| |
YEDİNCİ FASIL Üçüncü göğün yapısı ve
burada hükmeden zühre yıldızının (venüs) durumlarını beş madde ile
açıklar. Birinci
Madde Zühre yıldızının mümessil
feleğini bildirir. Ey aziz, malum olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Yedi gezegenden biri de zühredir ki, ay
feleğine oranla üçüncü felektir. Güneş feleğinin altıda olup, iki aşağı
nâmıyle bilinen iki feleğin yukarıda olanıdır. Güneş feleğine yakın
bulunmuştur. Zühre yıldızı, küçük kutlu ismiyle isimlenmiştir.
Bilginler, üç yüksek feleğin yapısı gibi, zühre yıldızı için de üç adet
felek ispat edip, nizamını vermişlerdir. Birinci felek, merkezde,
kuşakta, kutuplarda ve harekette burçlar feleğine benzer ve mümessildir.
İkinci felek, merkez dışıdır ki, yine birinci feleğin gövdesinde iki
paralel yüzeyde bulunup, döndürücünün merkezini taşıyıcıdır. Üçüncü felek, döndürücü
felektir ki, zühre yıldızı onun bir tarafında çakılmıştır. Döndürücü
felek, kendi merkezi üzerinde hareket ettikçe, zühreyi dahi kendisiye
beraber hareket ettirir, zühre yıldızının mümessil feleği ki, küllî
felektir. Merkez ve mihverde, kuşak e kutuplarda, harekette burçlar
feleğine uyumlu ve diğer gezegenler gibi mutabıktır. İki paralel yüzeyle
kuşatılmış bir kürevî cisimdir. Üst yüzeyi, üzerinde olan güneş
feleğinin çukur yüzeyine ve çukur yüzeyi, altında bulunan utaritin yumru
yüzeyine teğettir. Mümessil felek, kendi üzerinde ve altında olan öteki
felekler gibi, önce büyük feleğin günlük hareketine uyup, bu hareketle
âlemin merkezi çevresinde doğudan batıya hareket eder. İkinci olarak,
burçlar feleğinin yavaş hareketi kadar, kendi özel hareketiyle âlemin
merkezi çevresinde batıdan doğuya âheste gider. Sanki burçlar feleği onu
döndürür. Doruk, etek, tepe ve kuyruk noktaları bu hareketle her yetmiş
senede bir derece yer kateder. İkinci Madde Zühre yıldızının merkez dışı
feleğinin, yapı ve hareketini bildirir. Ey aziz, malum olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Bu zühre yıldızının düzenin halletmek için
mümessil felek gövdesinde taşıyıcı nâmıyle belirlenen ikinci felektir
ki; yere şâmil ve âlemin merkezinden kendi çapı ve cüzleriyle iki derece
mesafe ile doruk tarafı dışında iki paralel yüzeyle kuşatılmış küre bir
cisimdir. Bu kürenin yumru yüzeyi, birinci feleğin yumru yüzeyiyle bir
noktada temas etmiştir ki, o noktaya: Doruk derler. Bu nokta, âlemin
merkezine kıyasla en uzak nokta olduğundan, zühre yıldızı, taşıyıcısının
hareketiyle bu noktaya geldikte; yerin merkezinden oldukça uzak olur ve
yüksek olur. İkinci feleğin çukur yüzeyi, birinci feleğin çukur yüzeyine
ortak bir noktada teğettir ki, o noktaya: Etek derler. O nokta, âlemin
merkezine nispetle en yakın noktadır. Zühre yıldızı, taşıyıcı feleğinin
hareketiyle o noktaya indikte; yerin merkezine çok yakı olup, alçalmış
olur. Birinci felekten ikinci felek ayrılıp boşaldıkta; zorunlu olarak
değişik kalınlıkta iki küre meydana gelir ki, biri ikinci feleği içine
alır, öteki ikinci felekle beraber boştur. Doğu kürenin ince tarafı
doruk tarafa, kalın tarafı eteğe dönük olur. Boş kürenin ince ve kalın
tarafları ötekinin tersine gelir. Bu iki kürenin, feleğin
tamamlanmasında katkıları tamam olduğundan; birine dolunun
tamamlayıcısı, öbürüne boşun tamamlayıcısı derler. Her feleğin özel bir
hareketi belirlenmiş olup, kendi kutupları üzerinde dönüp, dönüşünü
tamam etmek kaçınılmaz bir iş olmakla; zührenin eğilimli feleği dahi,
güneşin küllî feleği altında, kendi mümessil feleği gövdesinde; kendi
merkezinin çevresinde özel hareketiyle batıdan doğuya güneşin merkez
dışı feleğinin hareketine uygun olarak hareket edip; zühre yıldızını da,
kendisiyle beraber hareket ettirir. Şu halde zühre, her burçta yirmidört
gü gider. Bazı burçlarda tereddüt eylese, dört ay kalıp, senede bir
dönüşünü güneşle birlikte tamam eder. Bu yıldızın döndürücü merkezi,
güneşin merkezinden hiç ayrılmayıp, güneşin tepe noktasıyla birlikte
seyre hareket eylediğinden, bu yıldızın güneşten uzaklığının mesafesi,
yaklaşık döndürücüsünün çapının yarısı kadardır. Ortalama, zühre
yıldızının güneşten uzaklığı kırk derecedir. Üçüncü Madde Zühre yıldızının döndürücü
feleğini şekil ve hareketiyle bildirir. Ey aziz, malum olsun ki,
astronomlar; zühre yıldızının dahi durumlarının tanzimine üç yüksek
felek gibi anlatılanlar kadarıyle yetinmeyip, yere şâmil olmayan bir
küçük felek daha ispat edip, ona: Döndürücü felek demişlerdir. Döndürücü
felek, mümessil felekte arza şâmil olmayan küçük bir felektir ki, bu
yıldızın kendisini taşıyıcıdır. Yere şâmil merkez dışı olan ikinci
eğilimli feleğin kuşağında çakılmış ve gömülmüştür. Döndürücünün çapı,
taşıyıcının iki yüzeyine teğet ve eşittir. Döndürücü felek, bir yüzeyle
kuşatılmış odlu ve küre bir cisimdir. Eğilimli feleğin cisminde, kendi
merkezi çevresinde belirli bir hareketle batıdan doğuya burçlar sırası
üzere dönüp; bir tarafında çakılmış olan zühreyi kendisiyle birlikte
döndürerek alıp gider. Döndürücü felek, kendi merkezi çevresinde
zühreyi, bir gün bir gecede kendi kuşağının üçyüzaltmış derecesinden
yarım dereceden fazla döndürüp, hareket ettirip, yaklaşık ondokuz buçuk
ayda bir dönüşünü tamam eder. Bu harekete, yıldızın değişik hareketi ve
yıldızın özel hareketi derler. Zühre yıldızı dahi bir yüzeyle kuşatılmış
bir küre cisimdir. Dolu ve ışıklıdır. Döndürücü feleğinin cisminde
gömülüdür ki, yıldızın yüzeyi, döndürücünün iki kutbu arasında, kuşağı
yanında, bir tarafında bulunan ortak bir noktada döndürücünün yüzeyine
teğettir. Yani zühre, tamamıyle döndürücünün cisminde bulunup, yüzeyi,
yüzeyine temas etmiştir. Taşıyıcının bir tarafında döndürücü feleğin
açıklanan hareketi gibi, zühre yaldızının dahi döndürücüsü tarafından ve
kendi merkezi çevresinde burçlar sırası üzere kendine özgü hareketi,
yeni rasatçılar tarafından gözlenmiştir. Dördüncü
Madde Zühre yıldızının sürat,
istikamet, yavaşlama, duraklama ve şaşırmışlığını ve güneş ile olan
bağlantı ve yaklaşımını bildirir. Ey aiz, malum olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Zühre yıldızına dahi kâh sürat, kâh
yavaşlık, kâh duraklama, kâh geri dönüş ve kâh dönüşünde şaşırmışlık
ârız olur. Bu durumların açıklanması budur ki: Bu yıldız, döndürücü
feleği yukarısında bulundukta; kendi merkezinin hareketi, döndürücü
feleğinin merkezinin hareketine burçlar sırası üzere uymasıyle, yıldız,
hızlı hareket eder görünür. Ne zaman yıldız, döndürücünün doruğundan
tarafa bir miktar eğilir, o zaman düz hareket eder görünür. Yıldız,
döndürücünün eteğine indikte; yavaş hareket eder görünür. Zira ki,
yıldızın kendi merkezi, inişte olduğundan, hareketi görünmez olup, ancak
döndürücüsünün merkezinin hareketi görünür. Yıldız, döndürücünün eteğine
yakın oldukta; kedi merkezinin burçlar sırasına aykırılığı,
döndürücüsünün merkezinin hareketiyle sıraya uygun olan hareketine eşit
olup, iki hareket birbirine karşı ve muarız olmakla; yıldız, geri döner
görünür. Yıldızın geri dönüşü tamam olup, iki hareket yine eşit oldukta;
yıldız ikinci kez durur görünür. Bundan sonra yine yavaş hareket eder
görünür. Zira ki, yıldızın kendi merkezi, döndürücünün doruğuna
çıkmakla; hareketi görünmez olup, ancak döndürücünün merkezinin hareketi
görünür. Yavaş hareketten sonra yine düz ve hızlı hareket eder görünür.
Hâlbuki yıldız, döndürücüsünün içinde, dönüşünü aynı hızla tamamlar.
Zira ki, yıldızların ve feleklerin hareketleri, kendi küreleri kuşağına
oranla benzerli, basit ve düzdür. Yıldızın geri dönüşünden önceki
yerine: birinci makam; sonrakine ikinci makam derler. Zühre yıldızının
dönüş süresi, bir ay onbir gündür. Düz hareketi, sekiz buçuk aydır.
Yıldızın taşıyıcı feleği, burçlar kuşağından güneye ve kuzeye dörtte bir
derece kadar eğilimli iken, döndürücüsünün dahi doruğu ve eteği,
eğilimli feleğinden kâh kuzey tarafa, kâh güney tarafa eğilimli olur.
Yaklaşık iki buçuk derece enlem farkı dahi bulunmuştur. Bu durumlardan
dolayı yıldız, yürüyüşünde şaşırmış gibi görünür. Bundan dolayı şaşırmış
olarak isimlendirilmiştir. Güneşe oranla bu zühre yıldızının bağlantı ve
yaklaşımını böyle açıklamışlardır ki: Bu yıldızın taşıyıcısının
hareketi, sürekli güneşin merkez dışı hareketiyle eşit olmakla;
döndürücüsünün merkezi dahi güneşin merkezine sürekli teğet bulunmuştur.
Şu halde zühre yıldızı, güneş kurslarının çevresinde, döndürücüsünün
hareketiyle döndükçe, döndürücüsünün çapının yarısı kadar ondan uzakta
olur. Güneşi tavaf ederek iki uzaklığın ortasına geldikte; kâh sabah,
kâh akşam meşale gibi parlayıp; kâh güneşle birlik hareket edip, öteki
gezegenler gibi güneş kursundan uzak düşmeyip, her bir devresinde iki
kere güneş ile çakışıp, bir kere dahi geri dönüşünde yani döndürücüsünün
doruğunda bulundukta; sürekli güneşe yakın olup ve bir kere dahi geri
dönüşünün tam ortasında yani döndürücüsünün eteğinde oldukta; güneş ile
sürekli yakınlık ve çakışması bulunur. İki yaklaşımı arasında olan süre,
yaklaşık dokuz ay yirmi gündür. (Hakikatini en iyi bilen Allah'tır.) Beşinci
Madde Zühre yıldızının doruk ve
eteğini, tepe ve kuyruk düğümlerini; tabiat ve vasıflarını, uzaklığının
ve cisminin ölçüsünü bildirir. Ey aziz, malum olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Zühre yıldızının doruğu, öteki noktaları
ortasında yani eğilimli feleğinin burçlar feleğinden kuzey tarafa faza
eğiliminde bulunur. Tepe düğümünden doksan derece geridedir. Çünkü doruk
ve etek, tepe ve kuyruk yukarıda açıklandığı üzere, burçlar feleğinin
hareketine uygun olan mümessil feleklerin hareketiyle hareket ederler.
Zührenin doruğunun burçlar feleğindeki mekânı rumî tarihin asiz
senesinde, güneşin doruğu gibi ikizler burunun yirmibirinci derecesinde;
eteği ise, yay burcunun yirmiyedinci derecesinde belirlenmişi. Tepe
noktasının yeri, balık burcunun yirmiyedinci derecesinde ve
kuyruk noktasının yeri yaşak burcunun yirmiyedinci derecesinde
belirlenmişti. Halen rumî tarih,ikibinaltmışdokuza gelip, hicrî tarih
dahi binyüzyetmişe, yetmiştir. O halde bu iki nokta, ötekiler gibi
hareket edip, yaklaşık sekiz derece öne geçmişlerdir. Zührenin tabiat ve
vasıflarında müneccimler sözbirliğiyle demişlerdir ki: Zührenin tabiatı, orta
derecede soğukluk ve rutubettir. Zühre, gece erkeği olmakla, küçük kutlu
adını almıştır. Bu yıldıza bakmanın kalbe sürûr verdiği tecrübe
kılınmıştır. Bu yıldızın vasıfları: Yumuşaklık, sevgi, rikkat, ferah,
temennî, oyun, teganni, cinsel güç ve güzel yaratılış bulunmuştur. Bu
yıldızın tali düştüğü menilerde bütün bu vasıflar aynen müşahede
olunmuştur. Bu yıldız, salı gecesi ve cuma gününe hâkimdir. O gecenin ve
bugünün ilk saatleri, buna nispet kılınmıştır. Zühre yıldızının mümessil
feleğinin uzaklık mesafelerinde ve cismiyle kalınlığının ölçülerinde
rasatçılar, geometriciler ve matematikçiler ittifakla demişlerdir ki:
Zührenin mümessil feleğinin yumru yüzeyinin âlemin merkezinden uzaklığı
yaklaşık, bir kere bin ve sekizyüzellibin dört fersah ölçülmüştür. Yumru
yüzeyinin uzaklığı ise yaklaşık, ikiyüzyetmişaltıbin
altıyüzelliiki fersah hesaplanmıştır. Bu feleğin kalınlığı yaklaşık, bin
kere bin ve beşyüzyetmişüçbinbeşyüziki fersah bulunmuştur. Zührenin
cismi, yaklaşık yerin cüzünün onaltıda biri kadar bulunup, delillerle
ispatlanmıştır. (Gerçeğini Allah daha iyi bilir. Yüce, güçlü ve hakîm
olan Allah münezzehtir.)
| |