| |
SEKİZİNCİ FASIL İkinci göğün yapısını ve
burada hâkim olan Utarit yıldızının durumlarını beş madde ile bildirir. Birinci
Madde Utarit (merkür) yıldızının
mümessil feleğini ve hareketinin görüntüsünü bildirir. Ey aziz, malum olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Utarit feleği, yedi gezegenden sayılmıştır
ki, ay feleğine oranla sekizinci; zühre feleğinin altında olup, iki
aşağı nâmıyle meşhur olan iki feleğin altta olanıdır. Ay feleğine
yakındır. Utarit yıldızı burada tek başına hâkim olup, karıştırıcı ismi
ile tanınmıştır. Bu feleğin durumu ve yapısı, parçaları bakımından,
öteki gezegenlerden farklıdır. Astronomlar, Utarit yıldızı için yere
şâmil üç büyük felek ve yere şâmil olmayan bir küçük felek tesbit
etmişlerdir. Gözetleme sureti ile değişik
durumlarını bu dört felekle belirleyip, nizamını vermişlerdir. Birinci
felek küllî felektir ki; merkezde, eksende, kuşakta, kutuplarda ve
harekette burçlar feleğine uygun ve mümessildir. Bu felek, öteki
mümessiller gibi yere şâmil ve merkezi âlemin merkezidir. iki paralel
yüzeyle kuşatılmış küre bir cisimdir ki, üst yüzeyi üzerinde olan
zührenin alt yüzeyine ve alt yüzeyi altında olan ağın üst yüzeyine
teğettir. Bu mümessil felek, kendi
üstünde ve altında bulunan diğer felekler gibi önce büyük feleğin günlük
hareketine uyup, âlemin merkezî çevresinde doğudan batıya zorunlu
hareket eder. İkinci olarak burçlar feleğinin yavaş hareketi kadar kendi
özel hareketi ile âlemin merkezi çevresinde doğudan batıya zorunlu
hareket eder. İkinci olarak burçlar feleğinin yavaş hareketi kadar kendi
özel hareketi ile âlemin merkezi çevresinde batıdan doğuya âheste gider.
Sanki burçlar feleğini hareket ettirmesi ile hareket eder gibidir. Şu
halde doruk, etek, tepe ve kuyruk noktaları bu hareket üzere her yetmiş
güneş senesinde bir derece mesafe kat eder. Utarit'in açıklanacak
döndürücü feleğinde bulunan ikinci doruğundan başka ve ayın açıklanacak
doruğundan ve mümessilinden ve diğer noktalarından başkadır, -zira ki bu
dördü, onlara muhalif bulunup doğudan batıya hareket ederler-. İkinci
Madde: Utarit Yıldızının merkez
dışı olan yönetici feleğini ve taşıyıcı feleğini yapı ve hareketleri ile
bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Utarit'in yöneticisi, mümessil feleği ile
birlikte boş bir felektir ki, merkez dışı olan iki feleğinin
birincisidir. İkincisi dolu felektir ve utaritin dört feleğinden
ikincisidir. Yönetici felek, içine aldığı merkez dışı ikinci feleğin
merkezini, doğudan batıya hareket ettirerek idare ettiği için buna
yönetici derler. Merkez dışı olan diğer felekler, mümessil feleklerin
içinde oldukları gibi bu yönetici felek dahi mümessilinin içindedir.
Yöneticinin yumru yüzeyi, mümessilin yumru yüzeyine birinci doruk
namıyle meşhur olan ortak bir noktada teğettir. Yöneticinin çukur
yüzeyi, mümessilin çukur yüzeyine birinci etek adıyla bilinen ortak bir
noktada temas etmiştir. Yönetici feleğin merkezi,
âlemin merkezinden altı derece kadar doruğu tarafına çıkmıştır. Mümessil felekten yönetici
felek ayrıldıkta, diğer mümessilleri tamamlayıcı olan ikişer küre
şeklinde benzerleri, bu mümessilden dahi meydana gelmiştir. Bundan sonra
merkez dışının ikincisi, utarit yıldızının üçüncü feleğidir. Bu yönetici
felekten boşalmıştır. Döndürücünün merkezini taşır. Yönetici felek, mümessilinin
içinde bulunduğu üzere, bu taşıyıcı felek dahi yönetici feleğin
içindedir. Taşıyıcının yumru yüzeyi, yöneticinin yumru yüzeyine ikinci
evc namıyle bilinen bir noktada yetmişdir. Taşıyıcının çukur yüzeyi ve
yumru yüzeyi, yöneticinin çukur yüzeyine ikinci etek tabir olunur bir
noktada teğettir. Taşıyıcının merkezi, yöneticinin merkezinden üç derece
ve âlemin merkezinden dokuz derece doruk tarafına çıkmıştır. Yönetici
felekten taşıyıcı felek ayrıldıkta, yöneticiden iki küre kalır ki, onun
tamamlayıcısıdır. Utarit bu tertip ve tecrübe
ile bu şekil ve görünüşe gelir ki: Kendisinde iki doruk ve iki etek
bulunur. Bunlar mümessilden parça gibi olduklarından, mümessil doruğu ve
mümessil eteği namıyla şöhret bulmuşlardır. Diğerleri dahi yöneticiden
parça oldukları görünümünden dolayı yönetici doruğu ve yönetici eteği
adıyla isimlendirilmişlerdir. Mümessilin doruk ve eteğine
birinciler dahi derler. Yöneticiye mensup doruk ve eteğe dahi ikinciler
derler. Her feleğin kendine özgü
hareketi olup; kendi merkez, mihver, kuşak ve kutupları üzerinde dönüp,
dönüşünü tamam etmek kaçınılmaz olduğu için utaritin yönetici feleği de,
zührenin altında kendi mümessili içinde ve kendi merkezi çevresinde
hareketi ile batıdan doğuya burçlar sırasına uymayan utaridin ikinci
doruğunu idare eder. Güneşin ortası kadar hareket edip bir güneş
senesinde bir devresini tamamlar. Utaritin taşıyıcı feleği dahi yönetici
feleğin içinde, teki taşıyıcı felekler gibi kendi merkezi çevresinde
özel hareketi ile batıdan doğuya burçlar sırası üzere utaridin döndürücü
feleğini idare ile güneşin ortasının iki katı kadar hareket edip,
hareketinin yarısı yöneticinin sıraya uygun hareketine karşıdır. Diğer
yarısı güneşin ortasına eşit gelip, utarit her burçta onyedi gün
bekleyip, bazı burçlarda tereddüt etse, iki ay kalıp, senede bir
derecesini güneşle beraber tamamlar. Utarit'in döndürücüsünün merkezi,
zühreninki gibi sürekli güneşin merkezine mutabık olup asla muhalefet
etmez. Bunun için utarit yıldızı döndürücüsünün çapının yarısından fazla
güneşten ırağa gitmez. Çapının yarısı ortasında yirmi dereceden fazla
uzağa yetmez. (Allah daha iyi bilir). Üçüncü Madde Utarit yıldızının döndürücü
feleğini, şekil ve hareketiyle bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar, bu utarit yıldızının dahi durumlarının tanzimine diğer
şaşırmış gezegenler gibi, belirlenen ölçülerle yetinmeyip; yere şâmil
olmayan bir küçük felek dahi tespit edip, ona: Döndürücü felek
demişlerdir. Döndürücü felek, utaritin mümessil feleğinde yere şâmil
olmayan bir küçük felektir ki, utaritin dört feleğinden dördüncüsüdür.
Aynı zamanda yıldızın cisminin taşıyıcısıdır. Merkez dışı olan üçüncü
taşıyıcı feleğin kuşağında, yani iki kutbu arasında çakılmıştır ki, çapı
taşıyıcının kalınlığına eşit olup, yüzeyi, taşıyıcı durumdaki
döndürücünün iki yüzeyine yukarıda ve aşağıda birer noktada teğettir. Döndürücü felek, bir tek
yüzeyle kuşatılmıştır, dolu ve küre bir cisimdir. Taşıyıcı feleğin cisminde,
kendi merkezi çevresinde kendine özgü hareketiyle batıdan doğuya burçlar
sırası üzere deveran edip; bir tarafında çakılı olan utaridi kendisiyle
birlik hareket ettirir. Bu felek, utarit yıldızını bir gün bir gecede,
kendi kuşağının üçyüzaltmış derecesinden üç dereceden fazla mesafeye
alıp gider. Yaklaşık, dört ayda bir dönüşünü tamamlar. Bu harekete:
Değişik hareket, özel hareket dahi derler. Utarit yıldızı dahi tek
yüzeyle kuşatılmış dolu, ışıklı ve kürevî bir cisimdir. Döndürücü
feleğini cisminde gömülmüştür ki, döndürücünün yüzeyinin iki kutbu
yarısında, kuşağı yanında, bir tarafta bulunup, ortak bir noktada
döndürücünün yüzeyine temas etmiştir. Yani yıldızın cismi, tamamiyle
döndürücünün cismine dâhil bulunmuştur. Taşıyıcı felek, bir tarafında,
döndürücünün dönüşü gibi, utarit yıldızının dahi döndürücüsü tarafında,
kendi merkezi çevresinde, burçlar sırası üzere sürekli dönüş hareketini
incelemeyle; rasatçılar gün yarısında bulunan güneş tutulmasında
müşahede etmişlerdir. Dördüncü
Madde Utarit yıldızının sürat ve
düz gidişini, yavaşlama ve duraklamasını, geri dönüş ve şaşırmışlığını,
güneş ile olan bağlantı ve yaklaşımı bildirir. Ey aziz, astronomlar
demişlerdir ki: Bu utarit yıldızına da, kâh sürat, kâh düz gidiş, kâh
yavaşlama, kâh duraklama, kâh geri dönüş ve kâh yürüyüşünde şaşırmışlık
ârız olur. Bu durumların açıklanması budur ki: Yıldız, döndürücüsünün
yukarısında bulundukta; kendi merkezinin hareketi, döndürücüsünün
merkezinin hareketine burçlar sırası üzere uyar ve yıldız hızlı hareket
eder görünür. Ne zaman döndürücü tarafına bir miktar eğilse, düz hareket
eder görünür. Yıldız, döndürücünün aşağısına inişte yavaş hareket eder
görünür. Zira ki, yıldızın kendi merkezi inişte olduğundan, hareketi
görünmez olup, ancak tedvirin merkezinin hareketi görünür. Yıldız,
döndürücünün en aşağısına yakın oldukta; kendi merkezinin burçlar
sırasına uymayan hareketi, döndürücünün merkezinin, taşıyıcının
hareketiyle burçlar sırası üzere olan hareketine eşit olup, hareketler
birbirine muarız ve karşı olmakla; yıldız durur görünür. Yıldızın geri
dönüşü tamam olup, iki hareket birbirine eşit geldikte; yıldız ikinci
kez durur görünür. Bundan sonra yine yavaş hareket eder görünür. Zira ki
yıldızın kendi merkezi, döndürücünün merkezinin hareketi görünür.
Yavaşlamadan sonra tekrar hızlı hareket eder görünür. Hâlbuki yıldız,
kendi döndürücüsünde dönüşünü tek düze sürdürür. Zira ki feleklerin
hareketi, kendi küreleri kuşağına nispetle basit, benzerli ve düzdür.
Yıldızın, geri dönüşünden önceki duruşuna: Birinci makam, ötekine:
İkinci makam derler. Utarit yıldızının geri dönüş süresi yirmibir
gündür. Düz gidişi üç ay beş gündür. Bu yıldızın, taşıyıcı feleğinin
burçlar kuşağından kuzeye ve güneye üç ve dörtte bir derece eğimli iken;
döndürücüsünün dahi doruğu ve eteği, eğilimli feleğinden kâh kuzeye, kâh
güneye eğilimi olup; yaklaşık altı derece enlem farkı dahi bulunmuştur.
Bu yıldız dahi yürüyüşünde şaşırmış gibi görünüp, şaşırmış adıyla
isimlendirilmiştir. Güneşe nispetle bu yıldıza
ârız olan bağlantı ve yaklaşımın açıklanması budur ki: bu yıldızın
taşıyıcısının hareketi, güneşin merkez dışı feleğinin hareketiyle eşit
olduğundan, döndürücünün merkezi dahi sürekli güneşin merkezininkine
eşit bulunmuştur. Şu halde utarit yıldızı, güneşin çevresinde
döndürücüsünün hareketiyle deveran eyledikçe, döndürücüsünün yarıçapı
miktarı güneşten uzaklıkta, onu tavaf edip; iki uzaklığın ortalarına
geldikte; kâh sabah, kâh akşam meşale gibi çakıp, kâh güneşle yakın
olur. Zühre gibi güneş kursuna yakın olup, her bir dönüşünde iki kere
güneşle yakın olur. Bir kere süratli gidişinin yarısında yani
döndürücüsünün zirvesinde bulundukta; sürekli çakışması ve yaklaşması
olur. Bir kere dahi geri dönüşünün
yarıksında yani döndürücünün eteğinde oldukta; güneşle sürekli çakışması
ve yaklaşımı bulunur. İki yaklaşımı arasında olan müddet iki aydır. Beşinci
Madde Utarit yıldızının ilk doruk
ve eteğinin, tepe ve kuyruk düğümlerinin burçlar feleğindeki yerlerini;
kendi tabiat ve vasıflarını; feleğinin uzaklık mesafesini ve cisminin
miktarını bildirir. Ey aziz, malûm olsun ki,
astronomlar demişlerdir ki: Utarit yıldızının doruğu, tepe ile kuyruk
düğümleri arasında yani eğilimli feleğinin burçlar feleğinden kuzeye
oldukça eğiliminde vâki olmuştur ki, tepe düğümünden doksan derece
sonradır. Çünkü üst ve aşağı noktalar, yukarıda açıklandığı üzere,
burçlar feleğinin hareketine uygun olan mümessillerin hareketleriyle
hareket ederler. İlk doruk, utaritin burçlar feleğinden eri, rumî
tarihin asiz senesinde terazi burcunun yirmi altı buçuk derecesindeydi.
Eteği, aynı şekilde koç burcunun yirmialtı buçuk derecesindeydi. Şu
halde doruk ve etek, tepe ve kuyruk dahi yukarıda defalarca açıklandığı
üzere halen, yaklaşık sekiz derece mesafe hareket etmişlerdir. Zira ki,
rumî tarih halen ikibin altmışdokuzdur. Hicrî tarih ise binyüzyetmişe,
yetmiştir. Utarit yıldızının tabiat ve
vasıflarında müneccimler sözbirliği edip, demişlerdir ki: Utaritin
tabiatı soğukluk ve kuruluk olup, gündüz erkeği bulunmuştur. Kendinden
başka yıldızın tabiatiyle uyuşucu olduğundan; uyuşan ve münafık nâmıyle
isimlendirilmiştir. Bu yıldızın vasıfları: Edeb, zeyreklik,
anlayışlılık, feraset, zihin, dirayet, nutuk, belagat, nakış, kitabet,
hesap, isabet, zekâ, dikkat, sanat, hile ve hıyanet bulunmuştur. Bu yıldızın tali düştüğü
menilerde bu vasıflarıyla etkili olduğu gözlenmiştir. Bu yıldız, pazar
gecesi ve çarşamba gününe hâkim olduğu gözlenmiştir. Bu yıldız, pazar
gecesi ve çarşamba gününe hakim bulunmuştur. O gecenin ve bu gündüzün
ilk saatleri, buna nispet kılınmıştır. Utarit yıldızının ölçü ve
cisminde, mümessil feleğinin uzaklığı mesafesinde rasatçılar,
geometriciler ve matematikçiler sözbirliğiyle demişlerdir ki: Utaritin
mümessil feleğinin yumru yüzeyinin, âlemin merkezinden uzaklığı,
yaklaşık ikiyüz yetmişaltıbin altıyüzelliiki fersah hesaplanmıştır.
Çukur yüzeyinin uzaklığı ise yaklaşık seksenyedibinbeşyüzyirmidört
fersah ölçülmüştür. Bu feleğin kalınlığı yaklaşık
yüzseksendokuzbinaltıyüzyirmisekiz fersah ölçülmüştür. Utaritin cismi,
yerkürenin cisminin takriben otuzikidebir miktarı bulunup, delillerle
hepsi ispatlanmıştır.
| |