3.FEN/5.BAB

ÜÇÜNCÜ FASIL
 

Yedi makamdan üçüncüsünde bulunan nefs-i mülhimenin hâllerini, sıfatlarını, tavırlarını, pîrine irâdesini teslimini, şeriata uymakla gidişini, şeriatın hakikatinin ta kendisi olduğunu, üçüncü isimle meşguliyetini, bu nefsin güzel hâllerini, dizginleri atmanın açıklanmasını, rûhânilerin hitâb ve senâsını, kabz ve bastın birbiri arkasından gelmesini, inkıbaz, zül ve iftikârın yanı sıra üçüncü ismin te’sir ve esrârını on nevî ile beyân eder.

Birinci Madde
Nefs-i mülhimenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, yerini, hâlini, vâridini, sıfatlarını ve üstünde olan nefs-i mutmâinne makamına yükselmesini bildirir.

Ey aziz! Ehlullah demişlerdir ki: Üçüncü makamda (nefs-i nâtıkanın fücur ve takvasını, Hak Teâlâ, ona, melek ve şeytanın aracılığı olmadan, ilham eylediği için) ismi "mülhime" olmuştur. Nitekim Kur'ân-ı Kerim'de aynı şekilde bildirilmektedir. Seyri alâllah'tır. Yani bu makamda, sâlikin bâtınında, hakiki iman zuhur eylediğinden şühûdunda mâsivâ kalmaz. Âlemi ruhlar âlemidir. Mahalli rûhtur. Hâli aşktır. Vâridi mârifettir. Sıfatları, ilim, cömertlik, kanaat, tevâzu, sabır, tahammül, özür kabul, hüsnüzan ve eziyetlere katlanmaktır. Bu makamda sâlik, bütün insanların nâsiyelerinin Allahü Teâlâ'nın yed-i kudretinde olduğunu müşâhede ettiğinden, kimseye, hiçbir mahlûka, asla bir itirazı kalmaz. Yine bu nefs-i mülhimenin sıfatlarındandır: Hararet, ağlamak, boğazı tıkanmak, insanları ihmal, Hak ile iştigal, telvin, kabz ve bastın birbiri arkasından gelmesi, havf ve recânın bulunmayışı ve güzel sesleri duymakla hararetin artması, zikrullahı sevmek, Allah ile ferahlanmak, güler yüzle ve hikmetle konuşmak, müşahede, murakabe ve benzerleri. İşte bu sıfatlar, nefs-i mülhimenin sıfatlarıdır. Bu nefs-i mülhime bu makama çıkmadan önce, hayvanlık makamına yakın olduğundan, melek veya şeytanın vâsıtası olmadan ilham işitmezken, burada işitir olmuştur. Onun için bu makam ona zor ve tehlikeli gelmiştir. Burada sâlik bir mürşid-i kâmile muhtaçtır. Mürşid onu şüphe karanlıklarından, nûr tecellilerine çıkarır. Zirâ bu makamda onun hâli zayıftır. Hakk'a gidemez. Celâl ile Cemâl'i fark edemez. Tabiattan tamamen halâs bulmayıp, beşerî iktizaların tümü, ondan zâil olmadığı için, korkulur ki, nefsinden gafil olduğu an, nefsi hemen geriye dönüp, tabiat zindanına inip, beden esfel-i sâfilînine iner. Çünkü alışkın olduğu önceki makamıdır. İşte yine eski âdetlerine rücû edip, çok yemeye, içmeye, uyumaya ve insanlara karışmaya başlar. Bazan da itikadı bozulup, tâati terk edip, günâhlara düşer. Bununla beraber zanneder ki, muvahhid ve muhakkik olmuştur. Eşyanın hakikatini keşf ile bulmuştur. Kendinden başka ehl-i tâat, onun şühûdundan perde arkasında kalmışlardır. Halbuki kendisi zulmet denizinde kalmıştır. İtikadı bozulduysa, o sâlik değil, helâk olmuştur. Tabiat ateşi kalbinde imanını yakıp, fakirlere karışıp, bütün gayret ve çalışmaları zayi olmuştur. Maksadına kavuşmasına bu dalâleti, mâni olup, hevâsına uymuştur. O şeytani hayâlleri gördükçe, Rahmani tecelliler sanıp, şeytan ile kalıp vesvese ve desise ile dolmuştur. Bu sâlikin beşeriyeti zayıf olup, rûhaniyeti kuvvet bulmuş iken, mücâhede ve kemâle yaklaşmış iken, bu musibete giriftar olmasına sebep, önceki makama yakın olmasıdır. Zirâ mücâhede ona âdet olmazdan önce, kalbinden bâzı perdeler gidip, o perdelerden hâsıl olan korkusu da zevâl bulmuştur. O korku onu günâhtan tâate sevk ederdi, işte onun korkusu zevâl bulduğundan, tarikata meyli kalmaz. Belki şeriata tâbi olmaz. Ancak himmeti yüksek, vâridatı sâdık ise, tâat lezzetini alıp, istikamette dâim olur. Bu tehlikeli makamdan kemâl makamına yükselip, emn ü aman ile iki cihan saadetini bulur.
 

Nazm:

1. Hak der ki, ey kulum bana gel dilden et rücû'
Can göklerine çık geceler eyleme hücû'
 

2. Can gülşenî kapısı senin için küşâdedir.
Koy har ü zâr-ı hâb u horu al ta'am-ı cû'
 

3. Hayy-ı hayat-bahş refikindir ey gönül
Deh rûze ömre bakma o Hayy'a yol et hudu'
 

4. Canı veren O'dur sana, hem derd ü gam veren
Derdi veren devasın eder olma sen cüz'î.
 

5. Çün Hak seninledir, dahi sen var O'nunla ol
Gözle rızâsın, eyle hayâ, kıl O'na huşû'.
 

6. Hakkı hemîşe Hak ile ol dilde bul sürûr
Zevk-i huzurdan seni nefs olmasın menû'.

1. Allah der ki: «Ey kulum! Gel, ta gönülden Bana yönel.

Can göklerine çıkıp geceler boyu uyuyup durma.
 

2. Can gülşeninin kapısı senin için açıktır.

Yemek ve uyuma dikenini bırak da açlık azığını al.
 

3. Ey gönül! Hayat veren Diri (Allah) senin dostundur.

On günlük ömre bakma da o ebedî Diri olan Allah'a boyun eğ.
 

4. Sana canı verip de dert ve kedere uğratan O'dur.

Derdi veren elbette devasını da verir, sabırsız olma.
 

5. Madem ki Allah seninledir, var sen de O'nunla ol.

Rızasını gözet, O'ndan utan ve O'na huşû ile var.
 

6. Ey Hakkı! Daima Allah ile olup gönlünde sevinç bul.

Nefsin seni huzur zevkinden alıkoymasın sakın!

İkinci Madde
Üçüncü makamda bulunan sâlikin mürşid-i kâmile teslimiyetini ve iradesini bildirir.

Ey aziz! Ehlullah demişlerdir ki: Üçüncü makamda olan sâlike, en önemli olan sahip olduğu mürşid-i kâmile, irâdet ve ihtimam ile uyup, her emrine tam teslim olmaktır. Bu makamda sâlik, nefsini mürşidinden ekmel sanıp, onu inkâr ederse o anda ona lâzım olan kendi nefsini, şeriatın edebleri ile edeblendirmek ve tarikatın usûlleri ile bağlamak ve ona muhalefette mücâhede etmektir ki, ancak o zaman mutmain olup, dördüncü makama geçer. Zira bu üçüncü makamda nefs, kendini salıvermeye ve dizginlerini boşaltmaya bakar. Halbuki dördüncü makama çıkıp, mutmain oluncaya kadar, ona muhalefet faydalı ve lâzımdır. Zira dördüncü makam, iki dünya saadetidir. Hakk'ın inâyeti ile sâlik dördüncü makama gelince, o, nefsin bütün âfetlerinden kurtulur. Beşerî ve her türlü haramdan fârig ve âzâd olur. Telvinden temkine erişerek mertebelerinin ilkini bulup, Hakk'ın nefehât-ı ünsü ile mutmain olup, O'nunla kalır. O hâlde kemâl isteyen sâlik, nefsin ahmaklığını terk edip, yüksek arzusuna kavuşur. Tevhid-i ef'al ile mağrur olmaz. Onu Hakk'tan dönmeye ve kesmeye bahane yapmaz. Himmetini yüksek tutup, asıl vatanı olan Hazret-i Ehadiyet'e gelir. Ona görünen ulvî parlaklıkların hiçbirine iltifat eylemez. Onların nûrânî perde olduklarını bilir. Zirâ onlar sâliki, Hakk'a yakınlıktan men edip, hayvanlar makamı olan birinci makama dönmesine sebep olur. Demek ki, ikinci makamda sâlik, nefsini, bulunduğu inkişafa mâlik eden bildirilen altı esasa devâm ederse ve mürşid-i kâmilin icaplarını yerine getirebilirse ve onun hâlini kabul edip, kalbinde ona karşı hüsnüzannı yakîn ve itikadı metin oldukça, kalbi tehlikelerden emin olup, kuds âlemine çekilmesi kuvvet bulur. Beşeriyete meyli ve çekilmesi zayıf olur. Eğer üçüncü makamda sâlikin zannı, kendisinin mürşidinden daha kâmil ve arif olduğuna galip olursa, o zaman ondan kendisine gelen feyz yolu kapanır, yardımından mahrum olur. O zaman o sâlike lâzım olan, bu bâbın yedinci faslını okuyup, o zannı gidermektir. Eğer mürşidini kâmil bulursa, ona tâbi olup, himâyesi altına girsin. Onun eliyle kurtuluşuna niyet edip, her zahmetine katlansın, ölü yıkayıcısının elindeki ölü gibi ona teslim olsun. Babasından ve anasından daha çok sevsin. Her arzusunu ve gizli şeylerini ona söylesin. Hâtırına onu inkâr ve muaraza gelince, ondan yüz çevirmeyip, ona arz ve tövbe eylesin. Zirâ sâlik mürşidinden inkârını gerektiren hâllere vâkıf olur. Meselâ görür ki, mürşid bir kıymetsiz şeyi telef eden hizmetçisini çok tazir eder ve döver. Bir küçük şey için onu azarlar. Bir mürid, bir gün mürşidini it sûretinde görüp ondan yüz çevirir. Mürşidi sebebini sorunca, gördüğünü saklamayıp, doğruyu söyler. Ona kendisine sarılmasını söyler. O da mürşidine sarılınca, kendi nefsine sarıldığını görür. Bunun üzerine mürid, gördüğü bu derin hâlin sırrını sorar. Mürşidi onu irşâd edip buyurur ki: Sende bu hâlde gazap ateşi alevlenmiştir. O gördüğün sûret senin gazabının aksidir ki, bizden sana zâhir olur. Zira biz insanlar içinde ayna gibiyiz. Bize kim bakarsa, kendini bulur. Nitekim: «Mü'min, mü'minin aynasıdır» hadis-i şerifi bu mânâya gelir. Bununla o mürid irşâd olup, durumunu anlar. Nefsini tanıyıp, mürşide teslim ile ondan feyz alır. İşte bu sâlik mürşidinden, böyle hâlleri görünce, zinhar, onu inkâr etmeyip, hüsnüzan ile hayra yorsun. Hazret-i Hızır ile Mûsâ aleyhisselâmın kıssasını nefsine söylesin. Zirâ kâmilin hâlleri başkalarına benzetilmez. Onun hakikati bu akıl ile bilinmez deyip, inkârını gidersin. İstiğfar edip, rızâsında olsun.
 

Nazm (tercümedir):

Pir-i Muğan nerededir, o uzağı gören merd.
Kalbe gelen düşünce, pusuda aslan olur.
Mürşit nerede ise, gönül arzusuyla
Yalvararak yüzümüz huzurunda yere konur.
Yüzünden «İyyâke na'büdü» hikâyet eder,
Huyundan «İyyâke nesta'in» şefaat umulur.
Nasıl vasf edeyim onu, şerhini nasıl yapayım,
Çünkü alnında âşikâre güneş görünür.

Üçüncü Madde
Üçüncü makamda şeriata uymakla ilerlemesini, hayır ve şerrin galebesinin eserlerini bildirir.

Ey aziz! Ehlullah demişlerdir ki: Üçüncü makamda sâlike, bir kâmilin sohbeti müyesser olmadıysa, onun için en önemli şey, şeriata uyup, ekmelü'l-kâmilîn, rûhü'l-mürşidîn ve Habîb-i Rabbi'l-âlemîn hazretlerinden gelen, dua ve virdler ile ve ona salât ü selâm ile nefsini tedavi edip, ebrâr ile sohbet etsin. Ta ki istikametle nefs-i mutmainne olup, kemâl makamını bulsun. Bu evrad, ezkâr ve sohbet-i ebrâr, bu sâlike tehlikeye düşme vaki olduğu zaman lâzımdır. Ama tehlikeye düşmeyip, hayrı şerrine galip ise, nefsini şeriat ve tarikatta orta hâlde ve istikamette bulursa, dâima geniş ve rahat olsun. Kalbi her an huzur ve sürûr ile dolsun. Hiç üzülmesin. Dizginleri boşaltıp, üzüntüleri söküp atsın. Ne isim, ne de âr düşünsün. Ne Cennet, ne de Cehennem düşünsün. Mâsivâdan çok kaçıp, her an huzura gelsin. Perde arkasında kalmış ağyârın kötü sözlerine itibar etmeyip, işine baksın. Muaraza edenlerden yüz çevirip, tarikata uygun refik-i şefik bulsun. Bu üçüncü makam iyilik ve kötülüğü bulunduran bir makamdır. Eğer bu nefs-i mülhimenin iyiliği kötülüğüne galip olursa, yüksek makamlara doğru çıkar. Kötülüğü iyiliğine galip gelirse, tabiat zindanına düşüp, bedenin esfel-i sâfilînine gider. Dördüncü makama çıkıncaya kadar, nefsi azarlamak, ezmek lâzımdır. Zira o, bu makamda iken aşağıya meyilli, geri dönmeyi kollamaktadır. Hayrın şerre galebesinin alâmeti şudur ki: Bu sâlik bâtınını imanın hakikati ile pürnûr ve zâhirini şeriat ile mamur bulur. Kalbi, her varlığın, Allahü Teâlâ'nın muradına uygun yürümekte olduğunu müşâhede eder. Kalbi tâat ile mu'tad olup, bütün büyük günâhlardan ve küçük günâhların çoğundan sakınır. İnsanlar arasında ve yalnız yerde olmak ona tesir etmez. Böyle sâlik Hakk'ın huzurundan gafil olmaz. Şerrin hayra galebesinin alâmeti şudur: Sâlikte beşeriyet kalıp, şeriatla edeblenmemişken, hakikat şühûdu bunda kuvvet bulur. Bundan dolayı tâati terk edip, günâhlara düşer. Zirâ şühûd-i hakikat bunda galip olup, görür ki, âlemdeki her varlık, kendinin yaptığı işler bile, her an Hakk'ın muradına uygun gelir. İşte o zaman şeriatın esrarından, hakikat nûrlarından mahcup ve örtülü ve mahrum olur. Dünya ve dinini kaybeden bir zındık olur. Hiçbir dinde durmaz. Bir mezhebe girmez. Belki insanla hayvan arasındaki farkı bile bilmez. Benlikten kurtulmaz. Yâ Rabbi, bize hidâyet verdikten sonra, kalplerimizi kaydırma! Bize yüksek hazretinden rahmet ver. Bu sâlikin böyle helâk olmasının sebebi, şeriatı bırakıp, nefsinin hevâsına uyup hüviyetten şaşması, kulluk vazifelerini yapma zirvesinden benlik sapıklığı çukuruna düşmesidir. Zirâ insanî ruh, öyle latif bir cevherdir ki, son derece letafet ve güzel istidat onun şanıdır. Kemâli aramada hep hareket halindedir. Lâkin zalûm ve cehûldür. Cibiliyeti gereğince süfli tabiatına inip, his âlemine yüz çevirirse, o kemâli, mal biriktirmede görüp zannetmeye, ticarete başlar. Sonra o kemâli makamda görüp, malı ona harcayıp alır. Sonra onu hüküm ve sultanlıkta bulunup, dünyadaki hükümdarları yenmek için, harekete geçer. Aşağılıkların hepsine sahip olduktan sonra, yine kemâli talepte kanaat etmez, yerinde durmaz. Bütün dünyaya meydan okur. Nemrud gibi: «Ben diriltirim ve öldürürüm. Benden başka âlemde rab yoktur» demeye başlar. Cevheri bozuk, istidadı işe yaramaz olduğundan, insanın kemâlinin tam kulluk olduğunu bilemeyip, o işleri yapar. Resûlullah'ın (sallallahü aleyhi ve sellem) temiz şeriatı ile, yahut onun vekili olan mürşid-i kâmilin güzel terbiyesiyle, o müfsidin cevheri düzelip, istidadı selâmet bulursa, Nemrud gibi olan nefsinin başına Lâ ilâhe illallah çekiciyle o kadar vurur ki, Allahü Teâlâ'ya iman getirir ve kalbi Allah ile mutmain olup, hüviyetiyle huzuruna gelir. O zaman: «O hâlde bil ki, Allah'tan başka mâbud yoktur, öyleyse günâhların için istiğfar et» emri ile amel edip, günâhların en büyüğü olan vücudundan tamamen fena bulur. Nefsaniyeti gidip, vahdaniyeti kalır. Böylece nefsinin şerrinden, kibir ve benliğinden kurtulur. Mevlâ'nın kulu olup, seçilmişler zümresine katılır. Huzur ve üns ile kemâlini bulur.
 

Nazm:

1. Gönül Hakk'a teveccüh kıl sen ol kendinle bigâne
Vefâ-yı cism ü cânı bil verâ-yı şem' u pervane.
 

2. Bekâ istersen ol fâni, bu nefsi eyle Rabbanî
Bekâ ender fenâ bul, ol yemm-i vahdette dürdâne.
 

3. Kimin kim matlubu Hak'tır, hadîsi aşk-ı mutlaktır
Müdekkik aklı terk eyler, olur âzâde divâne.
 

4. Muvahhid çünkü yektâdır, katında halk mevtâdır
O bulmuş Hayy-ı Kayyûm'u, yönelmiş gönlü Rahmân'a.
 

5. Misâl-i İbn-i Edhem'sin, bu âlem mülkünü koy sen
Olursun şâh-ı mülk-i dil, erer cânın o cânâne.
 

6. Kalender meşreb ol Hakkı, hakikat anla bir Hakk'ı
Hayâl ü gölge bil halkı, kamu taklîd ü efsâne.

1. Ey gönül! Allah'a yönel de kendi nefsinden uzaklaş.

Beden ve cân vefasını, mum ile pervanenin ötesinde ara.
 

2. Bekalık istiyorsan, fâni ol ve nefsini Allah'a itaatkâr eyle.

Böylece yokluk içinde sonsuzluğa er ve Vahdet denizinde bir kıymetli inci ol.
 

3. İsteği Allah olan kişinin sözleri ve işleri mutlak aşk içindir.

İnce araştırıcılar aklı terk eder ve âzâde bir divâne olurlar.
 

4. Vahdete erişen kişi tek başınadır. Halk onun nazarında ölüden farksızdır.

Çünkü o Allah'ı bulmuş ve gönlü O'na yönelmiştir.
 

5. Sen İbrahim Edhem gibisin. Öyleyse onun gibi davranıp şu dünya varlığını terk et.

O zaman, gönül ülkesinin şahı olursun, ve cânın o Sevgiliye erişir.
 

6. Ey Hakkı! Kalender meşrebli ol da Bir olan Allah'ı gerçek anla.

Halkı ise hayal ve gölge say; her şeyi de taklitten ve efsaneden ibaret gör.

Dördüncü Madde
Hakikatin bâtınını ve sırrının şeriat olduğunu, şeriat edebi ile gidenin yakınlık makamına kavuştuğunu, edepsizlik edenin dalâlete gidip mahrum kaldığını, her muradın ibadetle alındığını bir misal ile bildirir.

Ey aziz! Ehlullah bir misal getirmiştir ki, bu üçüncü makamda sâlike hakikat müşahedesi galip gelip, şeriatın hududu nazarında sâkıt olduğunda, bu misalle hakikatin bâtını ve sırrı şeriat olduğunu yakînen bilsin, şeriatın ahkâm ve edebleri ile amel etsin ve onunla bu makamın şerrinden selâmet bulsun. Dördüncü makama kavuşsun. O misal şudur: Bir sultan, bir büyük saray yaptırıp, insan için dünyevi ve uhrevî bütün ihtiyaçları, istenecek iyi ve kötü şeyleri ve sakınılacak bütün şeyleri içinde bulundurmuştur. İyiliğin her bir çeşidi için bir kapı tayin edip, kullarına haber verip, benim âdetim, iyiliğin filân çeşidini şu kapıdan vermektir; başka kapıdan vermem, der. Kötülüğün her bir çeşidi için de bir ayrı kapı ayırıp, kullarına der ki, benim âdetim şöyledir ki, kötülüğün şu çeşidini şu kapıdan çıkarırım, başka kapıdan çıkarmam. Meselâ su için bir, ekmek için bir, et için, elbisenin her bir çeşidi için birer kapı tayin etmiştir. Onu görmek için, huzuru için, sohbeti için, rızâsı için, kızması için ve bunların benzeri için çok kapılar ayırmıştır. Sonra o sultan, kullarına bir vezir gönderip, o saray içinde saklı olan şeyleri vermek ve çıkarmak için, tayin eylediği yapıları, onlara beyan edip müjdeler: Her kim bu hayır kapısı üstünde durur, iyiliği isterse, tayin olunan iyilikler, o kapılardan, elbette ona gelir. Sultan ondan râzı olur. O vezir aynı zamanda, kulları korkutup, kim kötülük kapısı üzerinde durur kötülüğü isterse, o kapılardan tayin olunan şer, ona isabet edip sultan ona gazap eder. Sonra bazı kulları gelip, iyilik kapısı üzerinde zül ve iftikar ile durup, o sultandan fazl ve keremiyle, tayin eylediği iyiliği istemiştir. Bu kapıları düşünmeyip, ancak sultanın tayini için onlara itibar edip gelmiştir. Bu sınıfın o kapılara öyle bakması, onları sultanı müşâhededen ve ona tezellülden örtmemiştir. Sultanın, nimetlerini tayin eylediği kapılardan yüz çevirip, onları istemek için başka kapılara gitmemiştir. Bunun için edebi ihmal ve sultanın hikmetini iptal etmemiştir. Bunlar, sultan katında yakın dost olmuşlardır. Zirâ bunlar, her şeyi yerine koyup, edeble o yüksek huzura gelmişlerdir. Ama kulların ikinci sınıfı, birinciler gibi yapmışlardır, lâkin bunlar, o kapılar üzerinde, emre uymak için durduklarında, kapılara bakıp, onlara güvenip, sultanın huzurundan perdelenmişlerdir. Kendi nefislerini görüp, ucub ve kibir ile dolmuşlardır. Zirâ onlar, sultanın emrine uymayan kullardan, kendilerini üstün bulmuşlardır. Bunların bu kibir ve kendini beğenmelerini sultan duyunca, beğenmeyip, bu sınıfı öncekiler gibi, huzuruna yakın etmemiştir. Lâkin bunlara da, tayin eylediği iyiliklerden ikram etmiştir. Kulların üçüncü sınıfı, iyilik kapıları üzerinde durmamıştır. Ayrılan iyiliklerden bir şey çıkıp onlara ulaşmamıştır. Zirâ onlar öyle sanmışlardır ki, o kapılardan giriş yoktur, belki orada asla kapı yoktur. Veren yalnız sultandır ki, kapısız da verebilir, demişlerdir. Sultanın hikmetinin iktizası yok zannedip, edebi terk etmişlerdir. Onlar sultanın hikmetini bilmeyip, kapı üstünde durmadıklarından huzurundan uzağa gitmişlerdir. Onlar o derece yoldan sapmışlardır ki, kovulduklarını anlamayıp, onun sevgisini iddia eder olmuşlardır. Halbuki sultan onlardan ikrah etmiştir. Çünkü haddi aşmışlardır. Buna göre kullar üçe ayrılmıştır: Birinci kısmı, sultanı, fazlı ile tayin eylediği kapılardan mu'tî (veren), ihsan edeni görmüştür. İkinci kısmı, onlar gibi görüp, kapıları ve nefislerini de görmüştür. Üçüncü kısmı, sultandan başka bir şey görmeyip, iyilik kapılarından başkasına yönelmiştir. Burada sultan Allahü Teâlâ'ya misaldir. Evet Allahü Teâlâ'ya kimse benzeyemez. O büyük saray, gayb hazinesine misaldir. İyilik ve kötülük kapıları, şeriatın hududuna misaldir. Sultandan haber getiren büyük vezir, Habîb-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem) hazretlerine misaldir. Sultanın kulları, ümmet-i icabet'e misaldir. İşte Resûl-i Rahman'ın bize beyan eylediği şeriat hududunun biri, meselâ namazlar için bize haber verdi ki, namazı ta'dîl-i erkân ile kılınız, böylece namaz içinde olan neş'e size hâsıl olup, Allahü Teâlâ sizden râzı olsun. O halde, onun doğru haberiyle, Hakk'ın emrine uyup, iki dünya saadetini ve rızâ-yı şerîfini, ümit ve rica ederek namazı, şartlarıyla edâ ederse, o kimse mukarrebler zümresine gelip, beklediğinden daha çok şeylere kavuşur. Namazı bu şekilde kılıp, lâkin namazı ve kendini görüp, Hakk'ın emrine itaat ettiğinden nefsine ucub ve kibir gelse, o kimse, huzur yakınlığına lâyık olmayıp, ebrâr zümresinde kalır. Namazı terk edip, Hak Teâlâ'nın tecellî ve muhabbetleri, ra'fet ve rahmetleri, Cennet ve nimetleri, hûri ve gılmanı, lütuf ve ihsanı ve diğer ikramı namaza bağlı değildir. Onun vermesine hiçbir engel yoktur, herkese şâmildir diyen cahiller, sarayın kapısını terk edip, duvarın arkasından girmeye misaldir. Namazı terk eylediyse, Allah korusun, zındık olur. Namaz içinde olan gözbebeği, hakiki neş'e ikramından mahrum kalır. Eğer namaz kapısından mukarrebler için vaat olunan tecelliler, o tard olunmuşa verilse idi, onun ömrü oldukça bu namazı terk etmezdi. Şeriatın hududundan dışarı bir adım gitmezdi. Emir ve yasaklar olan şeriatın hududunun hepsi, namaza benzetilerek bilinir. Allahü Teâlâ'nın rızâsı ve tecellileri, ancak tâat kapılarından gelir. Rızâsızlığı, gazabı ve tardı, kuluna, ancak mâsiyet, günâh kapılarından gelir. O hâlde ârif olan sâlik, şeriat kapıları üzerinde, zelil kul olarak durur. Çok sevdiği Mevlâ'sından muhtaç olduğu rızâ ve likasını ister. Zirâ Allahü Teâlâ, onu, asla ümitsiz etmez ve elbette rızâsına nâil eder.
 

Nazm:

1. Çün geçti nefsim ten sûzeninden
Gülşen göründü dil revzeninden.
 

2. Sığmam dedi Hak arz u semâya
Kenz idim bilindim dil mahzeninden.
 

3. Kevn ü mekândan geç kalbine gel
Seyr eyle aşkı dil meskeninden.
 

4. Kılsan temâşâ dîdâr-ı aşkı
Kevserler akar dil gülşeninden.
 

5. Genc-i nihândır bîhadd ü pâyân
Olmuş nümâyân dil ma'deninden.
 

6. Sâki vü mey hem mahbûb u mutrib
Dildir kamu, tut dil dâmeninden.
 

7. Hakkı nazar kıl ki cümle âlem
Çör çöp gibidir, dil harmanından.

1. Nefsim, ten iğnesinden geçtiği için gönül penceresinden gül bahçesi göründü.
 

2. Allah «Arz ve semaya sığmam!» dedi. «Ben bir hazine idim, gönül hazinesinden bilindim.»
 

3. Bu varlıktan geçip kalbine gel de aşkı gönül yurdundan seyret.
 

4. Aşkın yüzünü görürsen orada gönül bahçesinden Kevser ırmakları aktığına şahit olursun.
 

5. Gizli hazine sınırsız ve sonsuzdur, gönül madeninden ortaya çıkar.
 

6. Sâki, içki, sevgili ve çalgıcı hep gönüldür. Gönlün eteğine sıkı yapış.
 

7. Ey Hakkı! Bâkî bütün âlem gönül harmanındaki çer-çöp gibidir.

Beşinci Madde
Üçüncü makama mahsus olan isim ile bu sâlikin iştigalini, meyyal olan nefsin iltifatı ve dönüşünü bildirir.

Ey aziz! Ehlullah demişlerdir ki: Üçüncü makamda bulunan sâlik, üçüncü ismi okumaya devam etsin. Yani Hû, Hû, Hû desin. Böylece her şeye sâri ve her şeyden ârî olan hüviyet nuru, onun bâtınında zahir olsun, önce yâ Hû, sonra yalnız Hû desin. Ayakta, otururken ve yatarken, gece ve gündüz, sessizce tekrar edip tesirini bulsun. Sâlik bu isim ile meşgul olunca, bunun bereketiyle, üçüncü makamın tehlikelerinden kurtulur. Bununla nefs-i mülhimenin makamından aşağı bulunan ikinci ve birinci makama inme ve iltifatı kesilir. Bu nefs-i mülhime tabiat hâline gelen üçüncü makamdan kendi tabiatı olan iki aşağı makam tarafına dönmeden kurtulamaz. Sâlikin gafletini gözetir. Onu sevk ve zecirden gafil bulunca, eski alıştığı yerine döner. Zirâ tabiat galip gelirse, üçüncü makamdan dördüncü makama çıkarmak, ancak lika'sını ve Ma'şûk'un cemâlini düşünmek, anmak, hatırlamak ve arzu etmekle olur. Aşk ve hararet, vecd ve hâle kavuşmakla kemâl makamını bulur. O zaman nefsinin meyli ve dönüşünden emin olur. İşte bu üçüncü makamda sâlik, nefsini gerisin geriye dönmüş görünce, kalbi kesik ve gözü görmez olup düşer kalır. Nitekim Mecnûn ve Leylâ'dan bir hikâye bu mânâya işarettir. Mecnûn der ki, deveme binip, uyanık hâlde Leylâ'ya doğru gittim. Gayretle devemi sürüp hayli mesafe aldım. Uyku bastırıp deveden gafil olunca, devemi yavrusunun bulunduğu, ilk hareket yerimize dönmüş ve gelmiş buldum. Sonra bir daha binip, sevgiliye doğru gittim. Öncekinden büyük gayretle sürdüm. Birincisinden çok yol almıştım ki, yine bir uyku bastırdı. Uyanınca, kendimi eski yerimde buldum. Bu minval üzere kaç yüz kere deveye, himmetle binip sürdüysem de, ondan gafil oldukça, o yavrusuna döndü ve kendimi evvelki yerimde buldum. Nihâyet zelil ve nâçâr olup, âciz ve şaşkın kaldım. Çâre ve tedbirim kesilip, devenin sırtından kendimi yere attım. Ayağım kırıldı. Emekleyerek süründüm. Leylâ'nın kabilesine geldim. İşte Mecnûnun kendini hayvanın sırtından yere atmasında acizlik, zillet, inkisar ve kulluk izhârına işaret vardır. Çünkü bu dört sıfat, her arzunun elde edilmesine yardımcı ve esastır. Özellikle zillet ve fakirlik ve meskenet saadet iksiridir. Sâdık olan sâlik ise, zillet ile lezzetlenmiş, iftikar ile nimetlenmiş ve meskenetle razıdır. Öyleyse, bir kere basiretle bak ki, bu mukarrebler yolu, ne güzel bir yoldur. Ne lezzetli hâlleri vardır. Sâliklerin makamları şaşılacak derecede yüksektir. Gönülleri hoş ve kayıtsızdır. Zira korku ve üzüntüden geçmişlerdir. Eğer zelil olsalar, aziz onlardır, fakir iseler, zengin onlardır. Sermayeleri zül ve iftikardır. Meskenetleri izhârdır.
 

Fârisi Nazm (tercümedir):
Mecnun'un arzusu hep Leylâ'ya kavuşmaktır
Devesinin isteği yavrusuna varmaktır.
Mecnun bir an daldırıp, kendini unutsaydı
Devesi geri döner ve süratle koşardı.
Gözetleyene bak ki, arayan o akıldır
O akıl da Leylâ'nın eşsiz aşkı çalmıştır.
Dikkat etse deve koşar giderdi
Dikkatini kesse geri dönerdi.
Üç günlük bir yolu bu hâl içinde
Mecnun alamadı yıllar geçti de.
Dedi ki ey deve biz iki aşık
Zıt değiliz niçin yolum karışık.
Anladım ki bana fayda yok senden
Başka çare yok, yalnız gitmekten.
Sen benle oldukça, ey ölü vatan
Ben uzak kalırım hep o Leylâ'dan.
Sana bakıp iki adım atmadım
Altmış yıl oldu da ben varamadım.
Yol yakındı, ben bu işte geç kaldım
Bezdim deveye binmekten usandım.
Deyip de kendini yere fırlattı
Dedi ne olur üzüntü beni yaktı.
Düşerken o arka üstü devrildi
O kazada bir ayağı kırıldı.
Ayağımı bağlar gene giderim
Gidcmezsem top olur da yeterim.
Mevlâ aşkı Leyla'nınkinden az mı olur
Top gibi ona varmak çok hoş olur.
Bu yolculuk Hakk'ın cezbesiyle olur.
O yolculukta deve yolda durur.
Böyle bir seyr cihanda az bulunur
Cin ve insanın say'ından üstün olur.

Altıncı Madde
Üçüncü makamda nefs-i mülhimenin güzel sıfatlarını ve hâllerini bildirir.

Ey aziz! Ehlullah demişlerdir ki: Üçüncü makamda sâlik latîf-i rûhânî ve âşık-ı Rahmanî olur. Kalbinde irfan nurunu bulur. Ruhunu kemâl müjdecisi karşılayıp, kavuşma esintisi yüzünü okşamıştır. Kalbindeki perdelerin çoğu ve kesif olanları açılıp, nefsinden hazların büyükleri ve çirkinleri zâil olup gitmiştir. Üçüncü makam, ruh makamıdır. Ruh ise görünmez. Ruh ile nazları toplamakta, onlar da onun yolunu tıkamaktadır. Lâkin nûrânî perdeler ve lezzetleri makbul ve faydalıdır. Zira onun perde ve zevkleri, cemâli müşâhede talebidir ve kavuşmak devleti arzusudur. Zül ve iftikar ile lezzetlenmekte ve nimetlenmekte olur. Şevki galip oldukça sabır ve kararı kesilir. Bu makamda olan âşığın maşukuna şevki galip oldukça ve sûfiyyenin bu makam ehli için inşat eyledikleri şiirler, ilâhiler ve nağmeleri dinledikçe, mahbubunun şevkinden zevk ve kararı kalmaz. Dizginleri bırakıp namus ve âra giriftar olmaz. Elbisesini tebdil edip, insanların itibarını bir habbeye almaz. Öyle hareket eder ki, bir kimsenin yanında hiç kadr u kıymeti kalmaz. O âşık bu şeylerle lezzet bulur. Bu kendini gözden düşürmekle, doğru olan yalancıdan ayrılır. Çünkü muhabbet da'vasında olan çok ise de, sözü doğru olan az bulunur. Muhabbette doğru olan, kalbinde Mahbûb'undan başka şey kalmayan, insanları unutan ve, insanların da unuttukları kimsedir. Muhabbetin bir şartı şudur ki, muhib olan, elbette Mahbûb'una mutî' ve münkad olagelmiştir. Nitekim muhabbet bahsinde geniş olarak geçmiş idi.
 

Şiir (tercümedir):
Rabb'e isyân edersin, hem seviyorum dersin,
Bu benim ömrüm elbet kıyâsta bedîidir.
Sevgin doğru olsaydı, itaat eder idin.
Çünkü her kim severse sevdiğine mutî'dir.

Tabiat âleminde kalan ve hakikat ilminden haberi olmayan mülhitler ve zındıklar sandılar ki, yuları salmak, emirleri yapmamak ve yasakları işlemektedir. Onlar namazı, orucu, haccı, zekâtı terk edip şehvetlerine uyarlar ve yasakları işlerler. Bununla halkın gözünden düşüyoruz derler. Biz, Hakk'ı severiz ve Onu bulmuşuz, canımız O'nunladır. Bizim gibilerden şeriatın emir ve yasakları sâkıt olmuştur derler. Bunun imkânsız bir hayâl, küfür ve dalâlet olduğunu anlamadılar. Zirâ bu hâl ve sözler, ne bir dine, ne de bir mezhebe uyarlar. Bunlara şeytani hayâller galip olup, gözden düşmeyi nefsani şeylerden bilmişlerdir. Haramları işlemekle gönülleri kararıp, zulmette kalıp, riyazattan usanmışlardır. Âşıklar ise, yakînen bilmişlerdir ki, gözden düşmekten murat, saygı ve hürmeti gerektiren makam ve şöhretlerden ayrılmaktır. Onlar şeriatın hududunu gözetirler. Ashâb-ı kirâmın hareketlerine uyarlar. Evliyanın âdetleri ile yaşarlar. Halkın nazarında değersiz görünen işleri yaparlar. Bununla beraber, bunlar mahbubun likasının bütün engellerini kökünden söküp atarlar. Meselâ süslü ve kıymetli elbise giymek için, çalışıp yorulmazlar. Ancak sıcak ve soğuğa karşı, alelâde bir elbise ile yetinirler. Gönül rahatlığı ile Mahbûb'a yönelip, hatırları cemiyetle olur. Bu misale benzeterek, diğer bütün engelleri keserler. O Hazret'e yakınlığa kavuşmaktan lezzet alırlar. Üçüncü makam aşk makamı olduğundan, bu âşığın gözden düşmesi kolay olur. Ruhuna zevk ve lezzet verip, arifler katında izzet ve rıf'at görüp, Mahbûb'u yanında kadr u kıymet bulur.
 

Nazm:

1. Gönül Hakk'a teveccüh kıl sen ol kendinle bigâne
Vefâ-yı cism ü cânı bil verâ-yı şem' u pervane.
 

2. Bekâ istersen ol fâni, bu nefsi eyle Rabbanî
Bekâ ender fenâ bul, ol yemm-i vahdette dürdâne.
 

3. Kimin kim matlubu Hak'tır, hadîsi aşk-ı mutlaktır
Müdekkik aklı terk eyler, olur âzâde divâne.
 

4. Muvahhid çünkü yektâdır, katında halk mevtâdır
O bulmuş Hayy-ı Kayyûm'u, yönelmiş gönlü Rahmân'a.
 

5. Misâl-i İbn-i Edhem'sin, bu âlem mülkünü koy sen
Olursun şâh-ı mülk-i dil, erer cânın o cânâne.
 

6. Kalender meşreb ol Hakkı, hakikat anla bir Hakk'ı
Hayâl ü gölge bil halkı, kamu taklîd ü efsâne.

1. Ey gönül! Allah'a yönel de kendi nefsinden uzaklaş.

Beden ve cân vefasını, mum ile pervanenin ötesinde ara.
 

2. Bekalık istiyorsan, fâni ol ve nefsini Allah'a itaatkâr eyle.

Böylece yokluk içinde sonsuzluğa er ve Vahdet denizinde bir kıymetli inci ol.
 

3. İsteği Allah olan kişinin sözleri ve işleri mutlak aşk içindir.

İnce araştırıcılar aklı terk eder ve âzâde bir divâne olurlar.
 

4. Vahdete erişen kişi tek başınadır. Halk onun nazarında ölüden farksızdır.

Çünkü o Allah'ı bulmuş ve gönlü O'na yönelmiştir.
 

5. Sen İbrahim Edhem gibisin. Öyleyse onun gibi davranıp şu dünya varlığını terk et.

O zaman, gönül ülkesinin şahı olursun, ve cânın o Sevgiliye erişir.
 

6. Ey Hakkı! Kalender meşrebli ol da Bir olan Allah'ı gerçek anla.

Halkı ise hayal ve gölge say; her şeyi de taklit ve efsaneden ibaret gör.

Yedinci Madde
Üçüncü makamda sâlike rûhânilerin hitâb ve senâsını, onların ise onlardan yüz çevirmesini ve Hakk’a yönelerek fâni olmasını bildirir.

Ey aziz! Ehlullah demişlerdir ki, sâlik üçüncü makamda, kendini zelil ve aşağı görmeyi, insanların gözünden düşürmeyi tamamlayınca, onu Cenâb-ı Hak'tan alıkoyan şeytani nefsi fâni olur. O zaman ruhanilerden ona emir ve nehiy ve haber ile hitap olur. Lâkin muhabbette sâdık olan sâlik, onlara ne iltifat, ne itibar eder, ne de heybetlerine kapılır. Onlardan ona ne sürûr, ne de gam gelir. Çünkü hepsinin arzusunun, onu Matlûb'undan kesmek ve meşgul etmek olduğunu bilir. Bunun için onlardan yüz çevirip, yalnız O'nunla meşgul olur. Eğer sâlike, ruhanilerden, hiçbir hitap olmadıysa, o kendi hakkında çok faydalı ve iyidir. Zirâ çok sâlikler mislini işitmediği, garip hitapları Hakk'ın hitabı sanıp, Matlûb'una kavuşmuş zannıyla, himmetinde gevşeklik olur. Tabiat âlemine döner. Bu da üçüncü makamın tehlikelerindendir. Bu makamda sâlike fena hâleti gelir. Onun dördüncü makama çıkıp, nefsinin mutmain olmasına yardım eder. Bu makamda ona gelen fena, öyle bir hâldir ki, onu bütün duygularından alır. O uyku ve bayılma şeklinde değil, gafleti gayb mânâsındadır. Her his organı kendi duygusundan geçip, idrak eder gibi olur. Hâlbuki, her biri kendi idrakinden muattal kalır. Meselâ gözü açık olduğu halde, karşısındaki şeyi görmez olur. Bu sâlikin hâli, başına bir belâ ve musibet gelmiş bir kimseye benzer ki, bir arkadaşının yanından geçip, onu gördüğü hâlde, ona ne selâm verir, ne de onunla konuşur. Sonra o arkadaşı ona, size karşı kusurum nedir ki, yanımdan geçersin bana selâm vermez, kelâm etmezsin der. O da ona vallahi o kadar üzüntülü idim ki, seni görmedim deyip yemin eder. Bunun gibi, kulak sesleri duymaz. Hâlbuki işitir. İşte bütün duygular böyledir. Aklı da bütün ma'kulâttan böyle olur. Hâlini hakkıyla bilen, ancak ehli olur. Bu hâli ancak o ârif bilir ki, demiştir: «Rabbim beni durdurdu ve buyurdu ki: Karşılığında cehâlet olmayan bir marifetle Beni tanı. Çünkü karşılığı cehalet olan marifet cehalettir.» Birinci fena budur. İkinci fena, beşinci makamda kâmile arız olur. Üçüncü fena, ehadiyet mertebesinde, beşerî sıfatların helakidir. Bu da Hakkalyakîn'dir. Bu üçüncü fena, bekanın kendisidir.
 

Beyt (tercümedir):
Fani olur, fani olur, fani olur.
Üçüncü fenada bekayı bulur.

Birinci fenada sâlik rûhânilerin sözünü işitir. Lâkin bu kulağı ile işitmez. Onlardan bir şey anlamaz. Belki fena hâli kendinden duymaya başlayıp, o zaman her sözü anlayabilir. Sırrına ilka olunanları muhafaza edip, gönlü aynasında münakkaş olan hâlleri tasavvur eder. O zaman konuşursa hikmet söyler. Zirâ hikmet pınarları kalbinden coşup, diline akar. Bu şekilde olan rûhanî sözlere Salsala-i ceres derler. Bu fenanın arız olmasının sebebi dört şeydir ki abdâl onlarla abdâl olmuştur. Onlar da, açlık, uykusuzluk, susmak ve uzlet etmektir. Fenanın en büyük sebebi açlıktır. Bu da üçüncü makamda faydalı, daha önce yasaktır.
 

Nazm:

1. Vahdet meyinin bir kadri var ise söyle
Ol safi şekerdir, kederi var ise, söyle.
 

2. Vehm etme ki, aşkın yolu, pür havf u hatardır
Ger tîr-i kazânın siperi var ise, söyle.
 

3. Çün cân-ı cihan aşktır, ol aşktan özge
Bir kimsenin eşfak pederi var ise, söyle.
 

4. Bir cân ki uçar aşktır ancak perr ü bâli
Bir gayrı eğer bal ü perri var ise, söyle.
 

5. Bu âlem-i imkân ile ol mülk-i bekanın
Ger gayr-ı fenâ rehgüzeri var ise, söyle.
 

6. Sedd-i reh olur varlık o pindardan özge
Vahdet yolunun bir hatarı var ise söyle.
 

7. Hakkı, dile nazır bil, o hâzır bil O'nu
Kalbin O'na hem bir nazarı var ise, söyle.

1. Vahdet içkisinin bir değeri varsa söyle.

O katıksız şekerdir, varsa kederi söyle.
 

2. Sanma ki aşk yolu korku ve tehlikelerle doludur.

Eğer kader oklarının siperi varsa, söyle.
 

3. Cihanın cânı aşktır.

O aşktan başka bir kimsenin şefkatli bir babası varsa, söyle.
 

4. Uçan bir cânın kanat ve bâli yalnızca aşk olabilir.

Ondan başka kanat ve teleği var mı haydi söyle?!
 

5. Bu olabilirlik âlemi ile o sonsuzluk ülkesinin

Fena bulmaktan başka bir yolu varsa söyle.
 

6. Varlık, yoldaki engelidir.

O engelden başka vahdet yolunun bir tehlikesi varsa söyle haydi?!
 

7. Ey Hakkı! O'nun gönle baktığını idrak et. Öyleyse gönlün de O'nun hazır olduğunu bilsin.

Bundan başka gönlünün O'na bir nazarı var ise söyle.

Sekizinci Madde
Üçüncü makamda olan sâlikin aşk hâllerini, kabz ve bastının birbiri ardından gelmesini ve değişmesini bildirir.

Ey aziz! Ehlullah demişlerdir ki, üçüncü makamda sâlik, nefsiyle mücâhedeye devam ettiyse, aşkı fazlalaşıp, harareti kuvvetlenir. Şevk, sekr ve gözden düşme gibi hâllerden çok lezzet bulur. Çünkü bu ruh makamı, aşk ve hâl makamıdır. Aşk ise, lezzet makamıdır. Hatta âşık, rûhanî büyük lezzet bulduğundan aşk, ma'şuka perde iken bile, aşk makamından yükselmek istemez. Bulunduğu sıkıntıdan ve göğüs darlığından kurtulmaya çalışmaz. Belki bu hâlin devamını ve sebatını ister. İşte aşk hâli, gerçi kendi üstünde bulunan hâllere nisbetle mezmum ise de, makbul bir hâldir. Hatta insân-ı kâmil, aşkın vakit ve hâllerini hatırladıkça, onda olan rûhanî lezzet ve gamsızlık için hasret çektiğini görürsün. Ama aşk hâli, ancak mücâhede ile, doğru hâldir. Sahibi âşıkların şiirlerinden her ne okursa doğrudur. Konuşunca, kalbin içinden doğan alev ve ateşle olan tatlı sözleri müessir ve yakıcıdır. Ama bu hâl, mücâhedesiz olursa, belâ veren bir hâldir. Şiir ve sözleri karşılıksız, terennüm ve nağmeleri tatsızdır. Ne işitenler bir lezzet bulur, ne gönüllerde bir tesiri olur. İnsanlar ondan ikrah edip kaçarlar. Üçüncü makam, makbul ruh makamıdır. Ruh ise, aşk ve hararet ve gaflet yeridir. İşte bunda sâlikin kalma zamanı uzun olabilir. Zirâ âşık, kendini unutur. Ma'şukun ismini anarak, O'nun cemâl ve kemâlini anlatan beyit ve şiirleri terennüm ederek, ma'şukundan da meşgul ve gafildir. Bu bildirilenlerin hepsi onun bastı zamanında olur. Ama onun bast hâlinden sonra, kabz hâli gelip, aşk ve hareket uykusundan uyandığında göğsü öyle daralır ki, neredeyse yüreği kopacak gibi olur. O zaman âşık, hakikat züllü ile zelil olup, hakiki hudû' edip, şaşar kalır. Bu makamda bu sâlike bu kabz ve bast hâlleri birbirini takip ederek, dördüncü makama yükselir. Aşkı sakin olup, kabz ve bastı heybet ve üns'e dönüşüp, her zahmetten kurtulur. Bunlar iki hâl olup, dördüncü makama gelen kâmilin kalbinde birbiri arkasından gelirler. Ancak tadarak anlaşılırlar. Kabz ve heybet arasındaki fark, kabzdan göğüs dar olup, nefs-i nâtıka zahmet çeker. Heybet ise öyle değildir. Ondan sadr genişleyip, nefs rahat bulur. Bast ile üns arasındaki fark, bastın sâhibine galip olmasıdır. Hak Teâlâ'ya karşı edebi terk etmesinden korkulur. Halbuki üns öyle değildir. Onunla hudû' üzere bulunulur. Velhasıl havf ile recâ, kabz ile bast ve heybetle üns iki hâldir. Ancak şahıs ve makamlar itibarıyla adları değişir. İşte bu iki hâletle birinci makamda bulunan nefs-i emmâre sâhibi, yahut ikinci makamda olan nefs-i levvâme sâhibi muttasıf olsa, bunlara havf ve recâ denilir. Eğer bunlarla nefs-i mülhime olan sâlik sıfatlanmış olursa, bunlara kabz ve bast denir. Eğer bunlarla nefs-i mutmainne veya râdıye, yâhut mardıye olan kâmil muttasıf olsa, bunlara, heybet ve üns denir. Eğer bunlarla nefs-i kâmile olan halife muttasıf olsa, celâl ve cemâl denir. O hâlde havf ve recâ mübtedinin, kabz ve bast orta derecede olanların, heybet ve üns kâmilin, celâl ve cemâl halifenindir. Ama havf ve recâ, kabz ve bast hâlleri, darlık ve zahmettir. Heybet ve üns rahat ve neş'edir. Celâl ve cemâl, çok acip ve gariptir. Menfaat ve keramettir. Bilhassa celâl hâlinde, kâmil, bir şeye baksa, elbette Allahü Teâlâ'nın izni ile olur. Zirâ o zamanda o kâmil, Hak Teâlâ'nın hâlis kuludur. Yeryüzünde halifesidir. Onun gazabı için, gazap edip, intikamı için, intikam eder. Sevdiği için sever. İkramı için ikram eder. İşte o kâmil cem'ü'l-cem' makamına vardığında, zahirde olup biten tesirlerin kendi eliyle olduğunu gözüyle görüp, hüviyete erip, üns meclisine gider. Mevlâsı ile edebi çok olup kulluk makamından gafletine, huşû' ve hudû' ile istiğfar eder.
 

Nazm:

1. Aşk ile ma'mûr olur, hâne-i vîrânımız
Hüzn ile mesrur olur, tâlib-i cânânımız.
 

2. Her ne ki âlemde var, aşk imiş ey yâr-ı gâr
Olmuş ol leyl ü nehâr, ilm ile irfanımız.
 

3. Aşk ile hoş dolmuşuz, mest-i müdâm olmuşuz
Fakr u fenâ bulmuşuz, oldu bekâ şanımız.
 

4. Gerçi hakiriz çü hâk, oldu veli aşk-ı pâk
Dilde çü meh-i tâbnâk, oldu çü zer kânımız.
 

5. Çevremize nüh felek, devr eder ol çün kelek
Kim şâh-ı mülk ü melek, tahtadır eyvanımız.
 

6. Aşk gedâsı olan, saltanat eyler nihân
Lâcerem olmuş, cihan, bende-i fermânımız.
 

7. Hakkı çü divânedir, âşık-ı cânânedir
Aşk ile meyhânedir, şevk ile hayranımız.

1. Şu vîrân hanemiz (bedenimiz) aşk ile bayındırlaşır.

Sevgilimizi isteyen, hüzün ile sevinir.
 

2. Ey can dostu! Âlemde var olan her şey yalnızca aşk imiş.

O, gece ve gündüz bizim ilim ve bilgimizdir.
 

3. Aşk ile ne güzel dolmuşuz ve sürekli sarhoş olmuşuz.

Böylece fakr u fenâ bulmuşuz. Artık şanımız bekâ olmaktır.
 

4. Gerçi toprak kadar hakiriz ama pâk aşk,

Tıpkı parlak bir ay gibi bizim gönlümüzde doğdu da altın madenimiz oldu.
 

5. Çevremizdeki dokuz kat felek bir karpuz misali döner.

Bizim eyvanımız ise mülk ve meleklerin padişahının tahtıdır.
 

6. Aşka dilenci olan, gizli bir sultanlık sürer.

Şüphesiz bu cihan bizim fermânlı bir kölemiz olmuştur.
 

7. Hakkı, deli gibidir. Sevgiliye âşıktır.

Bizim şevk ve hayranlığımız, aşk ile meyhânedir.

Dokuzuncu Madde
Üçüncü makamda sâlikin inkıbaz, zül ve iftikârını bildirir.

Ey aziz! Ehlullah demişlerdir ki, üçüncü makamda sâlike göğüs darlığı arız olup, tehlikeden uzak kalmaz. Zira bu ruh makamını şâmildir. Ruh ise ıtlaka maildir. İşte o zaman kabz içinde, beden kafesini kırıp, vatanı olan mücerredler âlemine kavuşmak murat eder. Yapamaz. Lâkin o saat kabzın hararetine tam ihtimam ile tahammül edip, sabırlı olur. Zirâ o hararet ve ateşi olmasa, alçak nefs temizlenmezdi. İnsanların ve cinlerin en yüksek ameli olan, Rahman'ın cezbesini gönüller bulmazdı. Bu yolda sâlikin ikram olunduğu kerametlerin en büyüğü ve en önemlisi, helâk edici hayvanî nefsin, Rahman'ın ahlâkına dönmesidir. Tasfiye ve tezkiyeden ibaret olan kimya-yı saadeti bulmasıdır. Zirâ seyr ve sülük etmeden maksat, Allahü Teâlâ'ya yaklaşmak ve kavuşmaktır. Kavuşmanın ele geçmesi ise, yukarıda beyan olunan yetmiş perdeyi kaldırmaya bağlıdır. Yetmiş perde ise, kul ile Mevlâsı arasında, münâsebetin uzaklığından ibarettir. O hâlde sıfatları değiştirmek ve kemâlât edinmek elbette münâsebetin yaklaşmasıdır. Meselâ esfele götüren tokluğu, Hak taamı olan açlığa tebdil edip, hayvan sıfatı olan uykuyu melek sıfatı olan uykusuzluğa değiştirip, şeytan sıfatı olan ucub ve kibri, insan sıfatı olan zül ve iftikara tahvil eylediyse, Mevlâ'ya yaklaşmak için münâsebet kazanmış olur. Zirâ yememek ve uyumamak ve bunlar gibi güzel sıfatlar, melekler sıfatıdır. Bunların zıddı, kötü sıfatlar olup, hayvan sıfatlarıdır. İnsan ise ikisi arasında geçit durumundadır. O hayvan sıfatları ile sıfatlanmış bulundukça, hayvandan aşağı olur. Melek sıfatları ile sıfatlanınca, meleklerden üstün olup, onların kavuşmadığı mertebeleri bulur. Zül ve inkisar ile kulluk aynasını, Rablık aynasına karşı tutar.
 

Beyt (tercümedir):

Ne dokuz gök ne de meleklerde var.
İnsanın, küçük kalbinde olanlar.

Demek ki, kemâl derecelerinin en üstünü, kulun tam kullukla sıfatlanmış olmasıdır. Bu da, zül ve iftikarın saadet iksiri olduğunu gösterir. Rububiyet sırları meskenet ve kulluktadır. Sâlik zül ve iftikar ile ağyardan kurtulur. Kullukla, seçkin kullardan olur. Nitekim gönül sahipleri, mukarrebler yolunu, nefisleri mezbele süpürenlere lâyık görmüştür. Bu sâlik «Ölmeden önce ölünüz» emrine imtisalle kendini gizler. Sıddîk-ı Ekber'in (radıyallahü anh) tabiatına uyarak yeryüzünde ölü gibi yürür. Hatta ruhları kabz için vazifeli olan melek, götürmek için geldiğinde, ona lütuf ile selâm verip, rıfk ile muamele edip, gurbetten vatanına götürür. Zirâ o, matlup olan iradî ölüm ile ölmüştür. Fenaya kavuşmuştur. Bu fena ise, öyle bir hâldir ki, bununla bu ârifin, mal ve çoluk çocuğa asla bir meyli kalmaz. Hiçbir mekrûhtan korkusu olmaz. Bu da şüphesiz ölü hâlidir, ölüye âlem-i berzah ve misal keşf olduğu gibi, buna da keşf olur.
 

Nazm:

1. Bu nefs meşrebi câm-ı fenâdan almadı haz.
Bu akl mezhebi mülk-i bekadan almadı haz.
 

2. Fenâ-yı aşk olup andan, fenâdan ol fânî
Ki bî-fenâ-yı fenâ cân Hudâ'dan almada haz.
 

3. Gönülden tâlib-i haz ol ki, taşrada arayan
İki cihanda o bir âşinâdan kalmadı haz.
 

4. Gönül ki, yâr ile yâr oldu, yârı yâd etmez
Kalan sivâ ile aşk u hevâdan almadı haz.
 

5. İbâdı fakr ü kabâ-yı gınâyı fark eyler
O cân ki, fakr ü fenâyı likadan almadı haz.
 

6. Belâ-yı aşk ile ölmek lezz-i eşyadır
Ki derd-i aşkı bulan bir devâdan almadı haz.
 

7. Çün hazz-ı ehl-i muhabbet belâdır ey Hakkı
Belâ-yı cân bu yeter ki belâdan almadı haz.

1. Şu nefsin meşrebi fânilik kadehinden haz almadı.

Aklın mezhebi beka yurdundan hazzetmedi.
 

2. Önce aşk ile kendini yok edip sonra yoklukta fani ol,

Çünkü senin şu yokluk içinde yokluk olan cânın Hudâ'dan bir haz almadı.
 

3. Hazza ta gönülden talip ol ki o hazzı dışarıda arayan kişi,

Her iki cihanda da âşinâlarından haz almaz.
 

4. Gönül, yâr ile dost olduktan sonra başkasını hatırlamaz.

Başka şeylerle bir olan ise aşktan ve onun hallerinden hazzetmez.
 

5. Fakr u fenâyı Allah'ın cemâlinden haz olarak almayan kişi

Kulları fakir, zenginlik giysisini de ondan ayrı düşünür.
 

6. Aşk belasıyla ölmek, eşyanın en lezzetli hâlidir.

Nitekim aşk derdini bulan kişi de hiçbir devadan fayda göremez.
 

7. Ey Hakkı! Madem ki sevgi ehlinin hazzı aşk belasıdır.

Câna belâ olarak bu yeter ki o, belâdan hazzetmez.

Onuncu Madde
Üçüncü makamda bulunan sâlikin kalbinde üçüncü ismin tesir ve hususiyetini ve müşâhedenin çeşit ve mahiyetlerini bildirir.

Ey aziz! Ehlullah demişlerdir ki: Üçüncü ismin tesir ve hususiyeti şöyledir ki, buna devam eden ârifin kalbinde hüviyet, mutlakâ zuhur edip, ruhuna hakiki iman ve Rabbanî marifetler açılır. Böylece alçak dünyanın lezzetlerinden nefret edip, sonsuz hayat devletine şevk ile rağbet eder. Lâkin bu ismin hususiyeti ancak gizli ve kuvvetli zikrin çok yapılmasıyla meydana gelir. Şeriatın edebiyle edeblenmiş, tarikatın şartlarıyla bağlanmış olup, kulağını o sese, her şeyden boşalmış kalbini o söze tutup, devam ile o hüviyeti bulur. Bu ârif, bazı zamanlar «Lâ Hüve İllâ Hû» ismine lâ ve vâv'ı çekerek meşgul olur. Çünkü bu ismi çok yüksek bulur. Bu isim ile, iştigali hâlinde, sanki âzalarına hitap edip, «Vücutta Hakk'ın hüviyetinden başkası yoktur. Ondan başkası da O'nun fiil ve eserleridir» der. İşte kâmillerin şühûdu ancak bu şühûddur. Bu ârif bu şühûdu, kendi nefsine teklif ederek, yükleyerek devam eylerse, bu şühûd onda öyle kuvvetli olur ki, hiçbir zaman ondan ayrılmayıp, makamı olur. Son maksat olarak bu şühûdu bulur. İşte bu müşâhedenin sahibi, hiçbir zaman, hiçbir şeyle Hak ile huzurdan dönmez. İnsanlarla bulunduğu zaman Hak'tan ayrılmadığı gibi, Hak ile olduğu zaman da, yine halk ile olur. Ne kesrette vahdetten ne de vahdette kesretten uzak olur. Belki o, kesreti vahdetin kendisinde ve vahdeti kesretin kendisinde basiretle görebilir.
 

Beyt:
Vahdeti kesrette bulmak, kesreti vahdette hem
Bir ilimdir ol ki, cümle ilm ü irfan ondadır.

Vahdeti (Birliği) kesrette (çoklukta) ve kesreti de vahdette bulmak öyle bir ilimdir ki bütün ilim ve bilgelik onun içindedir.
Şühûdlar üç çeşit olur: Kâmil, nâkıs ve enkas (noksan). Kâmil şühûd ise en seçilmiş olanların beyan olunan müşâhedeleridir. Nâkıs, muvahhid âriflerin şühûdu olup, zâhir ve mazhar onların müşâhedelerinde bir olur. Onlara göre mezâhir zâhirde fenâ bulur. Demek ki, onların şühûdünde, ne kesret olur, ne de mâsivâ kalır. Şu şühûd, onun için nâkıs sayılır ki, bunda isim ve sıfatların hususiyetlerinin iptali bulunur. Lâkin bu müşâhede sahibi mazurdur. Zirâ noksanlık makamı olan, üçüncü makamda bulunduğundan nûrlar içindedir. En aşağı şühûd ise, mübtedilerin şühûdudur. Onlar mezâhirde zâhirden mahcup olurlar, perdelenirler. Ancak mezâhir görürler. Kesretle vahdetten meşgul olurlar. Kesretten başka bulmazlar. Halbuki kemâl, kesreti vahdette, vahdeti de kesrette müşâhede edip, diğerine manî olmayandır. O hâlde kâmil insan Hak ile halktan ve halk ile Hak'tan perdelenmez. Çünkü iki tarafı da mamurdur.
 

Nazm:

1. Bismillâh ey muhibb-i lika-cûy-ı dil-nişîn
Bast etti dilde sofra-yı aşkı dil âferin.
 

2. Hem âmm u hâss rahmetini harman etti kim
A'yân-ı kâinât olalar anda hûşe-çin.
 

3. Her hamd o Rabbü'l-âlemîndir ki müdâm olur
Hem evvelîn garîk-i nevâli hem âhirîn.
 

4. Çün Mâlik-i kuvâ-yı ibâd oldu rûz-i kesb
Sermâye-i cezâ hem odur halka yevm-i dîn.
 

5. Aşkında fani olmadır, İyyâke na'büdü
Anda bekâ seninledir, İyyâke neste'în.
 

6. Sensin hidâyet eyleyici, İhdina's-sırât
Ta nûrun ola kalbe âlemde müstebîn.
 

7. Ver kalbe cem' ü tefrika vü cem'i ta bulam
Fark içre cem'i cem' ile farkı olam emin.
 

8. Hakkı kulun duâsı fenâdır, fenâ heman
Fakr u fenâyı bahş kıl âmin yâ Mu'în.

1. Bismillâh, ey gönülde karar eyleyen Allah'ın yüzünü arayan sevgili!

Gönüle aferin ki, aşk sofrasını yine gönülde kurdu.
 

2. Seçkinler ve halkın rahmetini öyle bir harman eyledi ki

Kâinattaki herkes ondan başak toplasın.
 

3. Bütün övgüler, âlemlerin Rabbi olan o Allah'adır ki

O daima, öncekileri ve sonrakileri nimetlere gark eder.
 

4. Kazanç günü, kulluk ödevini yerine getirenler içindir.

Din gününde (Ahirette) de insanların eline geçecek olan yine o yaptıklarının karşılığıdır.
 

5. «Sana kulluk ederiz» sözü, O'nun aşkında fani olmaktır.

«Yalnız Senden yardım bekleriz» demek ise o aşkta seninle bekâdır.
 

6. Hidayet edici Sen'sin.

«Bizi doğru yola ilet» ki nûrun, bu âlemde gönüllere doğmuş olsun.
 

7. Gönlümüze cem ve tefrikayı yaşat ki gönlümüzün cem'ini bulalım.

Böylece fark içinde cem'ü'l-cem ile emin olalım.
 

8. Ey Hakkı! Kulun duâsı fenayı istemektir.

Ey ulu Rabbimiz, bize fakr u fenâyı nasip kıl.

Âmin yâ Mu'în.

(Not: Şiirde altı çizgili olan yerler Fâtiha'dan alınmadır).