| |
BEŞİNCİ FASIL Beşinci göğün yapısını ve
burada hâkim ola merih yıldızının vasıflarını beş madde ile açıklar. Birinci
Madde Merih yıldızının mümessil
feleğini bildirir. Ey aziz, malum olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Yedi gezegenden sayılan merih feleğidir ki,
ay feleğine nispetle beşinci felektir. Güneş feleğinin üstünde bulunup,
yüksek felekler nâmıyle meşhur olan üç feleğin en aşağıda olanı ve yere
en yakını olup; kırmızı merih yıldızı onda hâki bulunup, küçük uğursuz
adını almıştır. Astronomlar, merih yıldızının yapısı için dahi üç adet
felek ispat edip, nizamını vermişlerdir ki: Birinci felek, merkezde,
kuşakta, kutuplarda ve harekette burçlar feleğine benzer ve mümessildir.
İkinci felek, merkez dışıdır ki, ilk feleğin içinde iki paralel yüzeyde
bulunup, döndürücünün merkezini taşıyıcıdır. Üçüncü felek, döndürücü
felektir ki, merih yıldızı onun bir tarafında çakılmış olup, döndürücü
kendi merkezi üzerinde hareket eyledikçe, merihi dahi kendisiyle
birlikte hareket ettirir. Merih yıldızının mümessil
feleği ki, külli felektir. İki paralel yüzeyle kuşatılmış kürevî bir
cisimdir. En üst yüzeyi üzerinde bulunan müşteri feleğinin çukur
yüzeyine ve alt yüzeyi altında olan güneş feleğinin yumru yüzeyine
teğettir. Mümessil felek, kendi üstünde ve altında olan öteki gezegenler
gibi, önce büyük feleğin süratli hareketine tâbi olup, o birici
hareketle âlemin merkezi çevresinde doğudan batıya zorunlu hareket eder. İkinci olarak, kendi
hareketiyle âlemin merkezi etrafında sekizinci feleğin yavaş hareketi
kadar bir hareketle batıdan doğuya âheste gider. Aynı zamanda sekizinci
feleğin hareket ettirmesiyle hareket eder. Doruk, etek, tepe ve kuyruk
noktaları, bu hareketle her yetmiş senede ancak bir derece kadar kendi
kuşağından yol alır. İkinci Madde Merih yıldızının merkez dışı
feleğini, yapısı ve hareketiyle bildirir. Ey aziz, malum olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Bu merih yıldızının durumunun düzeni için,
mümessil feleğinin gövdesi içinde, taşıyıcı nâmıye tayin olunan ikinci
felektir ki, yere şâmil, merkezi, âlimin merkezinden kendi çapı
parçalarıyle, oniki derece mesafe ile doruk yönü dışında iki paralel
yüzeyle kuşatılmış bir küre isimdir. Bu kürenin yumru yüzeyi birinci
feleğin yumru yüzeyi ile ortak bir noktada temas etmiştir ki, o noktaya
doruk derler. O nokta, âlemin merkezine kıyasla en uzak nokta
olduğundan, merih yıldızı, taşıyıcının hareketiyle o noktaya geldikte;
yerin merkezinden oldukça uzak ve yüksek olur. İkinci feleğin çukur
yüzeyi, birinci feleğin çukur yüzeyine ortak bir noktada teğettir. Bu
noktaya etek derler. Zira ki, o, âlemin merkezine nispetle en yakın
nokta olup, yıldız, taşıyıcı feleğin hareketiyle bu noktaya geldiğinde,
yerin merkezine çok yaklaşmış ve alçalmış olur. Birinci felekten ikinci
felek ayrılıp, adı geçen küre boşaltıldıkta; ilk felekten zorunlu olarak
iki değişik cüssede küre meydana gelir ki, biri ikinci feleği içine
alır, biri ikinci felekle birlikte boştur. Dolu kürenin ince tarafı
doruğa, kalın tarafı eteğe doğrudur. Boş kürenin ince ve kalın
tarafları, dolunun tersine gelir. Bu iki kürenin, feleğin
tamamlanmasında katkıları tamam olmakla; birine içine alanı tamamlayan,
ötekine boşalanı tamamlayan derler. Her bir feleğin kendine has
belirli bir hareketi olup, kendine mahsus eksen ve kutuplar üzerinde
dönüp, dönüşünü tamam etmek kaçınılmaz olmakla; merihin eğilimli feleği
dahi, müşterinin külli feleği altında, kendi mümessil feleği içinde,
kendi merkezi çevresinde kendine özgü hareketiyle batıdan doğuya hareket
edip, merih yıldızını da hareket ettirir. Yıldız, düz gidişte bir burçta
kırk gün miktarı kalıp, geri dönüşü halinde bir burçta iki ay kadar
durup, yaklaşık olarak iki senede bir dönüşü tamam eder. Bu felek, kendi
altında bulunan feleklere nispetle yerden uzak ve dairesi geniş
olduğundan, merih yıldızı altında olan öteki gezegenlerin hareketinden
daha ağır hareket ediyor görünür. Üçüncü Madde Merih yıldızının döndürücü
feleğini, şekil ve hareketiyle bildirir. Ey aziz, malim olsun ki,
astronomlar, bu merih yıldızının dahi durumlarının tanzimini belirlemek
konusunda bu kadarla yetinmeyip, yere şâmil olmayan bir küçük felekten
daha söz ederler. Ona: Döndürücü felek demişlerdir. Döndürücü felek,
merihin mümessil feleğinde, yere şâmil olmayan ve kendi taşıyıcı
feleğine nispetle bir küçük felektir ki, güneşin mümessil feleğinden
daha büyük ve geniştir. Yıldızın kendisini taşıyıcı ve onunla
bezenmiştir. Merkez dışı olan ikinci eğilimli feleğin kuşağında
gömülmüştür ki, döndürücünün çapı taşıyıcının iki yüzeyine teğettir.
Döndürücü felek, bir tek yüzeyle kuşatılmış dolu bir kürevî cisimdir.
Kendi mekânında eğilimli feleğin cisminde, belirli bir hareketle batıdan
doğuya dönüp, bir tarafında çakılmış olan merihi de hareket ettirir. Bu
felek kendi merkezi çevresinde batıdan hareketiyle, merihi, bir gün bir
gecede kendi kuşağının üçyüz altmış derecesinden yaklaşık bir derece
kadar mesafe alıp, gider. Böylece senede bir dönüşünü tamam eder. Bu
harekete, yıldızın değişik hareketi, yıldızın özel hareketi derler.
Merih yıldızı dahi, bir yüzeyle kuşatılmış dolu ve ışıklı bir kürevî
cisimdir. Kendi döndürücüsünün cisminde gömülmüştür ki, yıldızın yüzeyi,
döndürücünün iki kutbu ortasında, kuşağı yanında bir tarafta bulunan bir
ortak noktada döndürücünün yüzeyine teğettir. Yani yıldız tamamiyle
döndürücünün yüzeyine teğettir. Yani yıldız tamamiyle döndürücünün
cisminde bulunup, yüzeyi yüzeyine temas etmiştir. Taşıyıcının bir
tarafında, döndürücünün açıklanan hareketi gibi bu yıldızın dahi,
döndürücü feleği tarafında, kendi merkezi çevresinde dönücü hareketi
yeni rasatçılar gözetleyip, incelemişlerdir. Dördüncü
Madde Merih yıldızının süratini,
düz gidişini, yavaş gidişini ve duraklayışını, geri dönüş ve
şaşırmışlığını ve güneş ile olan bağlılık ve yaklaşımını bildirir. Ey aziz, malum olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki; Merih yıldızına dahi kâh sürat, kâh
istikâmet, kâh yavaşlık, kâh duraklama ve kâh geriye dönüş ve
yürüyüşünde şaşırmışlık ârız olur. Bu durumların çalışması budur ki: Bu
yıldız, döndürücü feleği üzerinde bulundukta; kendi merkezinin hareketi,
döndürücü feleğinin merkezinin hareketine burçlar sırası üzere uyup,
eşlik etmesiyle, yıldız, hızlı hareket eder görünür. Ne zaman ki yıldız,
döndürücü tarafına bir miktar eğik, o demde düz hareket eder görünür.
Yıldız, döndürücünün aşağısına inişte, yavaş hareket eder görünür. Zira
ki, yıldızın kendi merkezi, inişte olduğundan, hareketi görünmez olup,
sadece döndürücünün hareketi görünür. Yıldız döndürücünün aşağısına
yakın oldukta; burçlar sırasının aksine hareketi, döndürücüsü merkezinin
taşıyıcı hareketiyle sıraya uygun olan hareketine eşit olup, iki hareket
biribirine karşı olmakla, yıldız duruyor görünür. Yıldız, döndürücünün
altına indikte; kendi merkezinin hareketi, döndürücünün hareketinden
fazla olup, yıldız, geri dönüyor görünür. Yıldızın dönüşü tamam olup,
iki hareket yine eşit oldukta; tekrar durur görünür. Bu duruştan sonra
yine yavaş hareket eder görünür. Zira ki, yıldızın kendi merkezi,
döndürücünün doruğuna yükselmiş olmakla; hareketi görünmez olup, ancak
döndürücünün merkezinin hareketi görünür. Yavaşlamadan sonra yine düz ve
hızlı hareket eder görünür. Hâlbuki yıldız, kendi döndürücüsünde
dönüşünü ihtilâfsız tamam eder. Çünkü yıldızların ve feleklerin
hareketleri, kuşaklarına nispetle benzerli, basit ve düzdür. Yıldızın
geri dönüşünden önceki duruşuna: İlk makam, sonrakine ikinci makam
derler. Merihin geri dönüş süresi, iki ay onyedi gündür. Düz gidişi,
yirmiüç ay üç gündür. Bu yıldızın eğilimli feleği, burçlar kuşağından
güney ve kuzeye bir derece eğilimli iken, döndürücü feleğinin dahi
doruğu ve eteği, eğilimli felekten kâh güneye, kâh kuzeye eğik olup,
yaklaşık olarak iki buçuk derece enlem farkı dahi bulunu yürüyüşünde
şaşırmış gibi görünür. Bunun için: Şaşırmışlıkla isimlendirilmiştir.
Güneşe nispetle bu merih yıldızına ârız olan bağlantı ve yaklaşımın
beyanı budur ki: bu, zühal ve müşteri gibi sürekli döndürücüsünün
doruğundan kendi cisminin merkez uzaklığı, güneşin merkezinin burçlar
feleğinde olan orta notasından döndürücüsünün orta noktasına uzaklığı
gibidir. Şu halde merih de onlar gibi, döndürücüsünün doruğunda
bulunduğunda, güneşe orta bir yaklaşımla yaklaşmış olur. Zira ki, güneşi
merkezi, döndürücünün merkezinden uzak oldukça, yıldızın merkezi dahi,
döndürücünün doruğunda güneşin uzaklığı miktarı uzak olur; ta güneş,
döndürücünün merkezine karşı oluncaya değin yıldız dahi döndürücünün
eteğine iner. O halde, merih yıldızının güneş ile uzaklık ve yakınlığı,
sürekli döndürücüsünün doruğunda olduğu halde vâki olur. Güneş ile
karşılıklı olması, döndürücüsünün eteğinde olduğunda hâsıl olur. Merih
yıldızı, güneşle birleşmede, aralarında bulunan mesafe, karşılıklı
haldeyken olan mesafeden uzak ve fazla olarak gözetlenmiştir. Zira ki, çakışma anında
güneş ile merih arasında bulunan döndürücünün çapı, karşılıklı durumdaki
güneşin mümessil feleğinin çapından büyük ve uzun bulunmuştur. Merihin
güneşe iki yaklaşımı arasında bulunan süre: İki sene kırkdokuz gün hesap
olunmuştur. (Merihin döndürücüsünü, güneşin feleğinden büyük, güneşi de
bütün bunlardan büyük ve ışıklı yaratan Allah, her şeyden münezzehtir.) Beşinci
Madde Merih yıldızının doruk ve
eteğini, tepe ve kuyruk düğümlerini, tabiat ve vasıflarını, uzaklık
mesafesini ve cisminin ölçüsünü bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Merih yıldızını doruğu, eğilimli feleğinin
burçlar kuşağından kuzey tarafına en fazla eğildiği noktadır ve tepe
düğümünden doksan derece sonradır. Çünkü doruk ve öteki noktalar,
yukarıda belirtildiği üzere, burçlar feleğinin hareketine uygun hareket
ederler. Merihin doruğunun yeri, burçlar feleğindin rumî tarihin azsiz
senesinde aslan burcunun onbirinci derecesinde; eteğinin yeri, kova
burcunun onbirinci derecesinde tayin olunmuştur. Tepe noktası, boğa
burcunun onbirinci derecesinde; kuyruk yeri, akrep burcunun onbirinci
derecesinde belirlenmişti. Halen ki rumî tarihin seneleri: İkibin
altmışdokuza gitmiştir ve hicri tarihin seneleri: Binyüz yetmişe,
yetmiştir. O halde doruk, etek ve kuyruk noktaları, her yetmiş güneş
senesinde bir derece hareketleriyle yaklaşık olarak sekiz derece
gitmişlerdir. Merih yıldızının tabiat ve vasıflarında müneccimler
ittifak üzere demişlerdir ki: Merihin tabiatı, aşırı sıcaklık ve
kuruluktur. Gece erkeği olup, küçük uğursuz olarak isimlendirilmiştir.
Bu yıldızın vasıfları: Şenlik, şecaat, hiddet,
sefahet, kuvvet, hiyanet, öfke, edepsizlik, inat ve baş olma hırsı
bulunmuştur. Bu durumda, bu yıldız, rahimlere düşen menilere tali
düşerse, bunun vasıfları onlara Hak'ın emriyle sirayet eder. Bu tecrübe
ile sabittir. Merih, cumartesi gecesi ve salı gününe hâkim bulunmuştur.
O gecenin ve bugünün ilk saatleri, buna nispet olunmuştur. Merih yıldızının ve mümessil
feleğini uzaklık mesafelerinde ve cisimlerinin ölçülerinde, rasatçılar,
geometriciler ve matematikçiler söz birliği ile demişlerdir ki: Merihin
mümessil feleğinin yumru yüzeyinin merkezinin âlemin merkezinden
uzaklığı mesafesi, yaklaşık olarak ondörtbin kere bin ve yediyüz
yetmişbir bin dokuzyüz kırkdört fersah ölçülmüştür. Bu feleğin çukur
yüzeyinin, âlemi merkeziden uzaklığı, yaklaşık olarak, ikibin kere bin
ve yirmidokuzbin ikiyüzaltı fersah hesaplanmıştır. Mümessil feleğin
kalınlığı, takriben onikibin kere ve bin yediyüz kırkikibin
yediyüzotuzsekiz fersah bulunmuştur. Merih yıldızının cismi, yaklaşık,
yerin cisminin dörtte biri kadardır. Bütün bunlar kesin delillerle
sabittir. (Allah en iyisini bilir.) Bizim bu açıklama ve
izahlarımızdan murat, cihanı şerh ve açıklama ile yaratıcının
inceliklerini, hakkıyle düşünen ve fikreden göz sahiplerine
göstermektir. Ta ki, cihanın ayrıntılarından kendisinin muhtasar ve öz
varlığını bilip, kendini öğrenip, buradan da Hak'kı tanımaya ulaşalar.
| |