| |
ÜÇÜNCÜ FASIL Yedinci göğün yapısını ve
onda olan zühal (satürn) feleğini altı madde ile bildirir. Birinci
Madde Zühal yıldızının mümessil
feleğini bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Yedi gezegenin biri zühal feleğidir ki, ay
feleğinden itibaren sayılınca yedinci felektir. Güneş feleğinin üzerinde
bulunup, yüksek felekler ismiyle şöhret bulmuş olan üç feleğin e büyüğü
ve en yükseğidir. Zühal yıldızı, geyvan lakabıyla lakaplanıp,
astronomlar ona: Büyük uğursuz, hızlı hindi demişlerdir. Bu felekte
zühalden gayri yıldız yoktur. Bu feleğin hâkimi sadece zühaldir. Müşteri
yıldızı, en büyük saadet; merih, cellat görünüşlüdür, ona küçük uğursuz
demişlerdir. Fakat küçük saadet olan güzel yüzlü zühredir. Zühal ve
karışık sofra görünümlü Utarit, güzel yüzlü güneş feleğinin altında
karar kılmalarıyla iki aşağılıklar olarak isimlendirilip; üç yüksek ve
iki alçak denilip, cümlesine başka bir nâm ile beş şaşırmış derler.
Işıklı güneşe büyük ışıklı, güzel görünümlü aya küçük ışıklı denilip;
hepsi de yedi gezegen nâmıyla meşhur olmuştur. Astronomlar, zühal
yıldızı için üç adet felek ispat edip; birinci felek ki küllî felektir,
merkezde, eksende, kutupta, kuşakta ve harekette burçlar feleğine
benzediği için buna: Mümessil felek demişlerdir.
İkincisi, merkez dışı felektir ki, mümessili altında iki paralel yüzeyde
bulunup, dönüş merkezi dayanıklı olduğundan, buna: Taşıyıcı felek
demişlerdir. Üçüncü feleğe: Döndürücü felek derler ki, zühal yıldızı
onun tarafında çakılmış olup; döndürücü felek kendi merkezi üzere
hareketiyle döndükçe, zühali, hareket ettirip, döndürdüğü için buna:
Döndürücü felek demişlerdir. Mümessil felek, küllî felektir. İki paralel
yüzeyle çevrili yuvarlak bir cisimdir. Yüksek yüzeyi üstünde olan sabit
yıldızlar feleği, onun çukur yüzeyine ve alt yüzü, altında ola müşteri
feleğinin yumru yüzeyine teğettir. Bu feleğin üstünde ve altında bulunan
diğer küllî felekler gibi büyük feleğin hareketine uyup; ilk hareket ile
âlemin merkezi çevresinde doğuda batıya hareket eder. İkinci olarak,
kendi hareketiyle âlemin merkezi çevresinde, sekizinci feleğin hareketi
kadar, batıdan doğuya âheste gider. Anlatılan bu feleğin altında
ola felek küreleri dahi aynı şekilde doğuya yönelik hareketle muttasıf
olup ve bizzat da batıya yönelik hareketle muttasıf olmuşlardır.
Açıklaması gelecektir. İkinci Madde Zühal yıldızının, merkezinin
dışındaki feleğinin yapısını bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlara göre; yedi gezegen yıldıza ârız olan çeşitli işlerin tanzim
ve tesviyesi, küllî feleklerin içlerinde, cüzi ve ikinci feleklerin
çeşitli dönüş ve tavırlarının isbatı gerekir. Zühal yıldızının durumunun
nizamı için mümessil feleğin cisminin içinde yani iki paralel yüzeyle
kuşatılmış olan gövdesi içinde Hamil (taşıyıcı) nâmıyle ikinci bir felek
takdir etmişlerdir. Bu takdir olunan ikinci felek yere şâmil ve merkezi,
âlemin merkezinden kendi çapının parçalarıyle altıbuçuk derece uzaklık
ile en üst tarafında, dış iki paralel yüzeyle kuşatılmış küre bir
cisimdir. Bu kürenin yumru yüzeyi ilk feleğin yumru yüzeyiyle bir
noktada temas etmişlerdir ki, o nokta evc (doruk) ismiyle
isimlendirilmiştir. O nokta âlemin merkezine nispetle en uzak noktadır.
Zühal yıldızı o noktaya geldikte; yerin merkezinden oldukça uzak ve
yüksek olmuştur. Bunun gibi, bu ikinci feleğin iç yüzeyi, birinci
feleğin iç yüzeyine doğu noktasında teğettir. O noktaya haziz (etek) adı
verirler. Bu nokta, âlemin merkezine nispetle en yakın noktadır. Zühal
yıldızı bu taşıyıcı feleğin hareketiyle bu noktaya geldikte; yerin
merkezine oldukça yaklaşmış ve alçalmış olur. Şu halde bu hareket
ettirme takdirince o ilk felekten bu taşıyıcı nâmıyle meşhur olan ikinci
felek ayrılıp, bu surette boşaldıkta, ilk felekten zorunlu olarak
değişik kalıklıkta iki küre geriye kalır ki, biri ikinci feleği içine
alır, biri ikinci felekten boşalır. Taşıyıcı feleği kuşatan
kürenin ince tarafı, doruk noktaya, kalın tarafı eteğe doğrudur. Öteki
kürenin kalın ve ince tarafı bunun tersinedir. Bu iki kürenin, mümessil
feleğin tamamlamakta katkıları olduğundan birine dolanın tamamlayıcısı
ve birini boşalanın tamamlayıcısı adını vermişlerdir. Her feleğin özel
bir hareketle dahi hareketi kararlaştırılmış olup; kendine mahsus eksen
ve kutuplar üzerinde deveran edip, dönüşünü tamam etmek kesin bir iş
olmakla; zühal feleğinin taşıyıcı feleği, burçlar feleğinin altında,
mümessil feleğin altında kendi hareketiyle batıdan doğuya hareket edip,
yıldızları kendisiyle beraber hareket ettirir. O halde zühal yıldızı
onunla gidip, oniki burcun her birinde ikibuçuk sene ikamet edip;
yirmidokuz sene beş ay altı günde bir devresini tamamiyle tamamlar.
Taşıyıcı felek, yerden çok uzak ve dairesi geniş olmakla; zühal
yıldızının hareketi, altında bulunan diğer gezegenlerden ağır görünür.
Allah her şeyden münezzehtir. Üçüncü Madde Zühal yıldızının döndürücü
feleğini bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar yine yıldızlarının durumlarının tanzimi için bu kadar
miktarla yetinmeyip; ancak güneşte merkez dışı olan bir başka ikinci
felekten söz etmişlerdir. Lakin diğer gezegenlerde yere şâmil olmayan
küçük gezegenler tespit edip, bunlara: Döndürücü felekler adını
vermişlerdir. Şimdi zühalin döndürücü feleği, zühalin mümessil feleğinde
yere şâmil olmayan bir küçük felektir ki, yıldızın kendisi, taşıyıcı ve
merkez dışı olan ikinci feleğin kuşağında yerleşmiştir ki, çapı,
taşıyıcının iki yüzeyine teğettir. Döndürücü felek tek bir yüzeyle
kuşatılmış bir küredir. Taşıyıcı feleğin içinde, kendi mekânında belirli
bir hareketle batıdan doğuya yani burçlar sırası üzere dönüp; bir
tarafında iki kutbu arasında çakılmış olan, zühal yıldızını da döndürür.
Bu döndürücü felek, kendi merkezi çevresinde batıya doğru hareketiyle
bir gün bir gecede kendi kuşağının üçyüzaltmış derecesinden bir dereceye
yakın hareketiyle, bu yıldızı, güneşin ortasına mutabık hareket ettirir
ki, senede bir kere devresini tamam eder. Buna: Yıldızın değişik
hareketi derler. Zühal, bir yüzey ile çevrili
bir kürevî cisimdir, içi dolu ve ışıklıdır. Zühal, döndürücü feleğin
içindedir ki, yıldızın yüzeyi, döndürücü feleğin kuşağı üzerinde onun
yüzeyine ortak bir noktada teğet olmuştur. Yani zühalin cismi,
döndürücününkine tamamen temas etmiştir ve taşıyıcının bir tarafında
döndürücü feleğin hareketi gibi belirli bir sıra üzere zühal yıldızının
dahi kendi merkezi etrafında dönücü olduğunu rasatçıların çoğu
görmüşlerdir. Çünkü zühal feleğinin durumu özetle yazılıp ve
parçalarının tertibi takrir ve yapısı ve şekli bu kadarca beyan ve
tasvir olunmuştur. İmdi bu kıyas ile bunun
boşluğunda olan müşteri feleğinin ve onun içinde olan merih feleğinin ve
güneş feleğinin içinde bulunan zühre feleğinin şekil e durumlarını her
yönleriyle, bu zühal feleğine benzerliklerinden, tamamıyla bilinmiştir.
Lakin bunlardaki üç feleğin hareketleri, değişik ve yıldızlarının
nitelikleri farklı; uzaklık ve cisimleri farklı olmakla; her birinin
hareketlerinin miktarlarını, yıldızlarını ve sıfatlarını, uzaklıklarını
ve kürevî cisimlerini birer bölüm ile tafsil ve kendilerine özgü
özelliklerini beyan etmek lazımdır. Dördüncü
Madde Zühal yıldızının düz gitme,
durma, yavaşlama ve süratini; geri dönmesini ve şaşkınlığını; güneş ile
olan bağlantı ve güneşe yaklaşmasını bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Yedi gezegenden güneşle aydan gayrisine,
yani üç yüksek ile bir alçağa, beş şaşırmış denilmesinin sebebi; bunlar
kâh düz, kâh yavaş giderler, kâh durur, kâh geri dönerler. Yine bazen
durup yavaş yavaş hareket ederler, bazen da düz ve süratli giderler. Bu
durumların açıklanması budur ki: Döndürücünün doruğunda oldukta; kendi
merkezi, döndürücünün merkezi hareketine, burçlar sırası üzere muvafakat
edip; yıldız, hızlı hareket eder görünür. Yıldız, döndürücüye bir miktar
meylettikte; düz hareket eder. Eteğe inmesi halinde, kendi merkezi
inişte olduğu için hareketi görünmez olup, yıldız duraklar görünür.
Yıldız, döndürücünün eteğine yakı oldukta; kendi merkezinin sıraya
aykırı hareketi, döndürücünün merkezi, taşıyıcının hareketiyle uygunluk
üzere olmayıp iki hareket birbirine karşı ve muarız olduğu için, yıldız
durur görünür. Yıldız, eteğe indikte; kendi merkezinin hareketi,
döndürücünün merkezininkinden fazla olduğu için yıldız, geriye döner
görünür. Yıldızın dönüşü tamam olup, iki hareket yine eşit geldikte;
ikinci kez durur görünür. Bu duruştan sonra yükselme halinde kendi
hareketi yine görünmez olur. Yıldız yine yavaş hareket eder görünür. Bu
yavaş hareketten sonra yine düz hareket eder görünür. Hâlbuki yıldız,
kendi dönüşüne düz hareket devresini ihtilâfsız tamam eder. Zira ki,
feleklerin ve yıldızların hareketleri, kendi küreleri kuşağına oranla
ebediyyen basit ve benzerlidir. Yıldızın geriye dönüşünden
önceki durağına ilk makam, sonrakine ikinci makam derler. Zühal yıldızının geriye
dönüşü dört ay, düz hareketi sekiz ay ve yirmi gündür. Güneşe kıyasla
beş şaşırmışa bağlantı ve yaklaşma ârız olmuştur. Zühalin, döndürücüsünün orta
yerinden kendi merkezine uzaklığı; güneşin merkezinin burçlar feleğinden
olan orta yerinden döndürücünün merkezinin orta yerinin uzaklığı
gibidir. Zühal yıldızı, döndürücüsünün ortasının doruk noktasında
bulunduğu halde, hep orta bir yakınlıkla güneşe yakın olur. Zira ki
güneşin merkezi, döndürücünün merkezinden uzak oldukça, döndürücünün
orta zirvesinden yıldızın merkezi dahi güneşin uzaklığı kadar uzak olur.
Tâ güneş, döndürücünün merkezine karşı oluncaya değin, yıldız dahi
döndürücünün eteğine iner. O halde zühal yıldızının güneş ile uzaklık ve
yakınlığı, döndürücüsünün zirvesinde bulunduğu halde uygun olur. güneş
ile karşılıklı olması, döndürücünün eteğinde bulunduğu halde olur.
Müşteri ve merih yıldızlarının dahi güneşle bağlantıları bunun gibi
bulunur. Her biri kendi bölümünde anlatılacaktır. Zühal yıldızının her
iki yaklaşması arasında olan müddeti, bir sene onüç gündür. Zira ki her
üçyüz yetmişsekiz günde bir kere, burçlar feleğinde, güneşin mekânına
gelip, bu yüzden görünmeyip yakın olması itibariyle bu duruma iki
gezegenin çakışması ve güneşe yaklaşması denilmiştir. Zühal yıldızının
taşıyıcı feleğinin, burçlar kuşağından güneye ve kuzeye ikişer buçuk
derece eğilimi mevcut iken döndürücü feleğin dahi zirvesi ile eteği,
eğilimli feleğinden kâh güneye kâh kuzeye dört buçuk derece kadar
eğilimli olduğundan; bu yıldızın seyrinde enlem değişikliği
bulunup, şaşırmış gibi görünüp, bundan dolayı şaşırmış olarak
isimlendirilmiştir. Beşinci
Madde Zühal yıldızının doruk ve
etek noktalarını, tepe ve kuyruk düğümlerini bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Yedi gezegenden her yıldızın bir doruğu
vardır ki, o, ona ulaştıkta; kendi feleğinden ve yerden oldukça yüksek
ve uzak olmuş olur. Zirvenin karşıtı olan yere: Ete derler ki, yıldız
ona geldikte; yere yakın olmakla kendi feleğinden oldukça aşağıya inmiş
olur. O halde yıldız, zirvesinde yoldukça kuvvet bulup, eteğe geldikte
zayıf olur. Feleğin ilk yarısında oldukça, eteğe inici olup ikinci
yarısında zirveye yükselici olur. Zirvelerle etekler arası uzaklığı
belirlidir, asla değişmez. Zira ki burçlar feleğinden zirve yerleri
bilinse, onların karşıtı etek yerleri itibar olunur; aksiyle dahi
bulunur. Tepelerin yerleri
bilindikçe; kuyrukların yerleri dahi bilinir; aksiyle de belirlenir.
Zira ki, zirveler mukabili etekler olduğu gibi, tepeler mukabili de
kuyruklardır. Bu o yerdir ki, onda gezegenlerin felekleriyle burçlar
feleği kesişmiştir. İki yerde, iki kesişme noktası oluşmuştur ve
birbirine karşılıklı gelmiştir. Bu durumda o iki noktanın birine tepe,
birine kuyruk derler. Tepe o noktadır ki, yıldız yondan ayrıldıkta onun
enlemi kuzey olur. O noktanın karşısında olan noktaya kuyruk derler ve
bu o noktadır ki, ondan yıldız geçtikte, onun enlemi güneyde olur.
Burada enlemden murat, güneşin yolundan, yıldızın güneyde ve kuzeyde
bulunan uzaklığıdır. Zühalin doruğu, tepe ve kuyruk noktaları ortasında
yani eğilimli feleğin burçlar kuşağından kuzey tarafına fazla meylinden
elli derece geridedir. Çünkü ayın zirvesinden başka zirveler ve öteki
noktalar, sabit feleklerin yavaş hareketine uygun hareket edicidirler.
Şimdi rumî tarihin binbeşyüz onyedi senesinde zühalin zirvesi, yay
burcunun dokuzbuçuk derecesinde olup; eğer dahi yay burcunun karşısında
olan ikizler burcunun aynı şekilde dokuzbuçuk derecesinde
belirlenmiştir. Tepesi yengeç burcunun dokuzbuçuk derecesinde olup,
kuyruğu dahi yengeçin karşısında olan oğlak burcunun bunun gibi
ondokuzbuçuk derecesinde belirlenmiştir. Lakin halen rumî tarih, şu anda
ikibin altmış dokuz seneye başlamıştır. Hicrî sene de, binyüzyetmiştir.
Şu halde, astronomların çoğu, sözbirliğiyle zirvelerin ve eteklerin her
yetmiş güneş yılında bir derece hareketleri hesabiyle, o tarihten bu
tarihe gelinceye değin her biri yaklaşık olarak sekiz derece hareket
etmiştir. Halen zühalin zirvesi, yay burcunun onyedi buçuk derecesine ve
eteği, ikizlerin aynı derecesine gitmiştir. Tepe noktası, yengeç
burcunun yirmiyedibuçuk derecesine ve kuyruk noktası, oğlak burcunun
aynı derecesine yetmiştir. Şimdi buna kıyasla her tarihte tepe ve etek
noktaları bilinir. Altıncı
Madde Zühal yıldızının tabiat ve
vasıflarını, uzaklık mesafesini, cisminin ölçüsünü bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Bu zühal yıldızının tabiati son derece soğuk
ve kurudur. Gündüzsel erkek bulunup, en büyük uğursuz bilinmiştir. Buna
bakmak, keder ve üzüntü vericidir. Nitekim çiçek zühreye bakmak, sevinç
ve safra verici bulunmuştur. Bu yıldıza, ahmak, cahil, cimri, kıskanç,
yalancı, lanetli, gamlı, tenbel, kalın kafa ve zararlı sıfatları nispet
kılınmıştır. Bu yıldız, rahimlere düşen döllere şans olsa; bunun tabiatı
ve vasıfları, o döllere Allah'ın izniyle sirayet edip olan çocukta, bu
vasıfların ortaya çıkması tecrübe olunmuştur. Bu yıldız, çarşamba
gecesiyle cumartesi gündüzüne hâkim bulunmuştur. O gece ve gündüzün ilk
saatleri buna nispet kılınmıştır. Rasatçılar, geometriciler ve
matematikçilerin ittifakıyle zühal feleğinin yumru yüzeyinin âlemin
merkezinden uzaklığı takriben otuzüçbin kere bin ve beşyüz onbin
dörtyüzelli fersah ölçülmüştür. Bu ölçülen feleğin kalınlığı, onbin kere
bin ve beşyüzonyedibin dokuzyüz altmışüç fersah takdir ve tahmin
kılınmıştır. Zühal yıldızının cisminin yerküre kadar bulunduğu geometrik
deliller ve matematik hesaplarla ispat olunmuştur. Bizim bu felekler ve
yıldızların durumlarını özetle aradığımız, ibretlerle dolu kâinatta,
ilahî cilveleri görüp, hayran olmak ve yaratıcısını bilmektir. Her
şeyden geçip ona yönelmektir. Biz bu kitapta yazdığımız yıldızların
cisimlerinden murat, hakiki cisimlerdir ki ölçü ve tartı hesabiyle ilk
iş olarak cisimlerin ölçüleridir. Astronomik ölçülere feleklerin
çakışması, güneşe yaklaşması, kaybolması ve vakitlerin tayini için
yıldızın yakınlık ve uzaklığı sebebiyle ve gözetleme hesabıyle tahmin
olunan itibarî cisimler değildir. Bunlar kesin bilgilerdir.
| |