| |
DÖRDÜNCÜ FASIL Altıncı göğün yapısını ve
orada hâkim olan müşteri (Jüpiter) yıldızının vasıflarını beş madde ile
beyan eder. Birinci
Madde Müşteri yıldızının mümessil
feleğini bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronamlar demişlerdir ki: Yedi gezegenden müşteri feleğidir ki, ay
feleğine nispetle altıncı felektir. Güneş feleğinin üzerinde bulunup,
yüksek felekler nâmıyle şöhret bulan üç feleğin ortancası olup; müşteri
yıldızı, saadet verici olarak tanınmıştır. Tabiatının adaletli
oluşundan ona: En saadetli adı verilmiştir. Astronomlar, müşteri
yıldızının yapısı için dahi üç adet felek ispat edip, düzenlemişlerdir
ki; birinci felek, merkezde, kuşakta, kutuplarda ve harekette burçlar
feleğine benzer ve mümessildir. İkinci felek, merkez dışındadır ki,
mümessil feleğin altında ve iki paralel yüzeyde bulunup, döndürücü
merkezin taşıyıcısıdır. Üçüncü felek, döndürücü felektir ki, müşteri
yıldızı onun bir tarafında çakılmış olup, o kendi merkezi üzerinde
hareket ettikçe, bu yıldız dahi onunla dönücüdür. Müşteri yıldızının mümessil
feleği ki, küllî felektir. O, iki paralel yüzeyle çevrili kürevî bir
cisimdir. Yüksek yüzeyi, kendi üzerinde olan zühal feleğinin çukurumsu
yüzeyine; alt yüzeyi, altında olan merih feleğinin yumru yüzeyine temas
etmiştir. Bu mümessil felek, kendi üzerinde ve altında bulunan öteki
felekler gibi, önce büyük feleğin hareketine uyucu olup, ilk hareket ile
âlemin merkezi çevresinde doğudan batıya zorunlu hareket eder. İkinci
olarak, kendine özgü hareketiyle âlemin merkezi çevresinde sekizinci
feleğin hareketi kadar batıdan doğuya âheste gider. Sekizinci feleğin hareket
ettirmesiyle hareket eder. O halde doruk ve etek, tepe ve kuyruk bununla
yetmiş yılda bir derece gider. İkinci Madde Müşteri yıldızının merkez
dışı feleğini şekil ve hareketiyle bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Müşteri yıldızının nizam ve hali için
mümessil feleğinin içinde taşıyıcı nâmıyle tayin olunan ikinci felektir
ki, yere şamil ve merkezi, âlemin merkezinden kendi çapıyla beş buçuk
derece uzaklıkla doruk noktasına dışarda eğilimli iki paralel yüzeyle
kuşatılmış küre bir cisimdir. Bu kürenin çukurumsu yüzeyi, birinci
feleğin çukurumsu yüzeyine bir noktada temas etmiştir ki, o noktaya:
Doruk derler. O nokta, âlemin merkezine kıyasla en uzak nokta olmakla,
müşteri yıldızı o noktaya geldikte; yerin merkezinden oldukça uzak ve
yüksek olur. Bunun gibi bu ikinci feleğin
yumru yüzeyi, ilk feleğin yumru yüzeyine bir noktada müşterektir ki, ona
teğettir. Bu noktaya etek adı verirler. Zira ki, âlemin merkezin
nispetle en yakın nokta odur. Zühal yıldızı, bu taşıyıcı feleğin
hareketiyle o noktaya indikte; yerin merkezine oldukça yakınlaşmış olur.
Şimdi bu belirleme üzere, ilk felekten ikinci felek ayrılıp, anlatılan
şekile sokuldukta; birinci felekten zorunlu olarak iki değişik
kalınlıkta küre kalır ki, biri ikinci feleği içine almıştır, biri ikinci
felekle birlikte boşaltılmıştır. İçine alanın ince tarafı doruğa, kalın
tarafı eteğe doğrudur. Boş kürenin ince ve kalın tarafı, dolu kürenin
tersinedir. Bu iki kürenin, feleğin tamamlanmasında katkıları tamam
olmakla birine dolunun tamamlayıcısı ve birine boşun tamamlayıcısı
derler. Her feleğin bir özel hareketi belirlenmiş olup, kendine mahsus
dönme ve kutuplar üzerinde deveran edip, dönüşünü tamamlamak kaçınılmaz
olmakla, eğik felek müşteri, zühalin mümessil feleğinin altında, kendi
mümessil feleği içinde, kendi belirli hareketiyle batıdan doğuya hareket
edip, yıldızı da hareket ettirir. Şu halde bu yıldız, onunla her burçta
bir sene durarak, oniki senede bir dönüşünü tamamlar. Adı geçen yıldız,
kendi altında olan feleklere nispetle yerden uzak ve dairesi geniş
olduğundan, yıldızın hareketi, müşterinin altında bulunan diğer
gezegenlerin hareketlerinden daha ağır görünür. Üçüncü Madde Müşteri yıldızının döndürücü
feleğini, yapısı ve hareketiyle bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar, bu müşteri yıldızının dahi durumlarının tanzimini,
belirlenmiş ölçülerle tayin konusunda yetinmeyip, yere şâmil olmayan bir
başka küçük felek de ispat edip, ona: Döndürücü felek demişlerdir.
Döndürücü felek, müşterinin mümessil feleğinde yere şâmil olmayan bir
küçük felektir ki, bu yıldızın kendisini taşıyan ve merkez dışı olan
ikinci feleğe eğimli kuşağına dâhil ve ona gömülmüştür ki, çapı,
taşıyıcı feleğin her iki yüzeyine teğettir. Döndürücü felek, bir tek
yüzeyle kuşatılmış dolu bir küredir. Kendi mekânında, eğilimli feleğin
cismine düzenli hareketle batıdan doğuya dönüp; bir talimli feleğin
cisminde düzenli hareketle batıdan doğuya dönüp; bir tarafında çakılmış
olan müşteriyi kendisiyle beraber döndürür. Bu feleğin kendi merkezi
çevresinde olan batıya yönelik hareketiyle bu felek, müşteri yıldızını,
bir gün bir gecede kendi kuşağının üçyüzaltmış derecesinden takriben bir
derece kadar mesafe alıp gider. Yani orta bir hareketle güneşinki kadar
hareket ettirir ki, senede bir dönüşümü tamam eder. Bu harekete:
Yıldızın farklı hareketi ve yıldızın kendine özgü hareketi derler. Bu
müşteri yıldızı dahi bir yüzeyle kuşatılmış kürevî bir isim, içi dolu ve
ışıklıdır. Döndürücü feleğin bir yanında gömülü bulunan kuşağı yanında,
ortak bir noktada dördüncüsüyle temas etmiştir. Yani yıldız, tamamiyle
döndürücünün cisminde bulunup, yüzeyi, yüzeyine teğet olmuştur.
Taşıyıcının bir tarafında, döndürücü feleğin kendine has hareketi gibi
bu yıldızın dahi döndürücüsü tarafında, kendi merkezi üzerinde dönücü
hareketini, rasatçıların çoğu gözetleyip: "Feleklerde duran bir şey
yoktur," demişlerdir. Dördüncü
Madde Müşteri yıldızının sürat ve
istikametini, yavaşlama ve duraklamasını, geriye dönüş ve
şaşırmışlığını, güneş ile olan bağlantı ve yakınlığını bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Müşteri yıldızı aynı zamanda kâh sürat ve
kâh istikamet ve kâh yavaşlama ve kâh duraklama ve kâh geri dönme ve kâh
bu durumların tekrarı halindeki şaşırmışlığının açıklanması budur ki: Bu
yıldız, döndürücünün en yükseğinde bulundukta; kendi merkezinin
hareketi, döndürücü feleğin merkezinin hareketine burçlar sırası üzere
uymasıyla, yıldız hızlı hareket eder görünür. Ne zaman yıldız,
döndürücünün alt tarafına bir miktar eğimli olup, düz hareket eder ve
yıldız döndürücünün eteğine inmesi durumunda yavaş hareket eder görünür.
Zira ki, yıldızın kendi merkezi, inişte olduğundan hareketi görünmez
olur. Yıldız, döndürücünün en altına yakın oldukta; kendi merkezinin
burçlar sırasına ters hareketi, döndürücüsünün merkezinin taşıyıcısı
hareketiyle sıraya uygun olan hareketine eşit olup; iki hareket
birbirine mukabil gelip, muarız olduğu için yıldız durur görünür.
Yıldız, döndürücünün aşağısında bulundukta; kendi merkezinin hareketi,
döndürücüsünün merkezinin hareketinden fazla olup, yıldız geri döner
görünür. Yıldızın dönüşü tamam olup, iki hareket yine eşitlendikte;
ikinci olarak durur görünür. Bu duruştan sonra yine yavaş hareket ediyor
görünür. Zira ki, yıldızın kendi merkezine uygun olmakla, hareketi
görünmez olup, ancak döndürücünün merkezinin hareketi görünür. Bundan
sonra yavaş hareketi yine düzelir ve süratli görünür. Hâlbuki yıldız,
kendi döndürücüsünde dönüşünü ihtilâfsız tamam eder. Zira ki,
yıldızların ve feleklerin hareketleri kendi küreleri kuşağına kıyasla
benzer ve düzgündür. Yıldızın geriye dönüşünden önceki durağına: Makam,
sonrakine: İkinci makam derler. Müşteri yıldızının geriye
dönüşü dört ay, düzgün hareketi sekiz ay dokuz gündür. Bu yıldızın
eğilimli feleği, güney ve kuzeye burçlar kuşağından birer buçuk derece
eğimi var ise; döndürücü feleğinin dahi doruğu ve eteği dahi eğilimli
felekten kâh güney tarafına, kâh kuzey tarafına eğilimli olup, iki buçuk
derece enlem farkı bulunmakla, yürüyüşünde şaşırmış gibi görünüp,
şaşırmış olarak isimlendirilmiştir. Bu müşteri yıldızına, güneşe
nispetle ârız olan bağlantı ve yaklaşma beyanı budur ki; bu yıldızın,
zühal gibi daima döndürücüsünün ortasından kendi cisminin merkezi
uzaklığı; güneşin merkezinin burçlar feleğinde olan ortasından
döndürücünün merkezinin ortası gibidir. Bu durumda, müşteri yıldızı,
döndürücüsünün doruğunda bulunduğunda sürekli güneşle aynı hizada olur.
Zira ki güneşin merkezi, döndürücünün merkezinden uzaklaştıkça,
döndürücünün orta doruğundan yıldızın merkezi dahi güneşin uzaklığı
kadar uzak olur. Güneş, döndürücünün merkezine karşı oldukta; yıldız
dahi döndürücünün eteğine inmiş olur. Bu durumda, bu yıldızın güneşle
yakınlığı, sürekli döndürücüsünün zirvesinde bulunduğu halde vâki olur.
Güneşle karşı karşıya gelmesi, döndürücüsünün eteğindeyken olur. Bu
yıldızın güneşe iki yaklaşışı arasında olan süre, bir sene otuz üç
gündür. Beşinci
Madde Müşteri yıldızının doruk ve
eteğini; tepe ve kuyruk düğümlerini; tabiat ve vasıflarını; uzaklığını
mesafesini ve cismin ölçüsünü bildirir. Ey aziz, malum olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Müşteri yıldızının doruğu, tepe ve kuyruk
noktaları arasından yani eğilimli feleğinin, burçlar feleğinden kuzeye
fazla eğiminden yirmi derece öndedir. Şimdi müşterinin doruğu, tepe
düğümünden yetmiş derece geridedir. Zühal ile müşteriden başka şaşırmış
yıldızların dorukları, tepe düğümlerinden doksan derece kuzeyde
bulunurlar. Çünkü doruklar ve etekler, yukarıda açıklandığı üzere, sâbit
feleklere uygun hareket ederler. Müşterinin doruğunun burçlar
feleğindeki mekânı rumî tarihin asiz senesinde başak burcunun ondokuz
buçuk derecesinde belirlenmişti. Eteği dahi balık burcunun ondokuzbuçuk
derecesine ulaşmıştı. Tepe düğüm noktası, yengeç
burcunun dokuz buçuk derecesine gelmişti. Kuyruk düğümü, oğlak burcunun
dokuz buçuk derecesinde kalmıştı. Halen rumî tarih, ikibin altmışdokuz
seneye erip, hicrî tarih de binyüzyetmiş seneye yetmiştir. O halde asîz
tarihinden bu tarihe gelinceye dek, her yetmiş seneyi bir dereceye
dağıtmakla bütün noktalar takriben sekiz derece gitmiştir. Bu minval
üzere hesap etmek, her tarihte bütün noktaların yerlerini belirler. Müşteri yıldızının
tabiatında ve övgüye değer vasıflarında, müneccimler sözbirliği edip,
demişlerdir ki: Müşterinin tabiatı itidal üzere sıcak ve rutubetli olup,
gündüz erkeği olmakla; büyük uğurlu nâmıyle isimlendirilmiştir. bu
yıldızın vasıfları: Din gayreti, ilim, hilim, haya, cömertlik, tevazu,
akıl, iffet, talakât ve fasihlik bulunmuştur. Bu yıldız, rahimlere düşen
döllere tali olsa, Hak'kın emriyle bunun selîm tabiatı ve övülmüş
vasıfları, onlara sirayetle yaratılıp ve huy olup, talileri müşteri
hüküm olunur. "Annesinin karnında kutlu olan kutludur," hadisi
gereğince; onlar o saadetle dünyaya gelip, her biri sait (kutlu)
bulunur. Bu yıldız, pazartesi gecesine ve perşembe gününe hakimdir. O
gecenin günbatımından sonra ve bu gündüzün gün doğumundan sonra birer
zaman saatleri, bu yıldıza nispet kılınmıştır. Müşteri yıldızının ve
mümessil feleğinin uzaklık mesafelerinde ve kalınlıklarında ve
cisimlerinde rasatçılar, geometriciler ve matematikçiler ittifak edip,
demişlerdir ki: Müşterinin mümessil feleğinin yumuk yüzeyinin, âlemin
merkezinden uzaklık mesafesi takriben yirmiiki bin kere bin ve dokuzyüz
doksan ikibin dörtyüzseksenyedi fersah ölçülmüştür. Çukur yüzeyinin ise,
uzaklığı takriben ondörtbin kere bin ve yediyüzyetmişbin dokuzyüs
kırkdört fersah hesap kılınmıştır. Bu mümessil feleğin kalınlığı
takriben sekizbin kere ybin ve ikiyüz yirmi bin beşyüzkırküç fersah
bulunmuştur. Müşteri yıldızının cismi, takriben yer cisminin yarısı
kadar bulunup, hepsi delillerle ispat olunmuştur. (Allah daha iyi
bilir.)
| |