kimse; bundan önce anlatılan murakabe halleri ile uğraşmalıdır. O halini sürdürürse, Yüce Allah'ın yardımına mazhar olur. İsim tecellilerinin de belirtileri,ortaya çıkar. O zaman, Hak yolcusu salik, kendisine bakıp gördüğü zaman anlar ki: Ortaya çıkan zikir, fikir, söz bunlardan başka her ne ortaya, çıkıyorsa., hiç biri kendinden değil.. Bu arada, kendisi de, bir tercüman durumunda.. Söyleten Hak.. Bunun böyle olduğunu, yakin gözü ile, yakin açıklığı ile müşahede eder.
Sonra..
Gökte uçan, yerde gezen küçüklü büyüklü canlıların türlü dillerle söyledikleri zikirlerini; cansız görünen ağaçların, bitkilerin tamamen halleri ile dile gelip tesbih okuduklarım işitir.
Bu mertebede bulunan bir Hak yolcusu salik, bulunduğu mahalde, gezdiği yerlerde : Vaaz, Kur'an okumak, ulema meclisleri gibi yerlerde, her ne işitir ve her ne dinlerse., hemen hepsi tercümandır; onları da söyleyen Hak'tır.
Açıkçası : Hak yolcusu salik, anlatılan mertebede, tüm işittiği sesleri, Hak'tan duyup işitmeye başlar.
Hak yolcusu saliklerin bazısına bu mertebede :
— «İrcii.. (Dön..)»
Emri zuhur eder. Ne var ki, bu mertebede; henüz ikilikten kurtulmak olmamıştır. Dolayısı ile, sevgili derdi ve ahı ile uğraşır durur. Bu yoldan, kendisinden isbat zuhur etmeye başlar.
 

Bir şiir :

Her ne varsa bu cihanda söylenür;

Söyleyene bakma canım söyledür..

Söyleyen Hak'tır cümleden söylenür;

Tercüman dil ve dudak hem söyledür..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Bu cihanda, kendi kendine söylenip duran ne varsa, söyleyene bakmayasın; onları canım söyletir.
Hepsi Haktır, cümleden dile gelip söyler; dili, dudağı tercüman edip söyletir.

Hak yolcusu salik, şevkle ve sevgi ile ah edip inlerken murakabesi ile de meşgul olursa.. Allah'ın ihsanından fiillerin tecellisi ortaya çıkar. Bu durumda Hak yolcusu salik, kendisine bakıp görür ki: Bir ağaç durumundadır. Cümle gidiş duruş, oturup kalkmak, kuvvet kudret, bunlardan başka benzeri olan bütün fiillerden her ne olursa., kendisinden çıkıp işleniyor.. Ama, hapsini yapan Hak'tır. Bu arada, kendisi, ağaç durumunda olan bir şeydir. Bu hali; yakin gözü ve yakin açıklığı ile müşahede eder.
Kuşlar, vahşî hayvanlar, yerde ve gökte bulunan canlılar ve ağaçlar, ağaçların meyveleri, bitkiler ve verdikleri yemişler tamamen birer âlettir.
Bütününden, yani : İnsanlardan, cinlerden, tüm mevcudattan, sair şeylerden ortaya çıkan işlerin cümlesini yapan Hak'tır. Bunların birer âlet olduklarını müşahede eder. Hem de yakin gözü ile..
Ne var ki, burada da, ikilikten kurtulmak yoktur. Bu yüzden gece gündüz dost cemalini arzular, ona iştiyak duyar. Ah edip inler.
Bu arada, mürşid şeyhinin ruhaniyetinden yardım isteyip murakabesini sürdürürse., sıfatların tecellileri, zat ve tecellisi belirtileri ortaya çıkar.

— Her aynadan görünen aynanın rengidir; zuhur eder. Yine de görünen birdir; Hakkın sıfatlarıdır.
Hak yolcusu salik, şevkle sevgi ile ah edip inleyerek yükselir. Halini artırır. Artan güzel hali mürşidinin ruhaniyetinden yardım isteyerek murakabe halini sürdürür. O, bu durumda iken; Yüce Hak, sonsuz keremi, bitip tükenmeyen lütuf ve ihsanından o kuluna acıyarak şekilsiz ve benzersiz olarak Yüce Zatından tecelli eder. Ne var ki, Hak yolcusu salik, bu tecelliye dayanamaz. Vücud iklimine büyük bir sarsıntı gelir; her bir azası parça parça olur. Bu yüzden Hak yolcusu salik, yanıp kül olur. Bu külü de, rahmet denizine atarlar, orada yok olur. Artık, Hak yolcusu salikin kendisinden zerre kadar bir iz kalmaz.
Bunun daha açık manası şöyledir :
Yerden arşa, arştan yere kadar olan melekler, insanlar, cinler, kuşlar, vahşî hayvanlar, bitkiler, denizler, karalar, dağlar, taşlar, zerreye varıncaya kadar her şey, tüm varlıklar : Yanar ve Yüce Hakkın zatında silinip yok olur. Bundan sonra, Yüce Zat'tan başka bir şey kalmaz.
Hak yolcusu salik, anlatılan halde iken; bir şekil, bir durum, bir ses, bir harften temiz ve beri olarak sırrına şu mana gelir :

— «Saygılar, kulluklar Allah içindir. Salâtlar, güzellikler, selâm sana; keza Allah'ın rahmeti ve bereketleri de..»
Hak yolcusu salikin kulağına üstteki hitab gelir gelmez, elinde olmadan şöyle okur :

— «Selâm bize ve Allah'ın salih kullarına..»
Hak yolcusu salik, bu halde iken, şekilsiz benzersiz bir halde, sırrına şu hitap gelir :

— Kulum, ben senden hoşnudum; sen de benden hoşnut musun?.
Bunun üzerine, takatsiz düşüp secdeye kapanır. O bu halde iken, kemal, kerem, sonsuz lütuf ve sonsuz ihsanından şöyle buyurur :
— Kulum, şu kadar zamandan beri ettiğin ibadetler ve kulluklar, zikir, fikir, bunlardan başka tüm ibadetlerin rızaya uygundur. Hoşnut olduğum için bundan sonra istirahata çekil.
Bu hitap, Hak yolcusu salikin sırrına geldiği zaman şöyle der :
— Sana sığınırım ya Rabbi, sana sığınırım.. Bu madde libasında bulundukça, kula kulluk gerekir..
Der, öncekinden daha fazla zikre, fikre dalar. Titizlik ve kulluğun kemaline ayak basar; ihlâsla devam eder.
Yoluna acaip bir şekilde, şaşkın, hayretler içinde koyulup giderken; akıllar kavramaktan yana kusurlu, anlayışlar aciz kaldığı bir şekilde lütuf, kerem, ihsan olarak bir başka tecelli zuhur eder. Bunda dahi bir şekil ve belli bir durum yoktur. Her gezdiği, her oturduğu, görüp bulunduğu yerde ve halde :

— Hak ben..
Sırrı zuhur eder. Elinde olmadan içi:

— Hak ben Hak ben..
Diye çağırır.
İşbu hal, fenafillah (Allah'ın zatında ve sıfatlarında yok olmak) sırlarının zuhuruna işarettir.

— «Yeryüzünde bulunan her şey yok olacak; celâl ve ikram sahibi Yüce Zat'ın yüzü kalacak..»
Ve., salik, bu mana içine düşer.
Soracak olan şöyle bir şey sorabilir :
— Bu varlıklar, nasıl yok olur ki?. Hemen her şey açık açık görülmektedir.
Üstteki soruya, güneşle yıldızların durumunu göstererek cevap verebiliriz.
Geceleri görünen yıldızlar, gündüz güneş doğduğu zaman, tamamı yok olma makamında silinmiş görülür.
Bütün varlıklarla bu iş âlemi; Allah'ın yüce zatına nisbetle bir yıldız hükmünde dahi değildir; daha da küçüktür.

İşte, anlatılan misale göre, tüm varlıklar Yüce Zat'ın tecellisi ile silinmiş ve yok olmuştur.
Fenafillah makamına tam geçen, bu manayı anlar..

— «Her şey, aslına döner.»

Manasının sırrına zuhur yeri olur. Bir şiir :

Fena sahrasını görmezse salik;

Olamaz billah irfana malik..
Ne bilsün bekada seyri o salik;

Enel-hak sırrında kalur utanık..
 

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Salik, fena alanına görmeyince, vallahi irfan sahibi olamaz.
Enelhak (Ben Hak) sırrında utanıp kalan salik, bekada gitmeyi nasıl bilsin?.

Ey kıymetli, şu da bilinmiş olsun ki..

Yukarıdan beri anlatılan yerleri okuyup gördükte; değişik bir düşünceye kapılıp kısır akıl, eksik anlayışla sakın ha çok sakın dil uzatmayasın. Buna çok dikkat edilmesini umar ve beklerim. Zira, bu makam, çok tehlikelidir. Allah bizi de, sizi de korusun.

Bu makam, hal kabilinden bir şeydir. Düşenin parçası bulunmaz; yeri de cehennemde gayya kuyusudur.
Durum, sözle, ancak bu kadar anlatılır. Bilen irfan sahibidir ki, şu mana onun içindir:

— «İrfan sahibine bir işaret yeter.»

Bir şiir :

Aradık Yusuf ü Ken'an ilinde;

Yusuf bulundu Ken'an bulunmaz..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Yusuf aleyhisselâmı Ken'an ilinde aradık; Yusuf bulundu, ama Ken'an ili bulunmadı.

— Hal, sözle bilinmez..»
Denildiği gibi, anlatılan, Allah'ın ihsanıdır; sözle anlatılamaz. Anlatılacak olsa da, ancak bu kadarına işaret edilir ve anlatılır. İrfan sahibine de bu kadarı yeter.

Ancak..
Bu mertebeye gelen Hak yolcusu salikin, baştan buraya kadar anlatılan tecelliyat seyri, Allah iledir. Burası, Hak yolcusu salikin, kendisine başkalarını da irşad etme kabiliyetinin geldiği derecesidir..

Yüce Allah'ın zatına dalgın yaşamak, Allah ile seyrin gizli derecesidir; Allah ehli zatların alfabe okudukları makamın başlangıç derecesidir. Zira, Allah'ta seyire son olmaz. Şöyle ki:
Hak yolcusu bir salik, Allah'ın ihsanına zuhur yeri olarak bin sene ömür sürecek olsa, her nefes alış verişinde bir tecelliye zuhur yeri olsa; bir kere gelen tecelli bir daha aynen gelmez. Taa, ezelden ebede kadar bu böyledir. Ne kadar Allah ehli zat gelip geçmişse., bir velideki tecellinin tekrarı hiç bir velide olmamıştır.
İşbu anlatılan sebepledir ki : Allah'ta seyre bir son yoktur. Son olmaktan yana çok çok uzaktır.

— «Allah'a hamd olsun ki, bunu bize hidayet etti. Eğer Allah bize hidayet etmemiş olsaydı; biz hidayeti bulamazdık.»
Duâ makamında gelen A'raf suresinin 43. âyetindeki bu mana pek güzeldir.

Bu eserin yazarına ait bir şiir :

Seherlerde gör âşıklar gider sahraya ifnaya;

Olurlar cümleten ifna giderler andan ifnaya;

Varırlar öyle kim güya yoğ imiş bir eser anda;

Ne kendü var ne âlem tefekkürsüz bu esrada..

Dururken bir nida gelir : — Ne istersiz, verem size;
Benim ihsan-ı lütfumdan ne istersiz verem size..

Diyeler : — Rabbena.. Bunlar, bu gönlümüz seni özler;
Gerekmez gayrı nesne hiç cemalin gözedir gözler..
 

Bu hali diyicek anlar tecelli kıla sultanı;
Beka ender beka olup görünür ruy ü Sübhanî..

Görünce dost yüzün bunlar safalar bahşolur cana;

Bekada saltanat sürer şükürler lutf-ü Yezdan'a..

Cenab-ü Kibriya Hakki ne ihsandır bu ihsanlar;

Akıllardan fikirlerden müberradır bu ihsanlar..

Üçüncüde yine bizzat tecelli eyleye ol zat;
Eser kalmaya bunlarda olalar zat ile bizzat..
 

Yeter bu sözlerin Nuri alan bir noktadan almış;

Bulan dostunun visalini hakikat nuruna dalmış..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Âşıkları seher vakitleri görmelisin, çöle kaybolmaya giderler; tamamen yok olurlar, ondan sonra yok olmaya giderler.
Varacakları yere öyle varırlar ki, kendilerinde bir iz yokmuş gibi; bu gece yolculuğunda ne kendileri, ne de fikre dalmayan başkaları var., Durup dururken, bir ses gelir :
— Ne isterseniz, size vereyim.
Benim ihsanımdan, lütfumdan neler istiyorsanız, size onu vereyim. Bunlar şöyle derler :
— Rabbımız, bu gönlümüz seni özler; başka hiç bir şey gerekmez, gözler cemalini görmeyi bekliyor.
Onlar böyle deyince, sultanî bir tecelli kılar; beka içinde beka olur, Sübhanî yüz görünür.
Bunlar dost yüzünü görünce, cana safalar gelir; beka makamında saltanat sürerler, Allah'ın lütfuna şükürler olsun.
Cenab-ı Kibriya hakkı için söyleyin, bu ihsanlar ne kadar büyük ihsanlardır; bu ihsanların ne olduğunu anlamak, hatta düşünmek, akıldan fikirden uzaktır. Yüce Zat, üçüncü kere bizzat yine tecelli eyler; o zaman bunlarda eser kalmaz, bizzat Yüce Zat ile olurlar.
Nurî, bu kadar söylediğin yeterlidir; zaten alan tek noktadan almış, dostuna ulaşmayı bulan hakikat nuruna dalmıştır.

Konusu : Kâmil mürşid açıklanır.

Terbiye edecekleri müridi de, izinle ve müridin tecellisine göre terbiye ederler. Seyrini ve sülûkünü de ona göre gösterirler.
Bunlar, irşad halifeleridir. Hilâfet sırrı bahsinde açıklandığı gibi, peygamberlerin efendisi Resûlullah'ın huzurunda bunlara dahi aynen Allah'ın ihsanı olur; müridi terbiye âletleri her birine verilir. Aynı şekilde terbiye etmeye memur olurlar.

Hali anlatıldığı gibi olanlar dahi birbirlerine incinmemelidirler. İster celâl yüzü, ister cemal yüzü olsun; hangi yüzle görünürse görünsün, cümlesini büyük bir nimet bilmelidir. Cemale sevindiği gibi, celâle dahi sevinmelidir. Hemen her birini, bir hikmete yorup içine hoş olmayan bir düşünce düşürmemeli.. Daima, hoşnutluk halinde bulunmaya çalışıp gayret etmeli.. Zira, bu kısa aklın; ehlullahın hikmet inceliklerini bilip akıl erdirmeye, düşünmeye gücü yetmez.
Hâsılı..
Her halde ve her hususta hoşnut olmaktan büyük ypl olmaz. Bu arada, müride baştan sona gereken dahi, hemen her halde edebe, erkâna uygun hareket etmektir.

Bir şiir :

Edeple şeyh huzuruna girenler;

Anlardır hep saadeti bulanlar..
Dost ile dost olup didar görenler;

Belki sultan olup seyran sürerler..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Mutluluğu bulanlar, edeple şeyh huzuruna girenlerdir. Dostla dost olup yüz görenler, sultan olup safa sürerler..

Şeyh bir şey sormadıkça, ister dıştan, ister içten ne olursa olsun söyleyeceğini söylememeli. Sorulduğu zaman da, sert sert söylememeli, yumuşak hafif söylemeli. Sorulmaz ise, sessiz durmalı; konuştuğunu da anlamaya çalışarak dinlemeli. Anlayış ve kavrayış verildiği kadar, o sözlerden bir şeyler almaya bakmalıdır.
Kendisinin sorduğu bir suâle cevab olaraktan da, menkıbeye benzer bir şey anlatabilir ki, buna da dikkat edip anlamaya çalışmalı..
Hâsılı; şeyhi bir şey sormadıkça, söze başlamamalı.. Kendisine zor gelen bir husus varsa, onu kalbinde tutmalı; teveccüh halinde durmalı.. Soracak olunca da olduğu gibi söylemeli.. Müşkül işini gizleyip şeyhi, tekrar tekrar soru sormaya zorlamamalı.. Eğer kalbe bir hatıra gelecek olursa., onu atmaya da kalkmamalı:
— Beni benden daha iyi bilir.. Duruma daha vâkıftır..
Diyerek, tam manası ile teslim olup durmalı..
Bu arada, kendisine bir cezbe, bir dalgınlık gibi bir şey gelir ise., onu atmaya çalışmamalı, teslim olup durmaya gayret etmelidir.
Şeyhin huzuruna vardığı zaman; meclisinde başka meşayih bulunur ise., onların da ellerini öpmelidir.
ister şeyhin huzurunda, isterse başka yerde :
— Falan şeyh..
Diyerek, ne birini Övmeli; ne de kötülemelidir. Başka biri tarafından buna dair söz açılır ise, cevap da vermek gerekir ise., övüp şöyle demelidir :
— Onlar da, şeyhtir; ama şeyhime onları tercih edemem.
Böylece, bulunduğu makama ayağını kuvvetli basmış olmalıdır.
Şeyhin huzurunda iken tükürme, aksırma, sümkürme hali geldiği zaman; kalben izin isteyip dışarı çıkmalı ve o işlerini orada bitirmeli.. Huzurda iken, tükürme, aksırma, sümkürme gibi bir şey etmemeli..
Kendisine :
— Hal yönünden bir şey olursa, hemen gel söyle; sana izin vardır..
Denilmiş, izin ve ruhsat verilmiş olsa dahi, yine de dikkat etmeli; bu işte dahi edebe uygun tavır takınmalı.. Tenha ve boş bir zaman araştırmalı; böyle bir zaman bulunca da huzura varmalı.. Orada elini öpüp ne gerekse söylemeli.. Karşılığında ne emir alırsa., candan gönülden kabullenmeli.. Verilen hizmete girmeli..
Anlatıldığı yolda, kendisine bir izin verilmemiş ise., huzura varıp teveccüh ederek durmalı.. Halinden sorulur ise., söylemeli..
Anlatılan hususta olsun, başka şekilde olsun; huzurda çok oturmamalı.. Kendisine :
— Otur..
Emri verilir ise, biraz daha oturup sonra izin isteyip kalkmalıdır..
Dışarı çıkarken, şeyhin elini tekrar öpmeli; edep üzere çıkmalı. Yüzünü şeyhine, arkasını kapıya döndürmeli. Dışarı çıkıncaya kadar böyle gitmeli:
Yolda yürürken, binek üzerinde iken şeyhe raslarsa; gizlenmeye imkân varsa gizlenmeli; gizlenmeye imkân yoksa hemen el etek kavuşturup edeple verilecek selâmı beklemeli. Kendisine selâm verilirse, boyun büküp selâmı kalbden almalı. Ses çıkararak teklifsizce selâm almamalı. Yani : Ona, herhangi bir kimse gibi davranmamalı.
Müridin sıkıntılı bir hali varsa, şeyhinin yapacağı her ihsanı, kendisine bir nimet bilerek almalı. Onun mutlu meclisinde otururken, kendisine az veya çok bir şey verirse., onu oturduğu yerden uzanıp almamalı. Ayağa kalkarak tazimle, ikram bilerek almalı. Eğer mümkünse, bu arada onun elini de öpmeli.
Bu arada şeyhin de; geçini ve giyim işinde bir sıkıntısı varsa, müridin de hali vakti yerinde ise., ona verilmesi gereken giyecek, yiyecek, harçlık çeşidinden hangisi ise., bir istek vakti olmadan hemen yetiştirmeli.
Burada anlatılanlara benzer edepler çoktur. Ancak, o büyük zatlar, Allah'ın büyük ihsanına zuhur yeri olduklarından olur olmaz kusura bakmazlar. Ne var ki, anlatılan ve anlatılmayan edeplere uygun hareket eden Hak yolcusu salik, Yüce Sübhan Hakkın lütufları ile en kısa zamanda en yüksek gayeye ulaşır; gönül kapısı açılır. Kendisinin edebi, terbiyesi, uyumlu hareketi gönül açıldığına işarettir.
Dışta konuk almaya yarayan yeri veya dergâhı, tekkesi bulunan şeyhlerin huzuruna varmak, hizmetlerini nimet bilmek, emir ve yasaklarını yerine getirmek ve bu uğurda çalışmak dahi tekkesi ve dışta konuk almaya yarayan yeri olmayan şeyhlere gitmek ve emirlerini tutmak gibidir. Yani: Bunlara karşı da aynı şekilde anlatılan edeplere uygun hareket edilmesi gerekir. Bu husus da unutulmamalı..

Şiir:

Ne güzel ihsandır bu kul iken sultan olur;
Alem içre hükm'edip her dertliye lokman olur..

Evvelin ve âhirin hem zahiri ve batım;
Ne olur ise bu cihanda zahiren hem batını..
 

Kutb-ü aktab hükm'eder aktabdır hem işleyen;

Cümle emrine ram olmuşdurur kevn ü mekân..

Hem halifedir cihanda kutb-ü âli serteser;
Ne dilerse hep vücut bulur ol zat ey bihaber..

Hızır İlyas'ı dahi hükmüne almıştır o şah;
Ne dilerse işletir emrindedir biiştibah..
Şöyle bilkim bu cihan içre veli ol şahdır;
Ne ki olur ve olacak cümleye agâhdır.
 

Ger der isen Haktır ol sen böyle güftar söyledin;

Hak sözün doğru kelâmın amma yanlış söyledin,

Aç gözünü kıl tefekkür işbu nazmı ey deli;
Kul olan hiç Hak olur mu kim meğer ola velî..
 

Bu cihanda kutb-u aktab ne kılarsa cümlesin;

Emr-i Hakla kılar ol arada koymaz kendüsin..

Kutb-ü aktab birdir canım haber al Nuri'den;

Kafı ba ta eyleyen mime varınca al haber..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Ne güzel ihsandır, şu kul olduğu halde sultan olur; âlem içinde hükmeder, her dertliye Lokman Hekim olur.
Öncekilerin ve sonrakilerin hem içi, hem dışı; içten dıştan bu cihanda ne olursa olsun... Hep kutuplar kutbu hükmeder, kalan kutuplar da işi yürütür; hepsi emrine girmiş, ne yer kalmış ne mekân...
Büyük kutuptur cihanda baştan başa halife olan; ne isterse var olur o zat, ey habersiz...
O şah, Hızır'ı da, İlyas'ı da emrine almıştır; hiç şüphe edilmeye onlar emrindedir, ne isterse yaptırır.
Şunu bilesin ki, bu cihan içinde velî o şahtır; olanların ve olacakların hepsini bilir. Eğer dersen : — O Haktır..
Çünkü, sen böyle söyleyip anlattın; senin sözün gerçek, konuşman da doğru, ama yanlış söyledin..
Gözünü aç, bu şiiri iyice okuyup düşün, ey deli; kul olan hiç Hak olur mu, meğerki velî ola...
Bu cihanda kutuplar kutbu ne ederse hepsini; Hakkın emri ile eder, kendisini araya sokmaz.
Kutuplar kutbu birdir canım, haberi Nuri'den al; kafı ba ta eden mime gelince al haber...

Konusu : Hatime..

Konu başında yazılandan da anlaşılacağı gibi, bu kısım, bu kitabın son kısmıdır. Yani : Miftah'ül-Kulub'ün..
Burada, şunlar anlatılacaktır :

a) Şeyhin uygulayacağı usuller..
b) Müntehi salik ve müptedi salik..
c) Mürşidsiz müridin sülûkü..
d) Lüzumlu ayıktırmalar..
e) Kader sırın..
f) Levh-ü mahfuz..
g) İtikadla ilgin bazı şartlar..

h) Sonuç..

Değerli kardeş, şu da bilinmelidir ki..
Mürşid olan değerli zat, inâbe verdiği müridlerini; haftada bir veya iki kere, halkalanmış şekilde oturtup teveccüh etmelidir. Bunun için de, bizzat kendisi, halka ortasına girmelidir. Bu arada, müridler, hatırlarından geçenleri temizlemeleri için beş dakika kadar beklemeli. Bundan sonra, her bir müridin karşısına gelip dizdize oturmalı, müridin alnını kendi alnına getirmeli ve bu şekilde her birine tek tek teveccüh etmeli..
Teveccüh usulü, üç derecelidir. Şöyle ki :

a) Daha işin başında bulunan Hak yolcusu salike şeyhte yok olma şeklinde bir teveccüh olması gerekir.
b) İşin ortasında bulunan Hak yolcusu salike olacak teveccüh ise.. Resul'de yok olma şeklinde olması gerekir.
c) Nefiy ve isbat, murakabe derecesine varan salike yapılacak teveccüh ise.. Allah'ta yok olma şeklinde olması gerekir.

a) Tüm müridlerinin kalbini bir yere getirir toplar. Bundan sonra, kendi kalbinden tümünün kalbine ilâhî feyizden doldurur.
b) Tüm müridlerinin iyi gidişata sahib olmaları için, Yüce Allah'ın zatına yönelir.

Sonra..
Salikin terbiyesi dahi, üç türlüdür. Şöyle ki:

a) Bir kısmına celâl yüzü göstermek sureti ile terbiye etmek gerekir.
b) Bir kısmına cemal yüzü göstermek sureti ile terbiye etmek gerekir.
c) Bir kısmına da, hem celâl, hem de cemal yüzü göstermek sureti ile orta halli terbiye etmek gerekir.
Anlatılan terbiye çeşitleri, mürşid olan değerli zatın kalbine; Allah'ın bir ihsanı olarak, Rahman tarafından gelir.

Sülûkünü tamamlayan Hak yolcusu bir salike düşer ki, anlatılacak beş şartı yerine getire.

BİRİNCİSİ : Tam tevekküldür.
Yemek, içmek, giymek gibi şeyler hususunda bulduğu.ile yetinmelidir. Yemek, içmek, giymek hususunda, aşırı bir isteğe kapılıp :
— Yarın da şöyle şöyle edeyim..
Deyip içinden çıkılamayacak düşüncelerin içine girmemelidir. Bu gibi aşırı düşünceleri içinden atmak için gayret sarf etmelidir.
. Çoluk çocuk sahibi bir kimse ise, onların da giymeleri, yemeleri, içmeleri hususunda aşırı bir düşünceye girmemeli.. Keza, kendisine dönük diğer ihtiyaçların giderilmesi hususunda dahi, aşırı bir hareket yönüne sapmamalıdır. Var olanla yetinip kalmalı; tam bir tevekkül ederek zikirden, fikirden gayrı başka bir şeyi aklına getirmemelidir. Bunun için çok gayret edip Zuhruf suresinin 32. âyetinde Duyurulan :

— «Biz, dünya hayatında onların geçim vasıtalarını aralarında pay ettik.»
Manaya bağlanıp tüm işlerini Hakka bırakmalıdır.

İKİNCİSİ: Rızadır.
Bu durumda Hak yolcusu salik, hoşnut olmaya çalışmalıdır. Amma hayır, amma başka.. Zuhurattan ne gelirse, gönlünü boş tutmalıdır. Çoluk çocuktan, akrabadan, dostlardan veya başka bir yabancıdan biraz çabayı gerektiren bir hal ortaya çıkabilir. Bunlar, sözlü çaba olabileceği gibi, mala dayalı bir çabayı da ortaya çıkarabilir. Bütün bunlar, kendisine bir sıkıntı sebebi de olabilir. Hemen hepsine, hayırlı rahat işe razı olduğu gibi bu sıkıntılı işlere de razı olmalı :
— Dost armağanıdır..
Diyerek, kesin olarak kedere boğulmamalı. Zikrine, fikrine zerre kadar kesiklik getirmemeli. Allah rızasından ayrılmamak için, ayaklarını sıkı basmalı.
 

ÜÇÜNCÜSÜ : Tam manası ile şeyhe teslim olmaktır.
Bu durumda, Hak yolcusu salik, mürşidinin her emrini bir mücevherat hazinesi bilmeli. Kendisine her ne emir verilir ise, onu ezberleyip korumalıdır. Nasıl bir emir ve irade gelmişse., ona göre yerine getirmeye bakmalıdır. Ne kadarını başarmaya gücü yeterse, o kadarını başarmaya bakmalıdır.
 

DÖRDÜNCÜSÜ : Şeriat emirlerine boyun eğmektir.
Bu durumda, Hak yolcusu salik, Resûlullah efendimizin kurduğu şeriat emirlerini baş tacı etmelidir; Allah ona salât ve selâm eylesin. Hemen her şeyini; söz, iş, amellerin zerresine kadar ona uygun tutmalıdır. Bu yoldan ayrılmamak için ciddî bir gayret harcamalıdır. Bütün haram şeylerden uzak durmalıdır. Yemek, içmek, giymek işlerine dikkat etmelidir. Dili, kulağı, ayağı, gözleri haramdan korumak için de bütün gücünü harcaması gerekir.
 

BEŞİNCİSİ : Resûlullah'ın gidişatına uymaktır; Allah ona salât ve selâm eylesin.
Hak yolcusu salik, hemen her halde, Resûlullah'ın sünnetine tabi olmalı; ona tutunmalıdır. Dinimizde müstahab sayılan sevimli işleri de başarabildiği kadar yapmaya çalışmalıdır.
Resûlullah efendimizin üstün ve değerli fiillerinin ve amellerinin aynısını yapmak mümkün değilse, taklid yollu olsun yapılmalıdır. O güzel işlerden mümkün olduğu kadarını başarı ile yapabilmek için, ciddî adımlar atmalı, gayret sarfetmelidir.
 

Bu arada, şunu da bilmek gerekir ki; ehlullaha her nefeste iki kere Allah'ın ihsanı tecelli gelir. Her ne kadar nefes bir ise de, nefesin alınıp verilme itibarına göre iki ilâhî tecelli ihsan olunur. Dolayısı ile, bu mertebede Hak yolcusu salik, Yüce Hak ile ayık olmalıdır; kalbini başka başka şeylerle meşgul etmemelidir.
Hak yolcusu salik; nefes alıp vermede, oturup kalkmada, her gezdiği yerde ve tüm zamanlarda kendisini ayık tutmalı; gaflet içinde olmamaya çalışmalıdır. Bir nefes dahi, boşa giderilmemelidir. İlâhî tecelliye bu yoldan zuhur yeri olmak yolunda gayret göstermelidir.
Anlatılan şartları izleyerek giden bir Hak yolcusu salik, giderek bu mertebelere tam ayak basar. İlâhî başarılara zuhur yeri olur. Bundan sonra daha başka ilâhî başarılara nail olur ki : Allah'ta seyirden geçip, kısa zamanda hesapsız mertebeler kat eder.
Bu arada, Hak yolcusu salik, tembellik ederse, daha ileri geçemez. Eğer kusurları da olur ve onları düzeltme cihetine gitmezse., elde ettiklerini bütün bütün yitireceğinden korkulur.
Şimdi..
İşin sonuna varan müntehi salik için yukarıda beş şart anlatıldı. Bunlardan başka onun için çok önemli ve çok gerekli bazı şeyler daha var, onları da anlatalım.
Değerli kardeş, şu dahi bilinmelidir ki..
 

En alt hizmetten sayılan süpürme veya benzeri şeyler olsa dahi; en yüksek hizmet sayılır. Kendi kendine şöyle demelidir :
— Mürşidim, halime uygun hizmeti bana verip bu fakiri şereflendirmiştir.
Gerekecek olsa ve yeri gelse; o hizmet karşılığında nice dünyalar verseler, yine de o hizmetten ayrılmamalıdır. Dünyayı bırakmalı; fakat memur olduğu hizmeti bırakmamalıdır. O hizmeti, hemen her şeyden önde görmelidir.
Kendisi bu hizmette iken, mürşidi kendisini çağırmayabilir. Meselâ, üç ayda bir kere dahi :
— Ey falan gel bakalım..
Demeyebilir.
Durum öyle iken; hafif hizmette olan, hiç bir hizmeti olmayan dervişlerinden birini hemen her gün huzuruna çağırabilir. Ona bazı lütuflar ve ihsanlar da edebilir.
İşte işin sonuna varan müntehi salik, bu durumları bildiği, anladığı, vâkıf olduğu zaman kesin olarak içine çürük düşürmemelidir.
— Ben, değerli mürşidime yirmi yıl hizmet ettim; emek verdim. Bu fakir derviş, beş senede benden yüksek oldu..
Deyip bir endişeye düşmemelidir. Buna benzer, tüm akla gelen şeyleri atmaya çalışmalıdır. Bu çeşitten yapılan her işi, bir hikmete yormak gerekir. Bu arada, huzura çağırılan dervişe saygıyı artırmalıdır.
— Çünkü o, mürşidin gözündedir; biz de ondan feyz alalım..
Diyerek, kendisini küçük görüp o fakire çokça lütufkâr davranmalıdır. Yine, verilen hizmetten ayrılmadan devamlı, sebatlı olmalı; mürşidin rızasından ayrılmamaya tam bir gayret göstermelidir.
Mürşid şeyh, bazılarına halifelikten söz edip duâ edebilir. Bu arada:
— Bana olmadı; bu düşüklük bana müstahak..
Deyip helak uçurumuna düşmekten kendisini korumalıdır. Hâsılı : Şeyhin davranması ile davranmalı; duruşu ile de durmalıdır.
Kaldı ki, nefis, kötü arzular bazı şeyleri dışa kıyas ettirir.

Zahirde bir devlet büyüğü, kumandanlarından birine lütufkâr davranıp durduğu zaman, diğer kumandanlar da ona çok lütufkâr davranırlar. Onların böyle lütufkâr davranmaları dışta böyledir; içten ona karşı öfkeleri ve kinleri artar; onun kötü durumlara düşmesini bekler, kötü huylarını araştırırlar.
Ne var ki, tarikat ehli arasında, anlatıldığı gibi bir şey olamaz. Zira, bunlar, Resûlullah efendimizin gidişatını izlerler, onun temiz sünnetini yürütmek için kollarını sıvamışlardır.
Allah rızasının talibi, Resûlullah efendimizin sünnetinin isteklisi olmak öyle kolay değildir; Allah ona salât ve selâm eylesin. Onun esas yoluna uymak için, canla başla dünyayı bırakmak, gönülden silmek; âhireti dahi bir yana atmak gerekir. Böyle olmak da yetmez; hemen her işte, meşruiyete boyun eğmek, üstün tarikata istekli olmak gerekir.
İşte, arılatılan işleri yaptıktan sonra; halle, dille işin tadını almış, dervişlerin durumunu, anlatılan dış durumla ölçmek çok zordur; hem de dağları yarıp ötelere aşmaktan, şekeri kamıştan ayırmaktan daha zor..
Hâsılı : Yolun sonuna varan anlatılan manadaki salik; kendisini yok derecesine indirecek, mürşidin her bir emrini dikkatle yerine getirecektir.
Şöyle bir misal verelim :
Bugün bir mürid gelip inâbe eder. O müride, mürşidi sülûkünü hemen ikmal ettirip halife edebilir.
İşte böyle bir durumda, işin sonuna varan müntehi salikin içine, buğuz, hased, kibir gibi bir şey gelir ise., helak uçurumundadır. Resullerin efendisi hürmetine, Allah-ü Taâlâ, bizi de sizi de korusun. Zira:

—«Müminin ferasetinden sakının; çünkü o, Allah'ın nuru ile bakar.»
Manasında saklı sırra göre, kâmil mürşide her şey malum olur. Bunun için, hikmet sırrının ne olduğunu bilmediğin için helak çukuruna düşmüş olursun. Ondan sonra, mürşid dilerse bir ihsan olarak seni affeder; dilerse üç beş sene seyahat verir gezdirir.

Sorulabilir :
— Anlatılan seyahat dışta mı olur, yoksa içte mi?. Bunun için verilecek cevap odur ki :
— Zahirde seyahat olduğu gibi, batında dahi seyahat olur. Her iki türlü seyahati dahi verebilir. İçten bir seyahata çıkaracak olursa, tekkenin içinde olsa, dahi, seyahatta sayılır. Bu durum erbabınca bilinir, Bu manada şu cümle geçerlidir :

— Hale dayalı iş, sözle bilinmez.
Şimdi..
Hemen bütün zamanlarda, Yüce Hakka sığınmalı. Hiç bir şekilde, kâmil mürşidin hoşnut olduğu şey dışına da çıkmamalıdır.
Onun her emrine razı olup ömrünü sohbet alanında tüketmelidir. Vücudunu da; kulluk denizine, ibadet ummanına atmalıdır. Ruhunu dahi, Hakkın rızasında yok ederek, beka içinde beka sırlarına bırakmalıdır.
Bu arada, vicdan zevkine erip kerametlere, keşiflere de kanmamalıdır. Nurlara da kapılmamalı. Hiç bir şeyden yorulmamalı. Kendisine, evvellerin ve âhirlerin bilgileri verilecek olsa, yine varlık vermeyip :
— Bire babam bire babam, ancak Allah'ın rızasını isterim; ancak Allah'ın rızasını isterim. .
Demek ihsanına mazhar olarak :

—«Müminler ölmezler; fena diyarından beka diyarına taşınırlar.»
Manası ile anlatılan esas yerine taşına..

Çünkü, dünya bir berzahtır; yarıl : Geçiş yeri ve dönemi.. Bunun için de, her bir insana bir mücahede şekli ve müşahede tarzı vardır.
Teselliye gelince., her bir insan, haline göre bir tesellidedir. Ruhlarımız daima Allah'ın vuslatındadır; kalblerimiz ise, daima Yüce Allah'ın şanında hayrandır :

—«Allah'ım, zatında hayranlığımı artır.» Niyazının doğrultusunda yolunu bulur.
Cesetlerimiz, daima Allah'ın hizmetine dalmış; tevhid denizinde boğulmuştur. Estaizü billah (Allah'a sığınarak okuyorum) :

—«Emr' olunduğun gibi doğru ol..»
Manasına gelen âyet-i kerimenin ifadesine göre; doğruluğun devamı ile Allah'a seyrin sonu, Allah ile seyrin tamamı, Allah'dan seyrin devamı cümlemize kolay gelsin; hal olsun.
Allah'ta yok olmak makamı, Allah'ta beka durumu :

—«Bir kimse, Allah'tan korkarsa, her şey ondan korkar.»
Manası, halimiz olsun. Hak ile hak olarak :

Derya-i vahdette fena oldum;

Beka buldum, bekada olmuşum.

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Birlik denizinde yok oldum; var oldum, zaten varlıkta olmuşum.

Şiirindeki sultanlık hali içimizi sarsın. Sonra :

Vuslat gibi nimet mi olur;

Ya Rab nice şükr'edelim..

Hizmet gibi devlet mi olur;

Ya Rab nice şükr'edelim?.

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir:
Sana kavuşmak kadar nimet olur mu ki, sana nasıl şükr'edelim. Hizmet gibi devlet olur mu ki; bunun için sana nasıl şükr'edelim

Şiirinde, Allah'ın sevgili kullarının buyurduğu makam, bu makamdır.
Burada anlatılan makamı, Yüce Hak olan Mevlâ bizim için hal eylesin; sözde bırakmasın.

Bir şiir :

Saray-ı li maallah gönüldür;

Tecellihâne vallahi gönüldür..

Yürü her ne dilersen andan iste;

Huda'nın ulu dergâhı gönüldür..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir : —«Benim Allah ile bir vaktim olur.»
Manası ile anlatılan saray gönüldür; tecelli yeri vallahi gönüldür. Yürü her ne dilersen ondan iste; Huda'nın ulu dergâhı gönüldür.

Şeklinde anlatılan yer dahi makamımız olsun. Şu da bir başka şiir :

Men ol şahbaz-ı danayım en edna saydım ankadır;
İnip alçaklara konmam makamım şah-ı tubadır;
Efendim, ben ol murğ-ı hümayım ki daneyi almam;
Tenezzül etmezem kafa mekânım yüce âlâdır..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Ben öyle bilgin bir alaca doğanım ki, en küçük avım anka kuşudur; alçaklara inip konmam, makamım tuba ağacının dalıdır.
Efendim, ben öyle bir hüma kuşuyum ki, tane toplamam; kaf dağına da tenezzül etmem, makamım yüceden yücedir.

Şeklinde anlatılanlar dahi vardır. Cenab-ı Hak, cümlemizi bu sırlara mazhar eylesin.

Sülûkün tamamlanmasını büyük bir nimet bilmelidir. Edep lâzım, edep lâzım, edep lâzım..

—«Tarikatların tamamı edeptir.»
Cümlesi dile gelmiştir ki, bunu da düşünmek gerekir.

Tefekkür üzerine de şöyle buyurulmuştur :

— «Bir saatlik tefekkür, yetmiş senelik ibadetten hayırlıdır.»
Bu manadan ötürü, tefekküre dalmalıdır.
Cenab-ı Hak, cümlemizi sevgili kullarının gözünden uzak etmesin. Her an, Allah'ın sevgili kullarının içinde bulunmakta ve onlara hizmette doğru olmakta başarı ihsan eylesin. Amin!..

Bu kadar uzun söze gerek yoktu ama :

— Özür, insanların keremlileri yanında makbuldür..
Manası söyletti..
İnsaflı olan Muhammed ümmetine gereken de, özrümüzü kabul etmektir. Affedip gerçekten özrümüzün kabul edilmesini dileriz.
Güçlü yardımcı Cenab-ı Hak, cümlemizi rızasından ayırmasın. Amin! ya Muin!.

BİRİNCİSİ: Devamlı abdestli bulunmak..
Bu yola ilk giren kimse, hiç abdestsiz durmamalı. Uykuya yatacağı zaman dahi abdestli yatmaya gayret etmeli.

İKİNCİSİ : Farz namazları cemaatle kılmak..
Mümkün olduğu kadar, farz namazları, camide cemaatle kılmalıdır; başka yerde de cemaat olabilir. Yalnız kılacağı zaman dahi, zamanında, vaktinde kılmaya çalışmalı..

ÜÇÜNCÜSÜ : Yalandan gıybetten uzak olmak..
Kesin olarak yalan söylememeli, hiç kimsenin ardından konuşup gıybetini etmemeli. Bu çeşitten sözler edilen meclislerde dahi bulunmamaya önem verip dikkat etmeli.

DÖRDÜNCÜSÜ : Kazaya kalan namazı ve orucu kaza etmek..
Kazaya kalan oruç veya namaz varsa, gerçekten onları yerine getirip kaza orucunu ve namazını kılmalı. Bir ucundan başlayıp tamamını eda etmeye adım atmalıdır.

BEŞİNCİSİ : Hiç kimsenin aleyhinde bulunmamak..
Ne bir kimsenin aleyhinde konuşmalı, ne de kimsenin aleyhinde bulunmak için gezmelidir. Bu türlü huyları taşıyan kimselerle dahi görüşmemeye çalışmalıdır.

Burada anlatılanlardan başka, aşık ve Yüce Zat'a ulaşmayı gerçekten isteyenlere gerekir ki : Tüm söz, iş, amel çeşidi her şeyini şeriat çizgisinden ayırmaya; Şeriat-ı Ahmediye üzerinde gide.. Hiç bir hususta ondan ayrılmamaya çalışıp gayret ede.. Şeriatı baş tacı bile, gereği neyse, ona göre amel ede.. Onun emirlerini noksansız uygulaya.. Resûlullah efendimizin sünnetlerine dahi tabi ola; her emrine boyun eğe.. Allah ona salât ve selâm eylesin. Uygun olduğu şekilde yapmaya gücü yetmez ise, gücü yettiği kadarını yerine getirmek için gayret ede..
Dünyada ve âhirette kendisine lâzım olmayan sözlerden dahi tamamen çekinmelidir. Dünya ve âhiret için gereken sözleri dahi yeterinden fazla söylememeli; fazlasını bırakmalıdır.
Anlatılan işleri yerine getirmek için, şu işleri de yapmalıdır : Az yemeli, az uyumalı, az konuşmalı..
Her ayın 13. 14. 15. günlerinde eyyam-ı biyd orucunu tutmalı..

Teheccüd namazı, işrak namazı, duha namazı, evvabin namazı, tahiyyet'ül-mescid namazı, abdest aldıktan sonra iki rikât salât-ı vüdu namazı kılmalı..
Bu anlatılanları mümkün olduğu kadar devamlı yapmak gerekir.
Bu işler, isteyerek, şevkle yapılır ise., kısa zamanda, mürşidin himmeti ile ilâhî feyizlere zuhur yeri olunur; bunda şüphe yoktur.

Eğer daha fazla okumaya gücü yeterse., iki yüz, üç yüz, hatta beş yüze kadar okumaya ruhsat verilmiştir. Bunu tamamladıktan sonra :
— Fatiha..
Deyip Fatiha-i şerifi okuyup elini yüzüne sürmelidir. Sonra kalkar.

Kendisine, zor bir hal gelirse., teveccühünde Hazret-i Şah efendimize kalben niyazda bulunmak sureti ile o zor hali çözüme ulaşır.
Gelen işaretleri ve alâmeti şekke şüpheye düşmeden gerçek olarak kabul etmeli; gelen emirlere ve tenbihlere göre hareket etmelidir.

— İşlerin oluşması, tayin edilen zamanlara bağlıdır.
Cümlesindeki sır uyarınca da, velayet derecesine ayak basar. İçte ve dışta, Yüce Allah'ı bilir; Yüce Allah'ın emirlerini bilir. İki kanatlı olur; bir kanadı maddesi, bir kanadı da manası.. Her bir kanadı ile de, vahdet köşesinde vahdetin hakikatına ulaşır. Cemin de cemi makamında ah edip inler ve aşka dalar.

Bu yoldan gide gide Yüce Hak tarafından, kendisi tarikat pirliği ihsanına da mazhar olur. Bu tarikat pirliği zamanında, kendisinden nice nice kimseler feyz alırlar. Hak yoldan, doğru yoldan zerre kadar ayrılmazlar. Temiz şeriat elde bir asa olur. Cümle işlerini, delilleri açık Kur'an emirlerine uygun tutarlar. Kur'an'ın ayırdığını ayırır; birleştirdiğini de birleştirirler. Hiç bir şekilde kendileri cem makamından düşmezler. Anlatılan usulde, vakitlerini, zamanlarını geçirirler:
Büyüklerden her biri, kendi tecellisine göre; tasavvufa dair bazı kitaplar yazmışlardır. Cümlesinin birleştiği nokta şudur : Şeriat-ı Ahmediye.. Hiç biri, başka tarafa kaymaz.
Belki sen, anlayış ve kavrayışta eksik olabilirsin. Ancak, şu durum kesindir : Şeriattan başka yana kayan hidayetten uzaktır.
Hali anlatılan büyük zat, dünya makamını değiştirip âhirete göç ettiği zaman, yerine halifesini oturtur. Halife edilen, halife edenin aynı sayılır. Dolayısı ile, yeni halife olan da tarikat usulünü bozmaz. Pirin tarikatında yersiz icad çıkarmaz.
Anlatılan halifelerin her biri asır asır taa, kıyamete kadar devam edip gelir. Pirlerinin gidişatına göre, Muhammed ümmetini irşad ederler. Hakkın rızasını almaya muvaffak olmaya teşvik ederler.
Bu yolda, nefret ettirip kaçırmaktan çok sakınmak gerekir. Zira, yol kesenlerin, en kötü şey oldukları, cümle evliya katında kabul edilmiştir. Hem bu, sabit olan bir keyfiyettir.
Zahir bilginleri, hiç bir amel etmeden sözle, Allah'ın kitabındaki emri ve yasakları haber verirler. Amel etmedikleri için, her biri kendi kendine zulmeder.
Tarikat mürşidi olan büyük zatlara gelince., bunlar Muhammed ümmetini şeriattan ayırmazlar. Tarikat-ı Mustafaviye'den dahi bir adım ayırmazlar.
Şunu unutmamalı ki; halin kitabı yoktur. Bunun için, hemen herkesi, haline ve tecellisine göre teselli ve terbiye etmek gerekir. Aşırı bir şekilde, ileri gitmekten ve geri kalmaktan sakınmak gerekir. Hemen herkese, orta yolu göstermeli ve her an Yüce Hak'tan yardım istemelidir. Bu arada, Fahr-i Âlem Resûlullah efendimizden, Allah'ın velî kullarının tamamından da bu arada yardım istenirse., onlardan irşad gelir.
Bir büyük zat, bir kulu irşad ederse., bütün kâinata hayat vermiş olur; sevabı o kadar büyüktür.

— «Ey Nebi, biz seni şahid, cennet müjdecisi ve azap habercisi olarak gönderdik.» (Ahzab sûresi, 45. âyet.)

— «Sonra, izni ile Allah'a davetçi ve aydın bir kandil...» (Ahzab sûresi, 46. âyet.)
Manasına gelen âyet-i kerîmelerin hükmüne göre; Resûlullah efendimizin izni ve icazeti ile bu işe memur tayin edilmiş olmalı ve batın ilmini oradan almalıdır. Bu da, mutlak gereklidir. Çünkü, böyle bir izne ve icazete sahip olmayan, Resûlullah'tan emir almayan kimse, Hak yolcusu salikin dalâlete düşmesine sebeb olur.
Zahirde, bazı sofiye kılığına giren mülhidler vardır. Bunlar karışık kimselerdir. Ne şeriat bilirler, ne tarikat.. Bütün işlerinde :
— Hu erenler..
Deyip durmuşlar ve şeytanla kalmışlardır.
Yüce Mukaddes Rabbın, ism-i azamı hürmetine cümleyi bunların şerlerinden emin eylesin.
Şunu açıkça belirtmek isterim ki: Tarikata girip böyle düzenbazlara uymaktansa, sırf şeriat-ı mutahhara ile amel edip kalmak, son derece yerindedir; Yüce Hakkın dergâhında makbuldür.
Anlatıldığı manadaki yol kesicilerin eline düşmektense, şeriatla kalmalıdır. Zira, şeriat, cümle iyilikleri haber vermiştir. Hiç bir şey, onun dışında değildir. Allah'a sığınarak okuyalım; Allah-ü Taâlâ, Bekara suresinin 2. âyetinde şöyle buyurdu :

— «Takva sahiplerine, Kur'an bir hidayet kandilidir.»
Allah-ü Taâlâ, Nahl suresinin 69. âyetinde ise, şöyle buyurdu :

— «Onda, insanlar için şifa vardır.»
Şu hadîs-i şerif dahi, o sapıklar hakkındadır :

— «Bir kimse, Kur'an'ın dışında bir hidayet yolu ararsa.. Allah, onu dalâlet bataklığına atar.»
İşte, o gibi sahte mürşidlik iddiasını edenlerden sakınmak gerek, sakınmak gerek..
Ancak, bazı istisnalar da bulunabilir; yani : Meşayih arasında zahiri ilmi olmayanlar da bulunabilir.

Bir dergâha gitmeye niyet ettiği zaman; gideceği yer, Kadriye tarikatı ise, kendi kendine :
— Bugün, Hazret-i Sultan Abdülkadir Geylânî efendimizin dergâhına gideceğim.
Deyip yola çıkmalıdır. Oraya gitmeyi bir nimet bilmeli; büyük ihsanlara mazhar olacağını da niyetine almalıdır. İsterse, kendisi bu tarikattan olmasın.
Dergâha ayak bastığı zaman, o kadar edepli olmalıdır ki : Kendi mürşidinin hakkını nasıl gözetip saygılı oluyorsa., öylece, o dergâhın postnişini şeyhe saygılı ve hakkını gözetir olmalıdır. Edeple orada bir yere oturmalıdır. Oturduktan sonra üç İhlâs, bir de Fatiha okuyup Hazret-i Pir efendimizin, sair kutupların, pirlerin temiz ruhlarına hediye etmelidir.
Bu halde iken, kalbini, kesin olarak, dünya meşguliyetlerine daldırmamalıdır. Kendi kendine :
— Şimdi, bana feyiz ihsanının zamanı gelmiş..
Deyip bu hal içinde mukabele-i şerifi can kulağı, ile dinlemelidir. Duadan sonra da, ehlullahın edepleri nasılsa onu da yerine getirmelidir. Ondan sonra, dergâhtan dışarı çıkar; her ne iş yapıyorsa., o işine gider.
O dergâhtan çıktıktan sonra, birine raslar ve o kimse de sorar :
— Nereden geliyorsun?. Ne tarafta idiniz?. Buna cevap olarak, gittiği dergâhı söyleyip:
— Falan dergâhtaydım..
Dediği zaman, o kimse şöyle diyebilir :
— Hayret, o dergâhta sizin ne işiniz var. Hem sizin tarikatınız da falandır. O gibi yerlerde feyiz yoktur; sakın, bir daha gitme..
Böylece, bir sürü lüzumsuz laf etmiş olur, aynı zamanda gıybete girmiş olur. Böyle birine raslandığı ve kendisinden de anlatıldığı gibi sözler meydana geldiği zaman, çok dikkat etmek ve sakınmak gerekir.
Eğer sen de, onun sözlerine aldırış etmeme tahammülünü göstermez, onunla bir olup atıp tutmaya başlar da onu doğrularsan.. cibilliyetin gereği olur.

Durum böyle olunca, başka bir dergâha gitmeyi terk etmek daha yerindedir. Çünkü, anlatılan manada bir saygısızlık, kendi feyzine engel olur. En azından malâniye girmiş, bundan kurtulmamış olur.
Anlatılan durum, özellikle bu yola ilk girenler içindir; çok dikkat etmek gerekir. Öyle ayrı gayrı kelâm edenler, noksan kimselerdir. Çünkü, kâmil kimselerden öyle :
— Bizim tarikat, sizin tarikat..
Gibi söz meydana gelmez. Bu iş, ehli olan zatlara malûmdur.
Allah'ın değerli kullarından değerli bir zatın müridine şöyle sormuşlar :
— Şeyhinin derecesi nedir?. O mürid, şöyle cevap vermiş :
— Benim şeyhimin dünya mahlûku kadar, bendesi ve kölesi olsa, kıymetli şeyhime kısmetleri babında zerre kadar şek gelmez. O, bu şekilde, tam bir tevekkül sahibidir.
Bunun üzerine, soran kimse şöyle demiş :
— Ya öyle mi?. Şeyhinin hem dünyası, hem de cümle dünya mahlûku kadar fukara dervişi olacak; bundan sonra da, kendisi, tevekkülü, şeyhliği kalacak.. O halde fena bulma nerede, beka makamı nerede?..
Ancak, bu hal, zevke muhtaç bir durumdur. Yüce Rabbım, cümlemize hal ihsan eylesin.
Anlatılan hikâyenin, aslı bilinince, artık kimseye müdahele kalmaz; şeyhe sataşmak da olmaz. Ne bizim için olur; ne de sizin için..
Görünen kendi zatıdır; değildir sanmayasın; Allah'ın zatından gayrı bilmeyesin.
Üstteki cümleyi daha da açan bir şiir :

Hak diledi bu âlemi yarada;
Özünden gayrı komadı arada..
Arada zuhuru perde olmuşdur zuhura;

Gözü olan delil ister mi nura?.

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Yüce Hak, bu âlemi yaratmayı diledi; o zaman araya özünden başkasını bırakmadı Bu arada, zuhuru, zuhurunu görmeye perde olmuştur; gözü olan nuru görmek için delil ister mi?.

İşte, değerli kardeş, üstteki manaları anlayıp insaf etmek gerekir. Bir mürid bir müride, bir şeyh bir şeyhe o şekilde söz ederse., onun noksanlığına delildir. Manayı böyle yorduktan sonra, o kimse için içten ne gerekse, elden ne gelirse yapmalıdır. Meselâ : Duâ mı olur, himmet mi olur; yapabileceğin her ne ise, onu yapmalısın. Ondan sonra da, büyüklere sataşmaktan, gıybetlerini etmekten çok sakınmalısın.
Şunu unutma ki, tecellinin cümlesi Yüce Hakkın tecellisidir. Her insan, bir isme mazhardır. Hazinesinde olanı satmaya çalışır. Sen satın alırken, Hakkı al, Hakkı söyle. Hakka sat, Hakkı sev. Daima Hakkı gör. Hiç bir zaman için, Hak'tan ayrı durma. Zira, ayrılık, tehlikeli bir yerdir. Feyz alınmamasının hikmeti de budur; ayrı gayrı görmektir. Allah'ım, bizleri nefislerimizin şerlerinden koru..

Bir şiir :

Ya Rab, eyle beni duâ kılıcı;

Kılıç çün et keser, duâ kılıcı..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Ya Rabbi. beni duâ kılıcı eyle, kılıç et keser, duâ da kılıcı keser

Cenab-ı Hak, cümlemize, ecel vakti gelmeden, insafa gelmek nasib eylesin.
Kehf suresinin 110. âyetinde Allah-ü Taâlâ şöyle buyurdu :

— «Her kim Rabbına güzel güzel kavuşmayı bekliyorsa., yararlı amel işlesin; Rabbına ibadet etmesinde hiç kimseyi ortak etmesin.»
Bu âyet-i kerimenin mana sırrı doğrultusunda, hareket etmeyi Yüce Rabbım cümlemize nasib eylesin. Hakkın zatından gayrı her şeyi unuttursun. Hakkı bırakmama şerefine erdirsin. Terki de terk edip bütün bütün kâmil insan eylesin.
Zariyat suresinin 56. âyetinde buyurulan :

— «Cinleri de, insanları da, ancak bana ibadet etmeleri için yarattım.»
Emrin sırrına mazhar eylesin.

— Allah'tan başka mevcut yoktur.
Manası dahi, bu halin bir ifadesidir. O halin yüksek makamı, Bekara suresinin 156. âyetinde şöyle anlatıldı :

— «Biz, Allah içiniz; Allah'a döneceğiz.»
Bütün bunlardan sonra :

— Her şey aslına döner..
Manası zuhur eder ki, o zaman, Kasas suresinin 88. âyetindeki şu mana tecelli eder :

— «Onun zatından başka, her şey helake yüz tutmuştur.»
İşbu sırlar zuhur ettikten sonra, tam bir zuhur olur ise., kesikler gider; noksan tamam olur.

Her kim bu halleri bulur ise., bizi de hayırla ansın..

Ey değerli kardeş, burada anlatılacak olanları da iyi bilmelisin. Vacib'ül - vücud (varlığı mutlak gerekli) Yüce Mukaddes Allah, ezelîdir, ebedîdir. Onun için ne bir öncelik var, ne de bir son.. Bir kudsî hadis-i şerifte şöyle geldi :

— «Ben, gizli bin hazine idim; bilinmemi istedim. Halkı da bilinmem için yarattım. Beni bilmeleri için, kendimi onlara sevdirdim.»
İşbu mukaddes cümlelerin ifadesine göre; Yüce Hakkın yüksek iradesi, mahlûkatın meydana gelmesi ile ilgilenmiştir. Yüce Zatının gizli hazine olması da, bu insana beşeriyetinin hükmüdür; bildirmeyi murad ettiği de insandır.

Mezhebimizin baş kurucusu İmam-ı Azam Ebu Hanife'den Allah razı olsun; Fıkh-ı Ekber kitabında şöyle yazdı:

Bu Arapça cümlenin, biraz daha açık Türkçesi şöyledir :
— Dünyada ve âhirette olup biten hemen her şey, Yüce Hakkın iradesine, bilgisine, hükmüne tayin ettiği mikdara göre; belli zamanı, belli yeri gelince olur. Meydana gelecek şey, meydana gelmeden Levh-ü Mahfuz'a yazması ile meydana gelir.
Ne var ki, Yüce Sübhan Hak, o şeyi, vasıf yolu ile yazdı; hüküm yolu ile değil..
Anlatılan takdire göre; Yüce Sübhan Hak :

— « Ol.. »
Hitabı ile emir verdi; ondan sonra, cümle eşya meydana geldi; vücud buldu.
Allah-ü Taâlâ, Yasin suresinin 82. âyetinde şöyle buyurdu :

— «Onun emri odur ki; bir şeye :
— Ol..
Demeyi murad ettiği zaman, o şey ola..»
İşbu mana doğrultusunda, bütün varlıklar aşikâre oldu. Mantık ve hikmet ilminde :
— Mahiyetler..
Sözünün; itikada dair ilimlerde ise :
— Hakikatler.. Sözünün; tasavvuf ilminde ise :
— Ayn-ı sabiteler..
Tabirinin; lafız olarak, manaları hep birdir. Bu durum da, ehli olan kimselerce bilinmektedir.
İşe bu manadan bakılırsa., her şeyin mahiyeti, hakikati, ayn-ı sabitesi ezelde, Yüce Hakkın kadim ilminde ne hal, ne sıfat, ne özellikte bulunmuş ise., şimdiki halde de her biri, oradaki kendi sıfatına göre zuhura geldi. Zira, bilgi, biline tabidir. Yani ; Bilinen şey ne hal üzere ise.. Allah ilmi, o şeye o şekilde bağlanmıştır.
Üstte anlatılan değer ölçüsünden bakılınca; âlemi yaratan Yüce Hak, ezelde cümle eşyayı şöyle bilmiş olur ve zatından zatına buyurur :
— Falan kulum, falan vakitte falan işi tercih edip işleyecektir; Şanı Büyük ben de, o işi yaratacağım..
Olmayacak bir iş için de şöyle buyurur :
— Falan kulum, falan vakitte, falan işi kendi isteği ile bırakacaktır; Şanı Büyük ben de o şeyi yaratmayacağım.
Anlatılan usulde, cümle eşya, Allah ilminde ne şekilde ve ne halde bulunmuş ise; toplu olarak, ayrıntılarına girilmeden o şekilde vasıf yolu ile hüküm altına alınmıştır. Bu hüküm için de :
— Kaza.. Adı verilmiştir.
Bundan sonra da ayrıntılara girilmiş; hemen her şey, parça parça bu madde ve şehadet âleminde ortaya çıkmıştır. Bu çıkış için de :
— Kader.. İsmi verilmiştir. Hâsılı..
Ehl-i sünnet olan bir kimseye, kendi itikadını bilmek farzdır. Üstteki takdim yazısı, bu manadan ötürü ihtiyaç duyulup yazılmıştır. Zira, itikadda, Resûlullah ve ashap yolunun dışına çıkıp bid'ata saplanmak küfürdür.
Mutezile mensupları şöyle derler :
— Şerrin tamamı kuldan gelir.' Çünkü, Cenab-ı Hak şerri takdir etmez ve dilemez. Şayet şerri hükmeylese, kul da o hükmü işlese, sonra da o kula azab eylese, bunun zulüm olması gerekir. Cenab-ı Hak ise, zulümden münezzehtir.
Bu sözleri ile de, kendilerine şöyle derler :
— Adalet ehli..
Biz Ehl-i Sünnet'e ise, onların bu sözlerine karşılık, şöyle cevap verebiliriz :
— Kul, kendi tercihini kullanabilir, bu yolda güçlüdür. Buna göre, ilk (kaza) hüküm, kulu masiyet işlemeye zorlamaz. Zira, hüküm hakimin (kaza mukziynin) sıfatıdır. Bu sıfat da kulu o işi yapmaya iş olarak zorlamaz. Terzilik ilmi, ticaret ilmi burada bir misal olarak anlatılabilir. Kul bu işleri yapmakta tercihini yapabilir; istediği yönde gücünü kullanabilir. Bu durumda, kaza ile mukziy hâsıl olur. Yani : Hükümle hüküm veren..

Anlatılan mana açısından bakılınca; kaza Hakkın sıfatıdır; mukziy ise., kulun sıfatı.. Sevap veya ceza ise., mukziy olanın durumuna göre verilir.
özellikle kader sırrı bahsinde pek çokları sapıklığa düşmüştür; onların her biri kendi kısa aklına göre söz etmiştir. Böylelikle, Ümmet-i Muhammed'in de sapıklığa düşmesine sebeb olmuş ve helakte bırakmıştır.
Bu yolda şüpheye düşen kimse; itikada dair kitapları okumalıdır. Okumaya gücü yetmeyenler ise., bilenlerden, bu yolda söz etmeye hakkı olanlardan sorup araştırsın. Bu şekilde, itikada dair şüpheleri çözüp gidermek, bütün ümmete tek tek farzdır. Zira, böyle bir bilgiyi elde etmek ilmihal olup imanın da şartları arasındadır.
İmanın şartları arasında bulunan :

— Allah'tan hayrı ve şerri kaderle gelir.
Cümleye kendi açılarından bakanlar, Bekara suresinin, 10. âyetindeki şu mananın hükmü altına girerler :

— «Onlar, öyle kimselerdir ki, kalblerinde maraz vardır; Allah onların marazlarını artırdı.»
Bu âyet-i kerimenin emrine göre, kalblerinde maraz olduğundan, itikadları bozuldu :
— Hayır, şer Hak'tan olduğuna göre, ibadete ne gerek var?. Deyip hak yoldan ayrılırlar.
Allah, bizi de sizi de korusun.
Allah-ü Taâlâ, Saffat suresinin 96. âyetinde şöyle buyurdu :

— «Allah, sizi de, yaptığınız işleri de yarattı..»
Bu âyet-i kerimenin Arapça aslında geçen MA lafzının hayra ve şerre genellikle şümulü vardır. Bu manaya göre de, hayrın da şerrin de yaratıcısı Hak'tır. Şu Arapça beyt bu manada güzeldir.

Diler hayrı ve çirkin şerri Kesinlikle istemez şerri..
Bu beytin daha açık manası şudur :
— Hayrı razı olarak yaratır; şerri de razı olmadığı halde yaratır Anlatılan mana, tüm ehl-i sünnet bilginlerine göre, sabittir, kabul
edilmiştir. Tüm ehlullahın ittifakı da bunun üzerinedir. Burada, yine bir durum ortaya çıkar ve sorulur :
— Allah-ü Taâlâ, Enfal suresinin 17. âyetinde şöyle buyurdu :

— «Attığın zaman, sen atmadın; Allah attı.»
Nisa suresinin 78. âyetinde şöyle buyurdu :

— «Şöyle söyle : Hepsi Allah katından..»

Bu âyet-i kerimelerin gereği olarak, bütün işler Hakkın yarattığı olduğu takdirde, yine cebir olmaz mı?. Böyle dersen, sana şöyle deriz :
— Haşa, Cenab-ı Vacib'ül-Vücud (varlığı mutlak gerekli), Yüce Mukaddes Allah, zulümden münezzeh ve müberradır.
Daha açık manası ile, şöyle demek isteriz :
— Allah-ü Taâlâ, kula cüz'î irade yaratmıştır. Bir işi yapmakta ve yapmamakta da tercihi kula bırakmıştır. Bunun için de cebir olmaz. Bilgi, bilinene bağlı olduğu cihetten de zulüm olmaz.
Nitekim, zulmü zatından atmak için, Allah-ü Taâlâ, Kaf suresinin 29. âyetinde şöyle buyurdu :

— «Ben, kullara zulümkâr da değilim..»
Zira, yardımına sığınılacak Yüce Yaratan, küllî iradeyi zatına bağladı; cüz'î iradeyi de yarattıklarına.. Bunun için de, peygamber gönderdi; kitap gönderdi.
Böylelikle de hayrı, şerri, doğru yolu, habaseti yerli yerince bir bir bildirdi.
İtikada dair yazılan kitaplar, mezhep sahipleri, bu mana üzerinde görüş birliğine varıp durumu olduğu gibi bildirmişlerdir.

— Onların görüş birliği etmeleri, kesin delil sayılır; onların değişik görüşleri de bol rahmettir.
Cümlesindeki sırra göre, durum açıktır.
Anlatılan manaları; ilmi ile âmil olan âlimler, yararlı olan salih zatlar, büyük meşayih, âyet-i kerimelerden ve hadîs-i şeriflerden çıkardıkları manaları bir bir haber vermişlerdir. Aynı haberleri, bugün de vermektedirler.
Allah'a hamd ve şükürler olsun ki; camilere ve mescidlere gidenler, okuyan, yazan, doğru yola götüren işler için hizmette bulunan iman ehli kardeşlerimize hiç bir engel çıkmamaktadır. Bu yolda, bir sıkıntı de yoktur.
Durum anlatıldığı gibi olunca, kula düşen; içtenlikle, şevkle rıza yolunu elde etmeye çalışa..
Yine kula düşen; efendisinin emrini tutup yasak ettiği şeyden kaçarak rıza yolunda cüz'î iradesini harcayıp çalışmaktır.
Kul böyle çalıştıktan sonra; efendisi ister onu azad etsin, ister etmesin. Kula düşen, bütün işi efendisine bırakıp onun rızasını gözetmektir. Çünkü, kaza kader sırrı, kullara göre bilinmeyen bir şeydir. Bunun için, her bir emir ve hususta sebebe ve şarta tutunmak, gerekli bir iştir.
Eğer kulların arzu ettikleri, o sebeb ve şart vasıtası ile elde edilirse.. yine Allah'ın izni ile olur.
Burada, şunu da açıklayalım ki; Levh-ü Mahfuz, değişiklik kabul eder. Alınacak âyet-i kerimeler, bu manada en güzel delildir.
Allah-ü Taâlâ, Raad suresinin 39. âyetinde şöyle buyurdu:

— «Allah, dilediğini siler; dilediğini sabit tatar. Ana kitab, onun katındadır.»
Allah-ü Taâlâ, Hud suresinin 114. âyetinde şöyle buyurdu :

— «İyilikler, kötülükleri giderir.»
Allah-ü Taâlâ, Mümin suresinin 60. âyetinde şöyle buyurdu :

— «Bana dıuâ edin; kabul ederim.»
Bütün bu âyet-i kerimelerden sonra, Resûlullah efendimizin şu hadis-i şerifi de aynı manada bir delildir :

— «Sadaka belâyı geri çevirir; ömrün bereketini artırır.»
Bütün bunlar, işleri yapmak için, sebeplerine yapışmaya teşvik ederler. Bu yolda teşvik eden, âyet-i kerime ve hadis-i şerifler daha çoktur.
Sebeplerine yapışıp bir işe teşebbüs edildiğinde, o işin oluşunu veya olmayışını mesele yapmamalıdır; bir hikmet aramalıdır. Ancak, istenen ve sebebine yapışılan bir iş olduğu zaman, şükür edip büyük bir nimet bilmelidir. Olmadığı zaman da, olmuş gibi razı olmalıdır. O yolda :
— Neden olmadı?.
Gibi bir soru sormaktan dikkatle kaçınmalıdır. Bu manada, Allah-ü Taâlâ zatı için şöyle buyurdu :

— «O yaptığından sorumlu değildir; ama kulları yaptıklarından sorumlu tutulacaklar.»
Şayet kul, itiraz yollu bir şey soracak olursa., kendisinden umumî manada bir teslimiyet hali yoktur. Her hal ü kârda da, kula gereken tam manası ile teslim olmaktır.
Duâ okuyalım :

— Allah'ım, yolunda bize sebat ver. Bizleri, kendilerine nimet verdiğin peygamberler, sıddıklar, şehidler, salih zatlarla dirilt. Bunların arkadaşlığı pek güzeldir. Âmin!.

Şimdi..
— Cüz'î irade..
Dedikleri, kulun hatırına gelendir. İster hayır çeşidinden olsun; isterse şer çeşidinden; ikisinin yaratanı Yüce Hak'tır.
Kulun hatırına bir şey geldiği zaman; hayrı gerektiren bir şeyse..
Onu işlemeğe adım atmalıdır. Şerri gerektiren bir şey ise., bırakmaya çalışmalıdır. Bunları yapmak, kul için pek gereklidir.
Anlatılan manaya göre : Cüz'î irade, bir şeyi yapmaya çalışmakla bırakmak arasında olan bir fiildir.
Hayırdan veya şerden yana ne tarafa kayılırsa.. o meyli yaratan Yüce Hak'tır. Bu takdire göre de, cüz'î irade sabittir.
Ehlüllahtan bazısı, sıfatların ve zatın tecellisi ağır bastığı için şöyle demişlerdir :

— Mürid, kendisinde irade olmayandır.

Şöyle diyenler de olmuştur :

— Mürid, Allah'ın muradıdır.

Yine o büyükler, bir mürid için :
— Yüce Hakkın harekete getirmesi ile hareket, eden, onun sükûnet vermesi ile de sakin olan..
Demişlerdir. Zira, cüz'î irade yıldızlar gibidir; ilâhî tecelli ise, güneş gibidir. Güneş doğduğu zaman, yıldızlar nasil silinirse.. tecelli zuhurunda, cüz'î irade, külli iradede yok olur. Bundan sonra, o velî kul, o büyük tecelliyi hazmedip bu fark âlemine döndüğü zaman, halkla karıştığı sırada, o cüz'î irade zuhur eder. Ne var ki, bu irade senin bildiğin irade gibi değildir. Açıkçası, bü büyükler, kendi cüz'î iradelerini, küllî iradede yok ederler; bütün bütün Hakla Hak olurlar. Kesin olarak, Allah'ın rızası dışına bin adım dahi atmazlar. Hemen her zaman, ilâhî emirleri tutar, yasaklardan da kaçınırlar.

— «Ebrar zümresinin iyilikleri, mukarrebun zümresinin kötülükleridir.»
Cümlesi ile ifade edilen manaya göre :

— «İhlâsçılar, büyük tehlike üzerindedirler.»
Cümlesinde anlatılmak istenen manaya karşı ayıktırlar. Edeple, huzurla hiç bir zaman, Hak'tan ayrılmazlar.

— «İhsan, Allah'ı görür gibi ibadet etmendir. Sen onu görmesen de, o seni görür.»
Manasına gelen hadis-i şerifteki emre uyarak, işlediği amellerin hiç birine varlık vermeden cümlesini Hakka bağlar.
Anlatılacak âyet-i kerimelerin mana doğrultusunda, kendisine dahi kesin olarak varlık vermez.
Allah-ü Taâlâ, İnsan suresinin 30. âyetinde şöyle buyurdu :

— «Allah istemeyince, siz bir şey isteyemezsiniz.»

Allah-ü Taâlâ, Nisa suresinin 79. âyetinde şöyle buyurdu :

— «Sana gelen her iyilik Allah'tandır. Sana gelen her fenalık da kendindendir.»

Allah-ü Taâlâ, Nisa suresinin 78. âyetinde şöyle buyurdu :

— «Bunu anlat: Hepsi Allah'tan.»

Bunları okur, manaları anlar, daima :
— Aman ya Rabbi, sana sığınırım..
Der. özünü Hakka, sözlerini Kur'an'a, amellerini ve itikadını şeriata, Resûlullah efendimizin gidişatına bağlar. Dilinde, daima duâ makamında, şu âyet-i kerime varılır :

— «Rabbımız, nefislerimize zulmettik. Bizi bağışlamaz, bize merhamet etmezsen, ziyan edenlerden olanız.»
 

Bu âyet-i kerime, onun dilinde daima bir münacaattır.
İşte, anlatılan hâl üzere olan, Allah'ın bir velî kulu, nasıl cüz'î iradeyi bırakıp cebre kaydığı yorumuna tabi tutulur. Allah, bizi de sizi de korusun.
Ancak, böyle deyip Allah'ın velî kullan zümresini :
— Ben de taklid ederim..
Diyen iman ehline aşk olsun. Zira, öyle diyen yüce dergâhın makbulü olur.
Ne var ki, o söz, hale geçmeyip sözde kaldığından çok tehlikelidir. Çok çok sakınmak ve dikkat etmek gerek.. Zira, öyle söylemek, bir insanın, bilmediği bir yola girmesi gibidir.
Vâcib'ül - Vücud (varlığı mutlak gerekli) Yüce Allah, bütün ehlullah efendilerimize buyurduğu büyük ihsanından bizleri de hissedar eylesin. Kalble, kalıpla onların yolunu izlemekte de bizlere başarı ihsan eylesin. Âmin, Resûlullah efendimiz, bütün resullerin efendisi hürmetine..
 

BİRİNCİSİ : Dışta, bütün bütün tevekküldür. Yani : Tam manası ile Allah'a dayanmaktır.
İKİNCİSİ : Dışta olduğu gibi, içte de tevekkül sahibi olmaktır.

ÜÇÜNCÜSÜ : Allah'a ve Allah'ın Resulüne kalble iman edip dille ikrar etmektir. Bu da, dıştadır.
DÖRDÜNCÜSÜ : İçten, yani: Hal olaraktan dahi iman ve ikrar etmektir.
BEŞİNCİSİ : Tam manası ile, Resûlullah efendimizi bulmak.. Allah, ona salât ve selâm eylesin.
ALTINCISI : Resûlullah efendimizin varlığında, tamamen yok olmaktır. Allah, ona salât ve selâm eylesin,
YEDİNCİSİ : Resûlullah efendimizle birlikte, tam manası ile ehadiyet sırrında yok olmaktır; Allah ona salât ve selâm eylesin. Ne var ki, bu hal ile hallenip ehlullahtan olan değerli zatın kader sırrına vâkıf olması, Allah'ın bir ihsanı olur. Bu kader sırrına vâkıf olmak ise, iki şekildedir :
BİRİNCİ ŞEKİL : Hali anlatılan değerli zat, peygamberlerin efendisi Resûlullah efendimizi, ya manasında görür; yahut da teveccühünde.. Allah ona salât ve selâm eylesin. Resûlullah efendimiz de, bizzat o değerli velî zata, Rabbani bir ilhamla gizli işlere dair gelecekten ve olacaktan haber verir; ayıktırır. O veli kul da, kader sırrını bu şekilde bilir; ama söylemez. Söylemediği de, bir hikmet taşır.
İKİNCİ ŞEKİL : Bazan da, bir mikdar, o değerli zata, şekilden ve keyfiyetten uzak, harfsiz ve sessiz Rabbani ilham gelir. Bu ilhamla, kendisine gelmiş ve gelecekten, olmuş ve olacaktan; yani : Taa, kıyamete kadar geleceği ve olacağı bildirirler..
Bundan başka bu değerli zat, dilediği zaman, Levh-ü Mahfuz'a bakar; Kur'an okur gibi bakıp okur. Söylenmesine izin verileni de söyler; izin olmayanı da söylemez. Söylemediği de bir hikmete dayanır.

— Kısa zamanda, gönül açıklığı bulan kimsenin durumu, ezeli bir alış veriş işidir. Açıkçası : Alacağını ezelde almıştır.
Gönül açıklığını bulması, uzun süreye kalan kimsenin durumu da öyledir. Açıkçası : Onun durumu da, ezeldeki bir alış verişin sonucudur.

Kapalı gidenlere gelince, bunların durumu değişiktir. Şöyle ki :

a) Bazısına, vefatı sırasında gönül açıklığı gelir; işi tamam olur.
Ğ) Bazısına da, kabirde gönül açıklığı gelir; işi, orada tamamlanır.
c) Bazısına da, kıyamet günü, gerçek kapısı açılır; gönül açıklığı gelir.
d) Bazısına da, açılmak, sonradan, yani : Sülûkü tamamladıktan sonra, açıklık hali gelir.

Bütün bu anlatılanlar, şunun içindir ki : Başkalarının halini görüp vesveseye kapılmak olmaya.. İşte bu, pek gereklidir.. Herkesin hali kendine göredir :
— Ben böyle kaldım; ama o şöyle oldu!.
Deyip kalbi karıştırmakta ne yarar var..

Bu mahalde, bir netice söylenür;

Dinleyenin aklını başından alur..

Gelberu ey talib-i didar olan;

Gelberu ay aşık-ı uşşak olan..

Gelberu gel aşk oduna yanıcı;

Gelberu gel dost için can verici..

Bezl edersen sen bu yolda canını;

Bir gün olur bulursun cananını..

Hem vereyim sana bir safi cevap;

Sakla anı kalbin içre bil savap..

Kimdekim aşkın nişanı vardurur;

Akıbet maşuka anı ergürür..

Bu şiirin daha açık Türkçesi şöyledir :
Bu yerde, bu kitaptan bir sonuç söylenecek; dinleyenin aklını başından alacak..
Beri gel, ey yüzü görmeye talib olan; beri gel, ey aşıklar aşıkı olan.
Beri gel, ey aşk ateşine yanan; beri gel, dost için can veren..
Bu yolda sen, canını verirsen; bir gün olur, cananı bulursun..
Sana şifalı bir cevap vereyim; bunu doğru bil, kalbinin içinde sakla..
Kimde aşkın nişanı varsa., sonunda maşuka (aşık olduğuna) kavuşur.

Ey âhiret talibi, ey bağışlanma yoluna girmiş olan din kardeşleri ve sevgili müminler..
Bu mübarek risalenin yazılıp ortaya çıkmasına, anlatılmasına neyin sebeb olduğu bilinmiş olmalıdır; başta anlatıldı.
İşte eserin o yazılış şeklini düşünerek, dikkatli, insaflı bir şekilde bakmalı; bu eserin başından sonuna kadar güzelce okumalıdır. Bundan sonra :

— «Hesaba çekilmeden önce, kendinizi hesaba çekiniz..»
Emrine göre; gizli bir yerde, kıbleye dönüp otur. Sesten ve gürültüden; kalbin, kulağın boş olsun. İlk iş olarak, şunu düşün :

— Acaba, bu iş âlemine gelmekten ve gönderilmekten murad nedir, en büyük gaye nedir?.
Şunu da düşünmeli ki: Gelenlerden hiç biri kalmamış.. Kalacak kimse de yok..
Elbette ve mutlaka, bir gün sıra gelecek; kapı çalınacak.. O zaman, ister istemez sen de gideceksin.
Emirlerden ve yasaklardan ne yapılmış, ne bırakılmışsa., azdan az çoktan çok; yani : Zerreye varıncaya kadar bir bir sorulacaktır. Bu soruların cevabı da istenecektir. Sen de ister istemez, o sorulara cevap vereceksin.
Bunun için düşün.. Bilhassa, ömründen geçmişini hatırla. Bulûğ çağından bu tefekküre dalmaya başladığın zamana kadar.. Aradan ne kadar vakit geçti; emr-i maruftan, nehy-i münkerden ne işlendi ise., bunlardan yana, kendini hesaba çekiliyormuş gibi gör. Sanki, mahşer günü olmuş ve divan kurulmuş.. Mekândan münezzeh olan Yüce Allah ise, orada hazır ve bakıyor. Bütün nebiler ve resuller de oradalar.. Başta Resûlullah efendimiz olmak üzere, bütün nebilere ve Resullere salât ü selâm olsun. Bütün ashab da oradalar; Allah onlardan razı olsun.. Bütün ehlullah efendilerimiz de oradalar; sırları mukaddes olsun. Diğer mevcudat dahi orada..
İşte böylece, hali vakti ölç biç; hesap vermeyi de güzelce düşün; tefekküre dal.
Yirmi dört saatin bir hesabını yap : Kaçı uyku ile geçti, kaçı yiyip içme ile, kaçı eğlencede ile, kaçı ibadetle, kaçı kabahatle ve boş işlerle geçti?.

Anlatılan şekilde, geçip giden zamanını, iyice düşün. Ona göre; hesap, ceza, azap, soru, cevap olacak zamanını etraflıca bir düşün taşın..
Eğer kendini suçlu bulursan, nefsini ayıpla ve çıkış. Büyük, küçük günahların cümlesine pişman ol; tevbeye gel ve istiğfar et. Eskiden işlediğin günahları, bir daha işlememek için kesin söz ver, bu yolda niyet et.
Sonra..
Dinî inançlara, islâmî şartlara dair kitap ve risaleler görülmediysen.. bul, gör ve oku. Bütün itikada dair işlerini şer'î emirlere bağlamaya dikkat et. Zira, itikadda, dinde olmayan şeye saplanıp bid'ata düşmek küfürdür. İtikad iyi olmayınca da, yapılan işler bir şeye yaramaz; temelsiz bina gibidir.
İtikadsız şeriat bulunamayacağı gibi, şeriatsız tarikat da bulunmaz. Tarikatsız, marifet ve hakikat da bulunmaz.
Durum anlatıldığı gibi olunca; bu pişmanlıkla candan, gönülden tevbeye gel, istiğfar et.
Allah'ın farz kıldığı namazları vaktinde ve zamanında eda et. Peygamberlerin efendisi, Resûlullah efendimizin sünnetlerini de icra eyle; Allah ona salât ve selâm eylesin. Müstahapları de, mümkün olduğu kadar yapmaya gayret et.
Bundan sonra, bir kâmil mürşidin mübarek elini tutmaya candan ve gönülden talib ve rağbetli olmak lâzımdır. Dahasını ararsan, lâzımın da lâzımıdır. Zira, delilsiz yola gitmekte çok tehlike vardır. O tehlikeli bölgeleri rahatlıkla geçmek için; kâmil mürşidi arayıp bulmak, bulunduğu anda dahi tam manası ile teslim olmak, her bir iman sahibine lâzımdır.
Bir an evvel, yapılacak işi bitirmek gerekir. Ruh, bu kalıpta iken, yükünü yeniletmeğe hemen her iman sahibi tam bir gayret etmelidir.
Kâmil mürşidi bulmak kolay olmadığı zaman, yapılacak iş, daha önce anlatıldığı gibi, mürşidsiz müridin yapacağını yapmak gerekir. Orayı okuyup anlatılan usulde hareket etmelidir. Unutmamalı ki : Bir kimse, Allah rızasını isterse., feyiz sahibi Yüce Allah'ta vermemezlik olmaz.
Mürşidsiz mürid, anlatıldığı gibi hareket ederse.. Allah'ta yok olmak, Allah ile beka bulmak, Allah'ın zatına dalmak sırlarına mazhar olunur. Bu durum açık olup şekkin ve şüphenin yeri yoktur.