1. Mukaddime

Bism'illâhi'r-Rahmâni'r-Rahîm.
El hamd-u lillâhi Rabbi'l-'Alemîn.
Ve's-salâtü ve's-selâmü alâ Rasûlinâ Muhammedin ve alâ âlihî ve sahbihî ecma'în.

Namaz; imândan sonra en büyük ni'met.

Cümle ibâdetleri bünyesinde bulunduran ve bu ibâdetler, ancak onun tekmili (iyileştirilmesi) için emredilmiş olan ibâdet.

Asıl ile irtibatı olan, yani ahiretle münasebeti bulunan tek âmel.

Mü'minin, dünya yerine uygun bir tarzda Rabbine yükseldiği mânevî merdiven.

Efendimizin getirdiğini (dini) ayakta tutan direk.

Dünya gurbetinden aslî vatana bir teselli ziyâreti.

Mü'min ile kâfiri birbirinden ayıran mikyas.

Müslümanlar olarak her şeyimizi kaybetmeden evvel kaybettiğimiz hakîkat.

İşte bu hakîkat, İkinci Bin Yılın Yenileyicisi (Müceddid-i Elf-i Sânî) İmâm-ı Rabbânî Ahmed Faruk Serhendî Hz.'nin (k.s.) mektuplarından faydalanılarak bu kısa risâlede anlatılmaya çalışılmıştır.

2. Efendimiz'e (s.a.v) indirilen kitap, tüm semavî kitapların özetidir.

O'na verilen şeriat da tüm şeriatların özüdür.

Şu, karar kılınan bir mânâdır ki: Allah'ın Resûlü Muhammed, Allahu Teâlâ’nın isim ve sıfatlarının bütün kemalâtını kendisinde toplamıştır. Bütün enbiyânın özelliklerinin orta hal (itidal) üzere kendisinde ortaya çıktığı peygamberdir. Allahu Teâlâ O’na, salât ve selâm eylesin.

Kendisine indirilen kitap da; diğer peygamberlere indirilen kitapların tümünün özüdür, özetidir. Peygamberimize ve diğer peygamberlere salâtlar ve selâmlar.

Aynı şekilde, Resulûllah (s.a.v) Efendimiz'e verilen şeriat, evvelki şeriatların tümünün süzülmesiyle ortaya çıkan en değerli kısımlarından oluşmuştur. Bu hak şeriatın gerektirdiği ameller, sair şeriatların, hatta meleklerin amelleri arasından seçilmiş amellerdir. Allah'ın salât ve selâmı, Peygamberimize ve diğer peygamberlerin tümüne olsun.

Meleklerden bazıları, rükû ile bazıları secde ile ve bazıları da kıyam ile emrolunmuştur.

Aynı şekilde, geçmiş ümmetlerden bazılarına sadece sabah namazı, bazılarına da başka bir namaz emredilmiştir.

İşte bu şeriat ile gelen emir; Mukarreb meleklerin (İlâhi huzurdaki Allah’a yakın meleklerin) ve geçmişte yaşayan ümmetlerin yaptığı ameller arasından seçilmiş öz amellerdir.

Bu şeriatı tasdik etmek, bütün şeriatları tasdik etmek demektir.

Bu şeriatın gerektirdiği ile amel etmek, bütün şeriatların gerektirdiği ile amel etmek sayılır.

Hiç şübhesiz bu şeriatı tasdik eden ümmet, bütün ümmetlerin de hayırlısıdır.

Bu şeriatı yalanlayan da, sâir şeriatların tümünü yalanlayıp, inkâr etmiş sayılır.

Şübhesiz bu şeriatın gereği ile amel etmeyi bırakmak, sair şeriatların gerektirdiği ile amel etmeyi bırakmak gibidir.

Aynı şekilde, Resulûllah (s.a.v) Efendimiz'i inkâr etmek, Allahu Teâlâ'nın bütün isimlerine ve sıfatlarına bağlı kemalâtın tümünü inkâr etmek sayılır. Onu tasdik etmek ise, tümünü tasdik etmek demektir.

Dolayısıyla; Resulûllah (s.a.v) Efendimiz'i inkâr eden ve onun şeriatını yalanlayanlar, tüm ümmetlerin içindeki en şerli kimselerdir. Bunun içindir ki, Allahu Teâlâ, şöyle buyurdu:

ٱلأْعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا

– «Küfür ve nifak cihetinden, Araplar daha şiddetlidir.» (Tevbe, 9/97)

Şiir:

Arabî Muhammed Efendisi iki cihânın;
Vay haline kapısında toprak olmayanın...

3. Allah'a ve Resulüne imândan sonra, ibâdetlerin en faziletlisi namazdır. Namaz, imân gibi kendiliğinden güzeldir.

Resulullah (s.a.v) Efendimiz şöyle buyurdu:

– "İslâm, beş şey üzerine binâ edilmiştir:

1) Lâ ilâhe illellah Muhammeden Resulullah... (Allah'tan başka ilâh yoktur. Muhammed Allah'ın Resulüdür -elçisidir-.)

Bu şehâdet, imân ve itikaddan ibarettir. Resulullah (s.a.v) Efendimiz'in bildirmesi ile sabittir.

2) Namaz kılmak. Bu namaz, dinin direğidir.

3) Malın zekâtını vermek.

4) Ramazan Ayı orucunu tutmak.

5) Beytullah'ı haccetmek."

Allah'a ve Resulüne imândan sonra, ibâdetlerin en faziletlisi namazdır. Kulun nazarındaki (bakışındaki) terakki ve keskinlik, sona varanların vazifesi olan namaza bağlıdır. Herhalde sair ibâdetler; namazın tekmiline ve noksanının telâfisine yardımcıdır. İhtimal ki, bu mânâdan olarak; namaz hakkında şöyle demişlerdir:

– O, iman gibi zaten güzeldir. Amma sair ibâdetler zaten güzel değildir.. İman gibi kendiliğinden (bizatihi) güzeldir. Ama, diğer ibadetler böyle değildir. Onların güzelliği başka bir şeye bağlı olup, kendiliğinden değildir.

Namazı tam bir temizlikten (taharetten) sonra; bağlılıkla, güzel ve derin tefekkürle, şeriat kitaplarında açıklandığı şekilde, hiç ara vermeden edâ etmek lâzımdır.

Namazın eksiksiz ve tam olarak edâ edilmiş olması için; rükûlarına, secdelerine, oturmalarına, kalkmalarına ve diğer rükûnlarına (erkânına) riâyet etmek lâzımdır.

Oturmalarda, kalkmalarda, rükûlarda ve secdelerde sükûneti ve tumanineti elden bırakmamalıdır. Kolay tarafına kaçmamaya dikkat etmelidir.

[Tumânînet: Namaz kılarken rükû' ve secdelerde, kavmede ve celsede (rükû'dan kalktıktan sonra ve iki secde arasında) bütün uzuvların hareketsiz kalmasıdır. Bu rükûnlarda sübhânallah diyecek kadar bir miktar durmak ise ta'dîl-i erkândır.]

Namazları, ilk vakitlerinde edâ etmek iyi olur. Tembellik ve cahillik sebebi ile son vaktine ertelemek yerinde olmaz.

Asıl makbul kul, sırf O'nun emri olduğu için, Mevlâsının emrine uyandır. Zira, emre uymayı ertelemek, baş kaldırma ve edepsizlik tavrıdır.

Her zaman mutlaka fıkıh kitaplarından en az birine de sahip olmak yerinde olur. Şer'i meseleler onlardan öğrenilmeli ve ona göre amel edilmelidir.

Gülistan ve benzeri kitaplar, fıkıh kitaplarının yanında fuzûli şeylere dahildir. Hatta, zarûri olanlara kıyasla boş ve faydasız işlerden sayılır. Dinen muhtaç olunanları lüzumlu sayıp onun dışındakilere iltifat etmemelidir.

4. Dinin direği namazdır.

Bilmiş ol ki, insanlara, îtikadlarını düzeltmeleri (Efendimiz'in (s.a.v) Hak katından alıp bildirdiği hakikatlere, bildirdiği şekliyle inanmaları) nasıl gerekli ise, bunun gibi, yararlı sâlih amelleri yapmaları da gereklidir.

Bu salih amellerin en yaklaştırıcısı, tüm ibâdetleri bünyesinde bulunduran namazdır.

Bu mânâda, Resulûllah (s.a.v.) Efendimiz şöyle buyurdu:

– «Namaz, dinin direğidir. Onu yerine getiren, dinini yerine getirmiş, onu bırakan dinini yıkmış olur.»

Bir kimse, namazını devamlı olarak kılmaya muvaffak olursa, kötülüklerden ve uygunsuz işlerden kendisini korumuş olur. Allahu Teâlâ, bu mânâda şöyle buyurdu:

إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ تَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَاءِ وَٱلْمُنكَرِ

– «Namaz, kötü ve uygunsuz işlerden alır.» (Ankebut, 29/45)

Bu âyet-i kerime, sözümüzü doğrulamaktadır.

Bir namaz ki, anlatılan derecede değildir. Yani sahibini kötülüklerden ve uygunsuz işlerden almaz; o namaz, sûrettir, hakikati yoktur. Ancak, hakikati hasıl oluncaya kadar da terk etmemek gerekir. Zira bir şey, hepsi elde edilemiyor diye tamamen terk edilmez. Keremliler keremlisi Yüce Allah'ın (c.c), ona da değer verip, hakiki namaz yerine kabul etmesi hiç uzak görülmemelidir.

Namazı cemaatle kılmaya devam etmelidir. Hem de huşû ve huzur ile (korku ve sevgi ile karışık edeb ve saygı ile). Çün ki böyle bir namaz, kurtuluşa, felâh bulmaya sebeptir. Bu mânâda, Allahu Teâlâ, şöyle buyurdu:

قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ * ٱلَّذِينَ هُمْ فِى صَلَاتِهِمْ خَٰشِعُونَ

– «Namazlarında huşû üzere olanlar iflâh oldu.» (Mü'minun, 23/1-2)

Bu nedenle, kurtulamama tehlikesi ve reddedilme korkusu ile amel edilmelidir.

5. İbâdetlerin en güzeli namazdır. Zâyi edilmemelidir. Kurtulma ümidi namazdadır.

Bu dünya amel yeri, ahiret de mükâfat yeri olduğundan; burada yararlı amelleri yapmak yerinde olur.

İbâdetlerin en güzeli dinin direği namazdır ve mü’minlerin de mi’racıdır. Şartlarından, erkânından, sünnetlerinden, edeplerinden her birinin uygun ve lâyık olduğu şekilde yerine getirilmesi için, onu edâ ederken tam bir özen göstermek ve dikkatli olmak gerekir. İtminan, ta'dil-i erkân ve devam hususları abartılmalı ve eksiksiz yerine getirilmelidir. Zira, insanların çoğu, itminanı ve ta'dil-i erkânı zayi ederek namazlarını boşa götürmektedirler. Böyle yapanlar hakkında çok sert emir ve şiddetli tehdit gelmiştir.

[Ta'dili Erkân: Şartları düzgün yapmak, şartlarda adâlet, anlamına gelir. Namazla ilgili bir terim olarak; rükûnların (farzların) hakkını vermek, itminan halinde bulunmak, hareketlerden sonra durmak yahut kalkma-eğilme eylemlerini birbirinden ayıracak şekilde iki hareket arasında sâkin bulunmak.
İtminan: Her rükûnda âzaların sükûnet bulması. Rükûnların birbirine eklenmemesi, aralarında sâkin durularak rükûnların birbirinden ayrılması.]

Namaz sağlam olduğu ve mükemmele ulaştığı zaman, kurtuluş ümid edilir. Zira, (bu direkle) din ayakta durmuş olur. Mü’min için mi'rac da, tamama ermiş olur.

Şiir:

Şeker yemesi gerekir ehl-i safranın;
Bu, rağmına olsa da ehl-i sevdanın...

[İnsan vücudunda ahlât-ı erbaa adıyla bilinen ve “kan, safrâ, sevdâ ve balgam”dan oluşan dört salgı mevcuttur. Bu salgılar vücutta belli oranlarda bulunduğu zaman insanlar sıhhattedirler. Bu salgılardan herhangi birinin artması veya azalması ile bu oran bozulur ve hasta olurlar. Bu beytte de zâhiri mânâsıyla: “Şeker, sevda salgısının oranını bozsa da, safrayı dengelemesi için yenmelidir” denilmektedir. Asıl mânâsına gelince: “Nefse çok ağır gelse de, engeller çok fazla olsa da namaz eksiksiz ve dosdoğru kılınmalıdır.” denilmektedir. En iyi bilen Sübhan Allah'tır.]

6. Küfürle İslâm'ın arasını ayırdeden namazdır.

Kıyamet günü hesabı ilk sorulacak olan namazdır ve hesabı en zor olan da odur.

İnsanın, öncelikle itikadını düzeltmesi gerekir. Bu düzeltme de fırka-i naciye (kurtulan zümre) olan ehl-i sünnet ve'l-cemaatın görüşlerine uymakla olur. Allah onların hepsinden razı olsun. Zira onlar, süvad-ı âzamdır (ümmetin çoğunluğudur); cemm-i gafirdir (cemaatin büyük kesimidir).

Evet, itikad anlatılan görüşe göre düzeltilmeli ki, uhrevi felâh, ebedi necât tasavvur edilsin (ahirette sonsuz kurtuluş düşünülebilsin). Ehl-i sünnet inançlarına muhalif olan kötü itikad; öldürücü zehirdir ve insanı ebedî ölüme, sonsuz azaba götürür.

Amelde riyâkârlık, münâfıklık (müdahane) ve onda gevşeklik olsa, bunda bir bağışlanma ümidi vardır; ama itikadda müdahane işinde (iki yüzlülükte, diğer bir ifade ile; söylediği gibi inanmamakta) bağışlanmanın asla yeri yoktur.

إِنَّ ٱللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَاءُ

– "Allah, kendine şirk koşanı bağışlamaz; bundan başkasını dilediği kimse için bağışlar." (Nîsa, 4/48)

İtikadı, ehl-i sünnete göre düzelttikten sonra; emir ve yasaklara mutlaka uymak lâzımdır. Bu emir ve yasaklar, şeriatın amellerle ilgili kısmıdır.

Beş vakit namaz, cemaatle ve ta'dil-i erkâna riâyet edilerek, edâ edilmelidir. Küfürle İslâm arasını ayırdeden, bu namazdır. Namazı, sünnete uygun olarak edâ etmek müyesser olur ise, dinde sağlam bağa yapışılmış olur.

Namâz, İslâm'ın beş esâsından ikincisidir. Birinci esas, itikadla alakalıdır. Kalan dört esas ise, amelle alakalıdır. Tüm ibâdetlerin en kapsamlısı (şümullüsü) ve en faziletlisi namâzdır.

Kıyamet günü ilk hesap, namazdan olacaktır. Namazın hesabı tamam olduktan sonra; kalanların hesabı Allah'ın yardımı ile kolay geçer.

7. Cennet'e girmenin şartı; İslâm’ın beş şartının yerine getirilmesidir. En başta da namaz vardır.

– Kur'an âyetlerinin pek çoğunda, cennete girme vaadinin bağlı bulunduğu amel-i sâlihden bahsedilir. Bu sâlih ameller acaba, bütün ameller midir? Yoksa, o amellerden bazıları mıdır? Bu konuda çoktan beri tereddütte idim. Şayet o âyetlerle kastedilen bütün ameller ise bunu yerine getirmek, cidden zordur; çünkü onu başarabilen azdır. Eğer bazı ameller ise, bu da meçhul olup, belirlenebilecek bir şey değildir.

Daha sonra, feyiz yoluyla hatırıma şöyle geldi: Her halde bu sâlih amellerden murad, İslâm'ın üzerine kurulduğu İslâm’ın beş şartıdır (Erkân-ı İslâmdır). Şayet bu beş esas kâmil olarak (eksiksiz) yerine getirilir ise zamanın kazancı, kurtuluş ve selâmet olur. Aslında bu beş şey, sâlih amellerdir ve kötülük ve günahlara engeldir. Allahu Teâlâ buyurdu:

إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ تَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَاءِ وَٱلْمُنكَرِ

– «... Namaz, edepsizlikten ve akla, şeriata uymayan şeylerden alır.» (Ankebut, 29/45)

Bu beş şeyi yapmak müyesser olunca, bunları yapmış olmakla şükür vazifesi de yerine getirilmiş olur. Şükrün yerine getirilmesiyle de, azaptan kurtuluş hâsıl olur:

مَّا يَفْعَلُ ٱللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِن شَكَرْتُمْ وَءَامَنتُمْ

– «Şayet iman edip şükre devam ederseniz. Allah size neden azap etsin?.» (Nîsa, 4/147)

Bu durumda, insana yakışan; bu beş erkânı yerine getirme hususunda son derecede çaba harcamaktır. Bilhassa, dinin direği olan namaz konusunda... İmkân nisbetinde, onun edeblerinden en alt derecede olanını dahi terk etmeye râzı olmamalıdır. Her kim, namazını tamam ederse İslâm'ın asıllarından büyük bir asla kavuşmuş olur. Kurtuluş yolunda sağlam bir ipe ulaşıp yapışmış olur.

8. Adet yerini bulsun diye namaz kılanın şekâveti (eşkıyalığı, bedbahtlığı) çok kötüdür.

Sübhan Allah, keremiyle, mubah dairesini geniş kıldı. Kendi gönlünün darlığından dolayı, bu geniş daireyi dar görüp, adımını bu geniş dairenin dışına atarak, şer'i sınırları aşıp şüphelilere ve haramlara düşen kimsenin eşkıyalığı ne kadar kötüdür.

Akıllı olan kimseye düşen; şer'i sınırlara tutunmak ve kıl kadar dahi olsa bu sınırların ötesine aşmamaktır.

Adet yerini bulsun ve iş olsun diye namaz kılıp oruç tutanlar çoktur. Fakat şer'i hududu koruyan, verâ haline sahip muttakiler azdan da azdır. Hak ile batılı, samimi olanla olmayanı birbirinden ayıran; işte bu takva ve verâ hali olmaktadır. Çün ki şeklen her iki zümre de namaz kılmakta ve oruç tutmaktadır.

Verâ üzerine Resûlullah (s.a.v) Efendimiz şöyle buyurdu:

– "Dininizin sebâtını ve kıyâmını (devamlılığını ve ayakta kalmasını) sağlayan verâ halidir."

– "Hiçbir şey, verâ haline muadil (denk) olamaz."

[Mubah: Yapılması emrolunmayan ve yasak da edilmeyen, işlenmesinde sevap ve günah olmayan helal şeyler.
Takva: Allah katındaki üstünlüğün ölçüsü; O'ndan korkarak dinin emirlerine uyup haramlardan kaçınmada titizlik göstermek. Hakîki takva, bütün benliği ile Allah'a yönelmek ve insanı Allah'tan alıkoyan her şeyden uzak durmaktır.
Muttaki: Takva sahibi kimse.
Verâ:
Salihlerin verâsı (haram ve şüphelilerden kaçınmak);
Muttakilerin verâsı (harama sebep olma ihtimaliyle helali terk etmek);
Sıddıkların verâsı (ömrün bir anı bile Allah'a yakınlığı artırmadan boşa geçmesin diye O'ndan başka her şeyden yüz çevirmek).]

9. Abdestin önemi ve sünnet üzere alınması.

Namazın faziletlerinden bir mikdar anlatalım ve onun rükûnlarından yazalım. Namaz dinin direği olduğu için de, bu anlatılanları iyi dinlemek gerekir.

Önce, abdest güzel alınmalıdır. Bunun sünnet üzere yerine getirilmiş olması için, her uzvu tam ve mükemmel bir şekilde üç kere yıkamak lâzımdır. Başı, kaplama mesh etmek gerekir. Kulaklar ve ense ihtiyatla mesh edilmelidir. Ayak parmakları, sol elin küçük parmağı ile hilâllenmelidir.

Müstehab amelleri ihmal etmek de doğru olmaz; zira bu ameller Sübhan Hakkın sevdiği ve râzı olduğu işlerdir. Tam temizlikten (taharetten) ve güzelce abdest aldıktan sonra; mü'minin mi'râcı olan namaza niyet etmek lâzımdır.

[Mi'rac ve Tahiyyat: Resulûllah (s.a.v) Efendimiz mi'rac gecesi dünya hayatında idraki mümkün olmayan, dünya hayatında iken anlaşılamayacak bir tarzda, keyfiyetsiz olarak baş gözü ile Rabbini görme (rü'yetullah) şerefine ermiştir. Bu görme, bu dünyaya indikten sonra bu hayata münasip bir şekilde namazda müyesser olmuştur. Namaz işte o gece mü'minlere hediye olarak verilmiştir. Namazdaki oturuşlarda okunan mübarek kelimeler o geceki karşılıklı selâmlaşmadır:

Efendimiz (s.a.v.):
– Et-tahiyyatu lillahi ve’s-salâvatü ve’t-tayyibât...
Allah (c.c.):
– Es-selâmü aleyke eyyühe’n-nebiyyü ve rahmetullahi ve berekâtüh.
Efendimiz (s.a.v.):
– Es-selâmu aleyna ve alâ ibâdi’llahi’s-salihin.
Bunu işiten Cebrail (a.s):
– Eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlüh demiştir.]

Namazdaki oturuşların tümünde bu selâm, salavat ve duâların okunması vacibdir.

10. Namazda niyeti dil ile söylemek bid'attir. Bid'atın güzeli de (bidat-ı hasene) yoktur.

Bazı âlimler; namazın farzlarından olan niyet için, kalb niyetiyle beraber dille söylemeyi «Bid'at-ı hasene» diye anlatmışlardır. Halbuki Resulûllah (s.a.v) Efendimiz'den, keremli ashâb-ı kiramdan, tabiin-i izamdan, niyetin dille yapıldığına dair sahih veya zayıf hiçbir rivâyet yoktur. Onlar, kametin ardından ayağa kalkar kalkmaz tekbir almışlardır. Bu nedenle, niyetin dille söylenmesi bid'attir.

Bu Fakir (İmâm-ı Rabbânî Hz.) der ki: Bu bid'at, sünnet bir yana; farzı dahi kaldırmaktadır. Çün ki, insanların pek çoğu yalnız dille söylemek ile yetinecekler ve kalblerini hazır edemeyeceklerdir. Kalbdeki gaflete aldırış etmeyince, namazın farzlarından biri olan niyet terk edilecek ve namaz da fâsid (geçersiz) olacaktır.

[Niyet; kalbin bir şeye yönelmesidir ve tamamen kalbe ait bir vasıftır. Dil ancak niyeti söze aktaran bir vasıtadır; dolayısıyla dille söylenen niyet değil, niyetin telaffuzudur. Bu nedenlerle kalbî şuur olmadan, sırf dille ezbere niyet cümleleri söylenerek tekbir alınırsa, namazın farzlarından olan niyet hâsıl olmadığı için namaz batıl olur.]

11. Namaz dört esas üzerine kurulmuştur.

Bu esaslar: Farz, vacib, sünnet ve müstehâblardır.

Bilesin ki, Fakir'e (İmâm-ı Rabbânî Hz.'ne) göre: Namazın eksiksiz ve tamam olması; onun farzlarını, vaciblerini, sünnetlerini ve müstehablarını yerine getirmekten ibarettir. Bütün bunlar, fıkıh kitaplarında ayrıntıları ile yazılmıştır. Sayılan bu dört şeyden başka bir şeyin, namazın tam olmasında bir etkisi yoktur. Namazda huşû da, hudû (kalb huzuru) da yine bu dört şeye bağlıdır.

Bir cemaat, bu dört şeyi bilmekle yetindiler ve namazda onlarla amel etmeyi boş sayıp bıraktılar; nasipleri azaldı. Bir başka cemaat ise, daha ziyâde Sübhan Hak'la kalb huzuruna önem verip azâların amellerine itinaları azaldı; namazın hakikatini anlayamadılar. Kalb huzurunun, namazın hükümlerinin sadece bir parçası olduğu gerçeğini kavrayamadılar.

12. Namazda ta'dil-i erkânla birlikte müstehabları yerine getirmeye de azâmi dikkat gösterilmelidir.

Beş vakit namazı cemaatle kılmaya ve ta'dil-i erkâna tam mânası ile riâyete çalışılmalıdır. İmamın ilk tekbirine yetişmeyi terk etmemelidir. Namazı müstehab vaktinde kılmaya dikkat etmelidir. Namazda, sünnet olan mikdar Kur'an okumalıdır.

Rükûda ve secdede, vücud itminan bulup sükûnet üzere olmalıdır. Ayakta iken tam bir şekilde dik durmalıdır. Rükûdan tam olarak doğrulduktan sonra da (kavmede) ve iki secde arasındaki oturmada (celsede) tumaninet lâzımdır; vücud sakinleşmelidir.

Rükû ve secde tesbihleri en az üç olmak üzere, beş, yedi veya on bire kadar çıkarılabilir. Tek başına kılan kimse güç yetirdiği takdirde üç kereden az tesbih okumaktan hayâ etmelidir.

Secdeye varırken yere önce dizler, sonra eller, burun ve alın konmalı; kalkarken de tersi sırayla (yani; alın, burun, eller ve dizler şeklinde) kalkılmalıdır. Ayakta secde yerine, rükûda ayakların üstüne, secdede burun ucuna, oturuşta ellere bakılmalıdır. Rükûda parmaklar açılmalı, secdede ise birleştirilmelidir.

Namazın inceliklerini öğrenmek için peş peşe sıralanan şu üç mektup (260, 261, 263) dikkatle okunmalıdır.

13. Namazdan çalmak

En kötü hırsız, namazından çalandır.

Bu zamanda (en az 400 yıl evvelden bahsediliyor) insanların pek çoğu namazın edâsında gevşek davranmakta, itminâna ve ta'dil-i erkâna kayıtsız kalmaktadırlar.

Resulullah (s.a.v) Efendimiz sordu:
– "Hırsızlığın en kötüsü nedir bilir misiniz?"
Ashab:
– "En iyi bilen Allah ve Resûlüdür" deyince buyurdu ki:
– "En kötü hırsız, namazından çalandır." (Yani rükûunu ve secdelerini tamam etmemek sûreti ile erkânını eksik yapandır.

Resulullah (s.a.v) Efendimiz şöyle buyurmuştur:
– "Rükû ile secdeler arasında belini düzeltmeyen kimsenin namazına Allah nazar etmez."

Rükû ve secdesini tam yapmayan birine:
– "Sen hiç korkmaz mısın? Eğer bu halinde ölecek olsan, Muhammed Dini'nden başka bir din üzerine ölürsün" buyurmuştur.

Ebu Hüreyre (r.a) şöyle anlattı:
– Bir şahıs altmış sene namaz kılar; ama rükûunu ve secdelerini tamamlamadığı için bir tanesi dahi kabul edilmez.

Kul namazı güzel kılarsa, o namaz nurlanır ve melekler semâya çıkarırken namaz kul için: «Sen beni koruduğun gibi Allah da seni korusun» der. Kötü kılarsa: «Beni zayi ettiğin gibi Allah da seni zayi etsin» diye beddua eder.

[Sehiv Secdesi: Namazda unutarak bir farzın geciktirilmesi ya da bir vacibin terk edilmesi veya geciktirilmesi hâlinde noksanlığı telafi için son oturuşta (cemaatle kılarken, imâmla birlikte cemaat yalnız sağa) selam verirler ve sonra iki secde yaparak Tahiyyât, Salli-Bârik ve Rabbenâ duâlarını okur ve selam verirler. Sehiv (yanılma) secdesi, tek kılarken sağa ve sola selam verilerek yapılır.]

14. Sünnet-i seniyyeye ittiba ve yüz şehit sevâbı.

Ta'dil-i erkâna uymanın önemi.

Unutulup amel edilmeyen bir sünneti ihyâ edene yüz şehit sevabı vardır. Farz ve vacibi ihya edenin mükâfatı ise kıyas dahi edilemez.

Namazda ta'dil-i erkâna riâyet etmek; Hanefî âlimlerinin çoğuna göre vacib, İmâm-ı Ebû Yusuf ve İmâm-ı Şafii'ye göre farz, bazı Hanefîlere göre sünnettir. Günümüzde insanların çoğu bu ameli terk ettiği için, ihyâ edene yüz şehit sevabı vardır.

15. Namazda külfet yoktur.

Noksan sıfatlardan münezzeh Allah; Hâkim'dir, Râuf'tur, Rahim'dir. Kulun gücünün yetmeyeceği şeyi teklif etmez. Bir gün ve gecede kılınmasını emrettiği on yedi rekât farz namazın edâsı bir saati bile bulmaz. Ayakta duramayana oturarak, oturamayana yatarak ima ile kılma kolaylığını vermiştir. Su bulamayana ise teyemmüm emretmiştir. Dolayısıyla dinde külfet değil, son derece kolaylık vardır.

16. Namazda güzel giyinmeli ve her işte niyet Allah rızâsı olmalıdır.

Elbise giymekten gaye gösteriş değil, ibâdet için süslenmek olmalıdır. Âyet-i kerimede: «Her namazgâh katında zînetinizi alın» (A'raf, 7/31) buyurulmuştur.

Mümin her hareketinde ve duruşunda Mevlâ'nın rızasını gözetmelidir. Kul uykuya yatarken bile, niyeti ibadete dinç kalkmak olursa, uykusu baştan sona ibadet hükmüne geçer. Hadis-i şerifte: «Âlimin uykusu ibadettir» buyurulmuştur.

17. Namazdaki oturuşlarda (tahiyyatta) şehâdet parmağı kaldırılmamalıdır.

Tahiyyattan sonra işaret parmağı ile işaret etmeye dair rivayetler varsa da Hanefî mezhebinin muteber ana metinlerinde parmak kaldırmanın mekruh ve haram olduğu bildirilmiştir. Müctehidlerin haram veya mekruh gördüğü bir ameli işlemek taklit ehline (içtihadla ortaya konulmuş mezheblere tâbi olan ümmet fertleri için) câiz değildir.

Bir amelin helal ve haramlığı hakkında çelişkili fetvalar bulunduğunda ihtiyat gereği men eden (yasaklayan) hükme uyulur. Yani haramlığı dikkate alınır. Namazda esas olan sükûnet ve huşûdur; parmakların kıbleye yönelik tutulması sünnettir.

18. Namazın rükünlerindeki hikmetler.

İftitah tekbiri (Allâhü ekber); Allahu Teâlâ'nın ibadet edenlerin ibadetine ihtiyacı olmadığını ilan etmektir. Rükünler arasındaki tekbirler ise bu amellerin Hakk'ın şanına layık bir şekilde yapılamayacağını itiraftır.

Rükû tesbihinde tekbir manası da bulunduğundan doğrulurken tekbir alınmaz; fakat secde tevazu ve zilletin son noktası olduğundan, kul kendini ibadeti tam yapmış zannetmesin diye secdenin hem önünde hem sonunda tekbir konulmuş ve tesbihte «Âlâ (En yüce)» lafzı seçilmiştir.

Namaz müminin mi'racı olduğundan sonunda tahiyyat okunur ve namaz iki selam ile tamamlanır.

19. Namazın ardından günahlarının bağışlanmasını talep edenin günahları affedilir.

Hazret-i Ali (r.a.) Hz. Ebu Bekir'den nakletti: Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurdu ki: «Hangi kul olursa olsun; günah işledikten sonra kalkar abdest alır ve namaz kıldıktan sonra Allahu Teâlâ’dan bağışlanma dilerse, onu bağışlamak Allah'a hak olur.»

Âyet-i kerimede:

وَمَن يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ ٱللَّهَ يَجِدِ ٱللَّهَ غَفُورًا رَّحِيمًا

– «Kim bir kötülük eder veya nefsine zulmeder de sonra Allah'tan mağfiret taleb ederse, Allah'ı bağışlayıcı ve merhametli bulur.» (Nîsa, 4/110) buyurulmuştur.

20. Tesbihat ve hikmeti.

Her farz namazın ardından Ayete'l-Kürsi okunmalıdır. Hadis-i şerifte: «Her farz namazın sonunda Ayete'l-Kürsi okuyan kimsenin cennete girmesine ancak ölüm mânidir» buyurulmuştur. Yani cennete girememesinin nedeni hayatta olmasıdır, ölünce girecektir.

Ardından 33 Sübhanallah (tenzih), 33 Elhamdülillah (tahmid), 33 Allahu Ekber (tekbir) ve 1 kere «Lâ ilâhe illallâhü vahdehû lâ şerîke leh, lehü’l-mülkü ve lehü’l-hamdu ve hüve alâ kulli şey’in kadîr (Allah’tan başka ilah yoktur; yalnız O vardır, O tektir, ortağı yoktur. Mülk O’nundur, hamd O’nundur ve O’nun her şeye gücü yeter.)» okunarak 100'e tamamlanır.

Bunun hikmeti: Tesbih ve tekbirle namazdaki kusurları telafi etmek, ibadete layık olmadığını itiraf etmek ve muvaffak kıldığı için Allah'a şükretmektir.

21. Beş vakit namaz, gönül birliği ve cemâatle, ta'dil-i erkâna riâyet edilerek kılınmalıdır.

Ömrün bir ânı bile boşa harcanmamalıdır. Sabah namazının iki rekât farzını cemaatle kılmak, geceyi sabaha kadar nafileyle geçirip sabahı cemaatsiz kılmaktan faziletlidir. Seher vakitleri istiğfar ile ihya edilmelidir. Tavşan uykusuna yatıp gaflette kalınmamalıdır.

(Seher vakti, fecr-i sâdıktan yani imsak vaktinden hemen önce, gecenin son altıda birlik zaman aralığıdır. Akşam ezanı ile imsak arasındaki süre altı dilime bölündüğünde, son dilim seher vaktidir.)

22. Teheccüd namazı terk edilmemelidir. Duha namazı kılınmalıdır.

Teheccüd namazı tarikat ehli için zaruri amellerindendir; gerekirse birileri görevlendirilerek, günümüz şartlarında mevcut diğer birçok yöntem kullanılarak zorla da olsa uyanılmalıdır.

Gecenin sonunda ve ikindi namazından sonra 100'er kere şu istiğfar okunmalıdır:
«Estağfir'ullahe'l-azim, ellezî lâ ilâhe illâ hüve'l-hayyü'l-kayyume ve etûbü ileyhi Sübhânehû (Kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan, daima diri (Hayy) olan ve bütün varlığı kudretiyle ayakta tutup yöneten (Kayyûm) yüce Allah’tan mağfiret diler ve O’na tövbe ederim. O, her türlü noksan sıfattan münezzehtir.)»

Duhâ (kuşluk) namazı da büyük devlettir; en azı iki, en fazlası 12 rekâttır (sekiz rekât kılınması daha faziletlidir).

23. Nâfile namaz ile farz namaz arasındaki fark.

Nâfile ibadetler ile ancak gölgelerden bir gölgenin yakınlığı elde edilir. Farz ibadetler ile ise asla yakınlık hâsıl olur. Farzı tamamlamak için kılınan sünnetler de farza katılarak asla yakınlığa vesile olur.

Farz ibadetler yönden yana asla baktığı için halk âlemine; nafileler ise gölgeye baktığı için emir âlemine münasiptir.

[Müminin mi'racı olan namaz esnasında velî zatın latifeleri Hakk'a yönelir. Farz ve sünnetlerde 6 latife (kalb, ruh, sır, hafi, ahfa, nefs) birden yönelirken, nafile namazda yalnızca hâfi latifesi yönelir.]

[Halk Âlemi (Âlem-i Halk): Arş'ın altında kalan, zaman, mekân, yön, ölçü ve sebeplere bağlı olarak aşama aşama (altı günde) yaratılan maddî ve kesîf âlemdir. İnsandaki karşılığı dört unsur (toprak, su, hava, ateş) ile nefs-i nâtıka (ve duyulara bağlı akıl) olup insanın zâhirini (kalıbını), şer'î ibâdet ve amel sahasını, ayrıca mânevî hâlleri bilip teşhis etme (ilim ve temyiz) yetisini teşkil eder.

Emir Âlemi (Âlem-i Emir): Arş'ın üstünde bulunan, madde, mekân, yön, miktar ve nasıllık (keyfiyet) kayıtlarından arınmış olan nûrânî ve mânevî âlemdir. İnsandaki karşılığı beş cevher (kalb, ruh, sır, hâfî, ahfâ) olup insanın bâtınını (mânevî hakikatini), îman ve ma'rifet karargâhını, vecd, müşâhede ve İlâhî tecellîlerin zuhur mahallini teşkil eder.

İki Âlemin kesişimi (Berzah ve İnsan): Kâinatta Arş-ı Mecîd, insanda ise kalb bu iki âlem arasındaki köprüdür (berzah). İnsan, halk âleminden beş ve emir âleminden beş olmak üzere birbirine zıt on latîfeyi tek bir varlıkta birleştiren yegâne toplayıcı öz (nüsha-i câmia) olduğu için, hem bedeniyle dünyada kulluk ve irşad vazifesini yerine getirir hem de mânevî latîfeleriyle doğrudan Allah Teâlâ'nın isim, sıfat ve zâtî tecellîlerine muhatap olur.]

24. Aşure, beraet ve diğer nafile namazlar cemaatle kılınamaz.

Farz namazları cemaatle kılmayı terk edip Aşure, Berat, Regaib gecelerinde toplanarak nafile namazları cemaatle kılmak çirkin bid'atlerdendir ve şeytanın aldatmacasıdır.

Fıkıh mezheplerinin ittifakı ile nafile namazı çağrı (tedai) yoluyla cemaatle kılmak mekruhtur. Nafile ibadetin esası gizlilik ve ihlâstır; cemaatle kılınması riyâya kapı açar.

25. Namazın üstün şânı, namaza dâvet kelimelerinden yani ezândan anlaşılmaktadır.

Ezan yedi kelimedir:
1) Allahu Ekber: Allah, ibadet edenin ibadetine muhtaç olmaktan çok yücedir.
2) Eşhedü en Lâ ilâhe illallâh: İbadete layık tek ilah O'dur.
3) Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh: Hakka layık ibadetin O'nun tebliğiyle bilineceğine şahitliktir.
4-5) Hayye ale's-salâh, Hayye ale'l-felâh: Kurtuluş olan namaza davettir.
6-7) Allahu Ekber, Lâ ilâhe illallâh: İbadetin yalnız O'nun rızası için ikmalidir (yerine getirilmesidir).

Şiir:

Bellidir baharından, bolluğu senenin.

26. Namazın sûreti ve hakîkati.

Velâyet kemalatına ulaşıp nefs-i emmare mutmainne olmadan önce kılınan namaz ve tutulan oruç, ibadetin sûretidir. Nefis inkârdan ikrara, küfürden İslam'a intikal edip mutmainne olunca eda edilen ameller hakikat olur.

Münafığın iç aleminde inkar olduğu için namazı suret kalır; kalbinde teslimiyet olan müminin namazı ise hakikat nuruyla süslenir.

27. Mecazî İslâm'dan kurtulup hakikî İslâm'a kavuşmak için has velâyetle müşerref olmak gerekir.

Bu hâle ulaşmadan evvel kılınan namaz, namazın sûretidir.

Şeriatın bir sûreti, bir de hakikati vardır. Kötülüğü emreden nefsin çekişmesine rağmen iman ve amel etmek surettir. Nefis mutmainne makamına erip boyun eğince hakiki İslam ve namazın hakikati müyesser olur.

Tarikat ve hakikat mertebeleri, şeriatın sureti ile hakikati arasında birer vasıtadır.

28. Namazlar arasındaki fark, kılanlar arasındaki farka bağlıdır.

Amelin kendisi aynı olsa da sevabı işleyenin makamına göre kat kat farklı olur. İrfan sahibinin ameli, müridin amelinden çok üstündür.

Hazret-i Ebû Bekir Sıddık (r.a.): «Keşke ben Muhammed'in bir sehvi (yanılması) olaydım» demiştir; zira Efendimiz'in (s.a.v) yanılarak yaptığı ameldeki derece kendi kusursuz amelinden daha yücedir.

Şiir:

Arştaki ile yerdeki nasıl nisbet edilir?

Sona ulaşmış müntehi bir zat, namazda Kur'an okurken ve selam verirken dilini Hz. Musa'nın ağacı gibi bulur. Uzuvlarını sadece ilahi bir alet ve vasıta olarak hisseder.

(Musa a.s. Tûr Dağı civarında, Mukaddes Tuva Vadisi'nde Allah Teâlâ ile bir ağaç vasıtasıyla konuşmuştur.)

29. Sona ulaşanlar için en büyük iş farz namazların edâsıdır.

İbadetten zevk almak ve meşakkatin kalkması sona ulaşan müntehilere nasip olur. Yolun başında lezzet nafilelerde iken, nihayette farzlara intikal eder; nafileler bir yana bırakılır ve en büyük gaye farzların ikmali olur. Bu lezzette nefsin hiçbir hazzı ve payı yoktur.

Şiir:

Bu büyük saadet, kimin olur acep?

Şiir:

Mübarek olsun nimet sahiplerine, erdikleri...

30. Mükellef olmamalarına rağmen Hızır ve İlyas (a.s.) namaz kılmaktadırlar.

Hızır ve İlyas (a.s.) hâlen hayattadırlar ve ruhlar alemindendirler. İstedikleri cismani sureti alabilirler. Kendileri şeriatla mükellef olmadıkları halde, t+abi oldukları Kutb-i Medâr Şâfiî olduğu için onun arkasında Şâfiî mezhebine göre namaz kılarlar. Buradan velâyet kemalatının Şâfiî, nübüvvet kemalatının ise Hanefî fıkhına uygun olduğu anlaşılmıştır.

[Kutb-i Medâr alemin düzeni ve maddi-manevi bekası için feyze vasıtadır; her devirde mutlaka bulunur. Kutb-i İrşâd ise imân ve hidayet feyzinin kaynağıdır, asırlar sonra nadir zuhur eder.]

31. Peygamberler kabirlerinde namaz kılarlar. Kabirde terakki mümkündür.

Berzah (kabir) dünya yerlerinden sayıldığı için orada peygamberler ve seçkin kullar için yükselme (terakki) ve yakin ziyadeliği (yakînin artması) mümkündür. Nitekim Resulullah (s.a.v) Efendimiz Mi'rac gecesi Hz. Musa'yı kabrinde namaz kılarken görmüştür. Kabir ehli için kabir, cennet bahçelerinden bir bahçedir.

32. Namaz mi'racdır. Kulun Rabbine en yakın olduğu andır.

Resulullah (s.a.v) Efendimiz'e Cenab-ı Hakk'ı müşahede (görme : rü'yet) Mi'rac gecesi cennette nasip olmuş; dünyaya indikten sonra ise bu rü'yet namazda müyesser kılınmıştır.

Bu mânâda zikredilen bazı hadis-i şerifler şöyledir:

– «Namaz mü'minin mi'râcıdır.»
– «Kulun Rabbine en yakın olduğu an namazdadır.»
– «Beni rahata kavuştur ey Bilâl.»
– «Gözümün nûru namazdadır.»

Namaz dışındaki haller, vecdler ve nurlar asıl değil; ancak gölge ve misallerdir. Gerçek ve asıl olan ise namazın hakikatidir.

33. “Benim, Allah ile öyle bir vaktim olur ki..." Hadis-i şerifinde kastedilen vakit namazdadır.

Hadis-i şerifteki: «Allah ile benim öyle bir vaktim olur ki; oraya ne mukarreb bir melek ne de mürsel bir peygamber girebilir» müjdesindeki nadir an namazdadır.

وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ

– «Secde et; yaklaş.» (Alak, 96/19)

[Kur'an-ı Kerim'de 14 secde ayeti vardır; işitildiğinde veya okunduğunda tilavet secdesi yapılması Hanefî'de vacip, diğer mezheplerde sünnettir. Fırsat bulunamazsa, sonra yapılmak üzere;

سَمِعْنَا وَاَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَاِلَيْكَ الْمَص۪يرُ

– «İşittik ve itaat ettik! Bizi bağışla ey Rabbimiz, zira bütün yolculukların varış yeri sensin.» (Bakara Sûresi, 2/285) denir.]

34. Âhirette Allahu Teâlâ'yı görmenin dünyadaki karşılığı namazda vâki olmaktadır.

Dünyada namaz mertebesi ne ise, ahirette rüyet (Allah'ı perdesiz görmek) mertebesi odur. Sahih hadiste: «Kul namaza girdiği zaman Rabbi ile arasındaki perde kalkar» buyurulmuştur. Namazda müntehiler için aradaki perdeler kalkar ve asıldan haz alınır.

Şiir:

Ben bir bahçe gibiyim, oraya bahar
Bulutlarından; zülâl yağmurlar yağar.

35. Bu dünya hayatında, hakikat yurdu olan ahiret ile münasebeti bulunan tek şey namazdır.

Namazın bu üstün şânı, onda Kâbe'ye dönüldüğünden dolayıdır.

Dünyada ilahi hakikatlerden yana pay ancak namazda vardır; çünkü namazda Kâbe'ye dönülür. Kâbe zahirde dünyadan, batında ise ahirettendir. Namazın haricindeki bütün manevi kemalat gölge dairesindedir; namazdaki hal ise asıldandır.

Dünyada, aranan vuslat (vasıl olma, kavuşma) kokusunu veren yegane ibadet namazdır; gerisi savrulan ağaç kabuklarıdır.

36. Kâ'be, ilâhi hakîkatlerin meydana çıktığı yerdir.

Kâbe'nin sureti varlıkların suretlerine secdegâh olduğu gibi, Kâbe'nin hakikati de varlıkların hakikatlerine secdegâhtır. Kâbe, kevnî hakikatler (varlıkların hakikatleri) ile ilahi hakikatler arasında bir geçittir. Namaz da Kâbe vasıtasıyla bu yüce makamı kazanmıştır.

("İlahi hakikatler", en genel anlamıyla Allah'ın zâtı, sıfatları, isimleri ve kâinatın yaratılış gayesi hakkında kelimelerin ve formüllerin ötesinde, Yaratıcı ile yaratılan arasındaki asıl bağı açıklayan sırlardır. Mutlak, değişmez ve ezeli gerçeklerdir.)

37. Kur'an'ın hakîkati, Kâbe'nin hakîkatidir. Bu hakîkatlerin üzerinde namazın hakîkati vardır.

İmâm Kur'an'dır; imama ilk uyan Kâbe-i Muazzama'dır. Kâbe'nin Hakikati ve Kur'an'ın Hakikati, Namazın Hakikatinin iki parçasıdır. Bütün ibadetleri kendisinde toplayan Namazın Hakikati vücub mertebesindedir. Namaz makamının üstünde ise sadece sırf mâbudiyet (ilâhlık) makamı bulunur ki oraya kulun adımı ulaşamaz.

Mi'racdaki «Dur ya Muhammed! Rabbin namaz kılıyor» hitabı bu sırf mabudiyet makamına ve namazın hakikatinin son sınırına işarettir.

Vücub Mertebesi (Zorunluluk): Yokluğu aklen düşünülemeyen, varlığı zorunlu olan, varlığı kendi Zât'ından olan, var olmak için kendinden başka hiçbir şeye muhtaç olmayan, ezelî ve ebedî mutlak varlık boyutu mertebesidir. Bu makam yalnızca "Vâcibü'l-Vücûd" (Varlığı Zorunlu Olan) sıfatıyla Allah'a aittir.

İmkân Mertebesi (Olabilirlik): Var olması ile yok olması eşit ihtimalde olan, varlık sahnesine çıkabilmek için "Vâcibü'l-Vücûd"un irade edip yaratmasına muhtaç olan mertebedir. İçinde yaşadığımız kâinat, eşya, zaman, mekân ve "mâsivâ" (Allah'tan başka her şey) bu "mümkün" varlık kategorisindedir.

Vücub mertebesi ile imkân mertebesi kesin sınırlarla ayrıdır. Kâinattaki bütün güzellikler, ilim ve olgunluklar, vücub mertebesindeki ilahi sıfatların, imkân aynalarındaki (yaratılanlardaki) yansımalarından ibarettir.

Yaratılan her şey (mümkün varlık) manevi olarak ne kadar yücelirse yücelsin, daima imkân mertebesinde kalır; yaratıcının mutlak makamı olan vücub mertebesine dâhil olamaz, O'nun zâtı ile bütünleşemez. Gölge (zıll) asla asıl (vücub) yerine geçemez.

Özetle vücub mertebesi: Yaratılmışlığın, sınırlılığın, zamana ve mekâna bağlılığın hiçbir şekilde bulunmadığı, mutlak ve sonsuz olan Ulûhiyet (İlahlık) makamıdır.)

38. Kelime-i Tevhid'in hakîkati namaz mertebesinde gerçekleşir.

لاَ اِلَهَ اِلاَّ اللهْ

Sahte ilahların nefyi (لاَ اِلَهَ) ve hakiki Mabud'un isbatı (اِلاَّ اللهْ) tam olarak 'namaz mertebesi'nde gerçekleşir. Âbid ile Mabud'un arasının hakkıyla ayırt edilmesi namazdadır. Müntehilere (sona ulaşanlara) göre bu kelimenin manası: «Lâ mâbûde illallâh (Allah'tan başka ibadet edilecek yoktur)» hakikatidir.

39. Abdestsiz namaz sahih olmadığı gibi, nefy ve isbât ile mânevi hastalıklar şifâ bulmadan diğer amellerden fayda elde edilemez.

Nefy ve isbât (Lâ ilâhe illallâh) zikri namazın şartı olan abdest gibidir. Bu zikirle nefsin hastalıkları tedavi edilmeden yapılan nafile ameller bozuk gıda gibidir, hastalığı artırır.

Şiir:

Her ne alırsa illetli, olur illet.

Salik nefy (Lâ) ile sülûk ve fenâ makamını tamamlar; isbat (İllâ) ile cezbe, bekâ ve hakikat mertebesine ulaşır.

(Sâlik: Yol ehli, mürid)

40. Başlangıçta kâmil bir şeyh ve zikir gereklidir.

Nefs mutmainneye ulaşınca, terakki namazla ve namazdaki Kur'an tilâvetiyle olur.

Yolun başında müridin yükselmesi kâmil mürşidden telkin edilen zikre bağlıdır. Nefis mutmainne olduktan sonra zikirle terakki tamamlanır; bu makamdan sonra yükselme namazı uzatarak kılmakla ve bilhassa namazda Kur'an okumakla gerçekleşir.

Şiir:

Olduğun için bidayette ahvel;
Gerek ki, seni şeyh yönete evvel.

(Başlangıçta şaşı olduğun için, bir şeyhin terbiyesine girmen gerekli)

41. Yakınlık mertebelerinin nihâyeti namazdır.

Velâyet taharet (temizlik) gibidir; şeriat ise namaz gibidir. Tarikat hakiki pislikleri, hakikat ise hükmi pislikleri temizler. Bu taharetten sonra namazı hakkıyla eda etme kabiliyeti doğar. O namaz ki yakınlık mertebelerinin nihayeti ve müminin mi'racıdır.

[Bu paragrafı daha güncel ve sade bir dille şöyle ifade edebiliriz:

1. Velâyet (Tasavvufi Makamlar) Sadece Bir Hazırlıktır
Nasıl ki namaz kılmak için önce abdest almak (taharet/temizlik) mecburi bir hazırlıksa, manevi yolda ilerlemek (Velâyet) de sadece bir hazırlık aşamasıdır. Asıl amaç abdest almak değil, namaz kılmaktır. Benzer şekilde, asıl amaç olağanüstü manevi haller (velâyet) yaşamak değil, Şeriat'ın (ilahi hükümlerin) özünü tam anlamıyla, şuurlu bir şekilde yaşamaktır.

2. İki Aşamalı İçsel Temizlik (Tarikat ve Hakikat)
İnsanın kalbini temizleme süreci iki kısımdır:

Tarikat'ın Temizliği (Hakikî Pislikler): Tarikat, kalpteki bariz ve somut manevi kirleri (kibir, haset, dünya hırsı, öfke gibi kötü ahlakı) temizler.

Hakikat'in Temizliği (Hükmî Pislikler): Ortada somut bir günah veya kötü ahlak kalmamış olsa bile, kişinin kalbinde "Allah'tan başka şeylere (mâsivâya) gizliden gizliye bel bağlaması, kendi varlığına pay biçmesi" gibi çok ince, görünmez kirler vardır. Hakikat makamı da bu en ince, "hükmî" kirleri temizler ve kalpte sadece Allah'ı bırakır.

3. Gerçek Namazın (Mirac'ın) Başlaması
İşte bir insan hem kötü huylarından (hakiki kirler) hem de Allah'tan gayrı her şeyden (hükmî kirler) tamamen arındığında, kıldığı namaz artık şekilden ibaret olmaktan çıkar. Eğilip kalkmanın ötesine geçerek, kulun Yaratıcısı ile perdesiz bir şekilde buluştuğu an haline gelir.

Özet olarak:
"Manevi yollar (tarikat ve hakikat) birer temizlik ve abdest sürecidir. Bu süreçlerin tek bir amacı vardır: İnsanı, Allah ile en yüksek seviyede buluşma anı olan 'gerçek namaz'a hazırlamak. Bu tam temizlik sağlandığında kılınan namaz, kulun Allah'a en çok yaklaştığı son nokta ve onun manevi mi'racı (ilahi huzura yükselişi) olur."]

42. Ârif, namazın hakîkatine ulaştığı zaman, keyfi olmaktan çıkar (Bilâkeyf olur).

Ârifin muamelesi sıfat ve şuûn perdelerini aşıp Zât'ın künhüne yöneldiğinde yönelen de yönelme de nasıllıktan ve nicelikten arınarak bilâkeyf olur. Zât mertebesinde hiçbir kayıt ve itibar kalmaz; sadece nefy ve selb vardır.

[Ârif, Allah'ın doğrudan Zât'ına yöneldiğinde, ortada aklın veya dilin kavrayabileceği hiçbir şekil, sınır veya tarif kalmaz. O makamda Allah'a "Şöyledir, böyledir" diye olumlu (sübutî) vasıflar atfedilemez; sadece "Ne değildir?" (Cisim değildir, yaratılmış değildir, sınırlı değildir vb.) denilerek O'nun her türlü eksiklikten uzak olduğu (tenzih) idrak edilir. Burada kelimeler susar ve mutlak bir idraksizlik/hayret başlar.]

(Bilâkeyf (بِلا كَيْف), Arapça kökenli bir kelime olup sözlük anlamı itibarıyla "keyfiyetsiz", "nasılsız", "nasıl, ne şekilde sorularının anlamsız olduğu / mahiyeti bilinmeksizin" demektir.)

[Sıfatlar Zât'a zâid (ilâve) olarak hariçte mevcuttur; şuûnat ise Mukaddes Zât'taki mücerret itibarlardır. Kalb sıfat tecellisine, Ruh sübuti sıfatlara, Sır şuûn tecellisine, Hâfi ise selbi sıfatlara (tenzih ve takdis makamına) mazhardır.]