|
Aşağıda Latin Alfabesi ile yazılmış 'İçindekiler'den, okuyacağınız konuyu tesbit edin. (Konular; 'İkinci Fen/Üçüncü Bab/Dördüncü Fasıl/Beşinci Nevi' gibi bir başlık altında yer alır.) Kitapta, sayfada yer alan aşağıdaki gibi bir 'İçindekiler' düğmesi mevcuttur, ona tıklayarak konuya ulaşın.
VEYA DOĞRUDAN AŞAĞIDA İLGİLİ BAŞLIĞA TIKLAYIN |
||
|
Kur'an âyetleri ve Peygamber hadislerinin bildirdiği şekilde itimat ve itikat olunacak dinî hususlara ve kesinlikle ihtiyaç olan İslâm bilginlerinin görüşlerine göre; Arş'ın yaratılışının tertibini, Kürs'ü, Cennetleri, gökleri, yerleri, denizleri, ışıkları, kıyamet alâmetlerini, kıyametin hal ve durumlarını, cihanın harap oluşunu ve yok oluşunu, Rahman'a kavuşma âleminin (Ahiretin) ebediliğini dört fasıl ile tafsil eder. Kısa ve toplu olarak sıra ile âlemin yaratılışını, Arş-ı Azam’ın büyüklüğünü, Arş’ı taşıyan melekleri, Arş etrafındaki nehirleri ve melekleri, Arş’ı altındaki Kürsi, Sidre, Levh ve Kalem’i altı madde ile bildirir. Cihanın yaratıcısının, âlemde olan güzel sanatlarını derin derin düşünmeye sevk eden açık alâmetleri bildirir. Âlemin yaratılış düzenini özet olarak bildirir. Arş-ı âzamı ve muhterem taşıyıcılarının keyfiyetini bildirir. Arş-ı âzamın çevresinde olan nehirleri ve melekleri bildirir. Arş-ı azamın altında olan kürsü, levh-i mahfuz, kalem, sidretülmünteha, tuba ağacı, İsrafil'in uru ve ruhların berzahını bildirir. Sidretülmüntehada olan meleklerin vasıflarını ve durumlarını, arşın horozu olan tavusun renklerini ve zikirlerini bildirir. Cennetlerin isimlerini, vasıflarını ve sayılarını onlarda olan nehirleri, ağaçları, binalarının çeşitlerini, nimetlerini, hurilerini ve gılmanlarını dört madde ile açıklar. Cennetlerin isimlerini ve sıfatlarını ve onlarda olan nehirleri, ağaçları ve meyvelerini, yüksek şatoları ve göz alıcı elbiseleri bildirir. Cennet nimetlerinin çeşitlerini ve cennetlerde bulunan huri ve gılmanları, Rahman'a kavuşmayı ve görmeyi bildirir. Cennet nimetlerinin hülasası ve o devlete nail olanı bildirir. Liva-yı hamd ve Beyt-i mamuru bildirir. Cennet altında olan perde melekleri, denizleri, hazineleri, yedi göğü ve her gökte olan melekleri, güneş, ay ve yıldızların hareketlerini, kâinatın durumu ve atmosferi dört madde ile açıklar. Yüksek cennetlerin altında olan perde meleklerin çeşitlerini, denizleri, Hak'kın hazinelerini, yedi göğün keyfiyetini ve he birinde sakin olan melekleri ve onların şekillerini ve tesbihlerini bildirir. Yedi göğün altında, dünya göğüne bitişik olan denizin içinde güneş, ay ve yıldızların doğuş ve batışını ve bazı durumlarını bildirir. Geceyi, gündüzü, güneşin secdelerini, ay ve güneş tutulmalarını bildirir. Kâinatın bazı durumlarını ve atmosferi bildirir. Yedi denizin, sekiz Kaf dağının, yedi yerin ve her tabakanın sakinlerini, cehennemi ve yedi tabakasını ve her bir tabakasında bulunanların, kıyamet şartlarının ve kıyamet hallerinin, âlemin yok oluşunun ve mahşerin durumlarının yaratılış keyfiyetini; beş madde ile beyan eder. Yedi denizi, dağları, yerleri ve cehennemi özet olarak bildirir. Yedi yerin durumlarını ve her tabakanın sâkinlerini, cehennemin yedi tabakasını ve her birinin isimlerini ve oralarda bulunanları ayrıntılarıyla bildirir. Âlem ağacının meyvesi olan Adem aleyhisselâmın ruhu, cümleden önceyken, cümleden sonra ortaya çıkmasını ve cennete çıkmasını ve oradan inmesini; zürriyetiyle yeryüzünün imaratını ve onun neslinden Habib-i Ekrem Muhammed sallallahü taâlâ aleyhi ve sellem hazretlerinin doğuşunu, onun şeriat ve efendiliğinin bâkî olduğunu bildirir. Kıyametin şartlarını, kıyametin alâmetlerini, surun üfürülüşünü, zelzele ve insanların perişanlığını, yaratıkların helakini ve göklerin harap olmasını bildirir. Surun üçüncü üfürülüşünü, ölülerin diriltilişini, cesetlerin haşrini, amel defterlerini, hesabı, mizanı, sırat köprüsünü, arafı özet olarak bildirir. Yüzeyleriyle kâinatın aynası olan âlemlerin, yaratılış tertibini; cihanın arazlarının ve cevherlerinin mahiyet ve keyfiyetini; özlerin ve eşyanın şekil ve durumlarını; esaslar ve cisimler âleminin görüntü ve hikmetini; canlıların, bileşiklerin ve unsurların bozuşum ve oluşumunu, hakimane üç babla belirtir ve beyan eder. Alemlerin yaratılışındaki tertibi, Cihandaki cevher ve arazların nitelik ve niceliklerini İslam filozoflarının akli delillerle buldukları üzere dört fasılda bildirir. BİRİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL Vacibü’l – Vücud olan Allah’ı isbat edip, varlıkları imkan dâhilinde olan cevher ve arazları kısaca üç madde ile beyan eder. Vacib'ül-vücud Allah Taâlâ hazretlerini aklî delillerle ispat edip onun eşyaya yakın olup; onlara ürünmüş olmadığını âlimlerin bulduklarını bildirir. Varlığı mümkün olan beş cevheri özet olarak bildirir. Varlığı mümkün olan arazların dokuz kısmını kısaca bildirir. Feleklerin, nefslerin ve akılların ortaya çıkmasındaki tertibi; tabiatların mertebelerini; özlerin değişimini; ateş, hava, su ve toprağın dönüşümlerinin delillerini; maden, bitki, hayvan ve insanın doğuşunu ve bunların arasında aracı olanı; ruhların geldikleri ve gittikleri yeri; bedenlerin devranının keyfiyetini dört madde ile hakîmâne beyan eder. Feleklerin, nefslerin ve akılların ortaya çıkışındaki tertibi; dört unsurdan çıkan dört keyfiyeti bildirir. Dört unsurun mertebe ve tabiatlarını ve birbirine çevrilmelerini ve dönüşmelerini bildirir. Dört unsurun başkalaşımın delillerini; maden, bitki, hayvan ve insanın doğuşunu ve bunların arasındaki aracıyı bildirir. Ruhların çıkış ve dönüş yerini; vücutlarda devrinin keyfiyetini bildirir. Maddede ve zihinde hâsıl olan eşyanın sayılarını beyan eden matematiğin, çok önemli ve çok lüzumlu olan kaidelerini, on kolay yöntem üzere, on madde ile açıklar. Sayının tarifini, sahih sayıları, tam sayıları, dokuz kesiri, mutlak sayıyı, yarım sayıyı, tam sayıyı ve artık sayıyı özet olarak bildirir. Sayıların usul ve füruunu, basamaklarını; toplamanın, iki kat almanın, ikiye bölmenin, çarpmanın, çıkarmanın, bölmenin, kök almanın, karekök almanın tariflerini; çarpım ve bölümün sonuçlarını bildirir. Toplamanın en kolay yolunu bildirir. Çıkarmanın kolay yolunu bildirir. İki kat almanın kolay yolunu bildirir. Yarıya bölmenin kolay yolunu bildirir. Çarpma çeşitlerinin en kolay yolunu bildirir. Bölmenin kolay yolunu bildirir. Sayıların kökünü, kesirlerini ve bayağı kesirlerin hesabının kolay yolunu bildirir. Bilinmeyen sayının bulunmasının kolay yolunu bildirir. Cisimlerin miktarlarını, boyutlarını beyan eden geometrinin, astronomi için önemli ve lüzumlu olan şekillerini kolay bir yöntem üzere dört madde ile beyan eder. Nokta, çizgi, yüzey ve cismin tariflerini; çizgi ve yüzeyin kısımlarını ve özelliklerini özet olarak bildirir. Üçgenlerin kısımlarını, dörtgenlerin çeşitlerini, çokgenlerin açı kısımlarını, dairenin merkez ve çevresini, çap, kiriş, yay, pay ve sinüsü özet olarak bildirir. Mücessem şekillerden, küp, silindir, koni, küre şekillerini; merkez ve çevresini, kuşağını, kutbunu; eksen ve hareketini, dairelerle dönencelerini, yavaş ve hızlı hareketlerini özet olarak bildirir. Yüzeysel şekillerin ölçülerini, mücessem şekillerin miktarlarını ve yüksekliği olan eşyanın yüksekliklerini bildirir. Âlemin şeklinin yuvarlak olduğunun isbatını; yıldızların ve feleklerin durumlarının keyfiyetini, hakîmâne on fasıl ile tafsil eder. Âlemi ecsamın küre şeklide olduğunu, gök küresi üzerindeki büyük daireleri, göklerin tabakalarının tertibini, felek-i azamı şeklini altı madde ile açıklar. Feleklerin yuvarlaklığının kabulünü ve unsurları ve yuvarlaklığa erişkin olan hayret verici meseleleri bildirir. Âlemin yuvarlaklığını isbat eden akli delilleri bildirir. Dünyanın yuvarlaklığı kaidesi üzerine bina edilen şaşırtıcı meseleleri bildirir. Feleklerde ve yerde ortaya çıkan olayları açıklamak için, âlem üzerinde konuları ve çizilen on büyük daireyi bildirir. Feleklerin bütün tabakalarının yapısını; feleklerin parçalarının hareketlerini: Günlük dönüş hareketinin keyfiyetini; yönlerin sınırlanmasını; yüksek gök cisimlerinin mahiyetini özet olarak bildirir. Atlas feleğinin yapısını, sürat ve günlük hareketini ve bütün feleklere ve unsurlara olan tahakküm ve tasullutunu ve boşluğunun genişliğini bildirir. Burçlar sahibi göğü; burçların şekillerini ve isimlerini; burçların katlarını ve sabit yıldızları; ayın menzillerini; gök cisimlerinin uzaklıklarını dört madde ile bildirir. Sekizinci feleği bildirir. Belirlenmiş yıldızlar ile bulunan şekilleri ve burçlar semasının dört katını bildirir. Sabit yıldızlardan olan ayın konaklarını isimleri ve şekilleriyle; burçlar feleğinde olan mekânlarıyla ve kırk enlemde doğuş ve batışlarını yerleri ve vakitleriyle bildirir. Burçlar feleğinin ve onda olan sabit yıldızların uzaklık ve cisimlerini bildirir. Yedinci göğün yapısını ve onda olan Zühal (Satürn) feleğini altı madde ile bildirir. Zühal yıldızının mümessil feleğini bildirir. Zühal yıldızının, merkezinin dışındaki feleğinin yapısını bildirir. Zühal yıldızının döndürücü feleğini bildirir. Zühal yıldızının düz gitme, durma, yavaşlama ve süratini; geri dönmesini ve şaşkınlığını; güneş ile olan bağlantı ve güneşe yaklaşmasını bildirir. Zühal yıldızının doruk ve etek noktalarını, tepe ve kuyruk düğümlerini bildirir. Zühal yıldızının tabiat ve vasıflarını, uzaklık mesafesini, cisminin ölçüsünü bildirir. Altıncı göğün yapısını ve orada hâkim olan müşteri (Jüpiter) yıldızının vasıflarını beş madde ile beyan eder. Müşteri yıldızının mümessil feleğini bildirir. Müşteri yıldızının merkez dışı feleğini şekil ve hareketiyle bildirir. Müşteri yıldızının döndürücü feleğini, yapısı ve hareketiyle bildirir. Müşteri yıldızının sürat ve istikametini, yavaşlama ve duraklamasını, geriye dönüş ve şaşırmışlığını, güneş ile olan bağlantı ve yakınlığını bildirir. Müşteri yıldızının doruk ve eteğini; tepe ve kuyruk düğümlerini; tabiat ve vasıflarını; uzaklığını mesafesini ve cismin ölçüsünü bildirir. BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/BEŞİNCİ FASIL Beşinci göğün yapısını ve burada hâkim ola Merih yıldızının vasıflarını beş madde ile açıklar. Merih yıldızının mümessil feleğini bildirir. Merih yıldızının merkez dışı feleğini, yapısı ve hareketiyle bildirir. Merih yıldızının döndürücü feleğini, şekil ve hareketiyle bildirir. Merih yıldızının süratini, düz gidişini, yavaş gidişini ve duraklayışını, geri dönüş ve şaşırmışlığını ve güneş ile olan bağlılık ve yaklaşımını bildirir. Merih yıldızının doruk ve eteğini, tepe ve kuyruk düğümlerini, tabiat ve vasıflarını, uzaklık mesafesini ve cisminin ölçüsünü bildirir. Dördüncü göğün yapısını ve burada sultan olan güneşin, hükümlerini ve durumlarını dört madde ile açıklar. Güneşin özelliklerini özetler ve mümessil feleğini bildirir. Güneşin merkez feleğinin yapısını ve hareketini bildirir. Güneşin doruk ve eteğini, tepe ve kuyruğunu, yavaş ve süratli gidişini bildirir. Güneşin tabiat ve sıfatlarını yarar ve etkilerini, uzaklık ve büyüklüğünü bildirir. Üçüncü göğün yapısı ve burada hükmeden Zühre yıldızının (Venüs) durumlarını beş madde ile açıklar. Zühre yıldızının mümessil feleğini bildirir. Zühre yıldızının merkez dışı feleğinin, yapı ve hareketini bildirir. Zühre yıldızının döndürücü feleğini şekil ve hareketiyle bildirir. Zühre yıldızının sürat, istikamet, yavaşlama, duraklama ve şaşırmışlığını ve güneş ile olan bağlantı ve yaklaşımını bildirir. Zühre yıldızının doruk ve eteğini, tepe ve kuyruk düğümlerini; tabiat ve vasıflarını, uzaklığının ve cisminin ölçüsünü bildirir. İkinci göğün yapısını ve burada hâkim olan Utarit yıldızının durumlarını beş madde ile bildirir. Utarit (merkür) yıldızının mümessil feleğini ve hareketinin görüntüsünü bildirir. Utarit Yıldızının merkez dışı olan yönetici feleğini ve taşıyıcı feleğini yapı ve hareketleri ile bildirir. Utarit yıldızının döndürücü feleğini, şekil ve hareketiyle bildirir. Utarit yıldızının sürat ve düz gidişini, yavaşlama ve duraklamasını, geri dönüş ve şaşırmışlığını, güneş ile olan bağlantı ve yaklaşımı bildirir. Utarit yıldızının ilk doruk ve eteğinin, tepe ve kuyruk düğümlerinin burçlar feleğindeki yerlerini; kendi tabiat ve vasıflarını; feleğinin uzaklık mesafesini ve cisminin miktarını bildirir. Dünya göğünün yapısını ve orada hâkim olan ayın durum ve vasıflarını; aya müteallik olan eşyayı altı madde ile açıklar. Ayın mümessil feleğini ve eğilimli feleğini, yapı ve hareketleriyle bildirir. Ayın taşıyıcı feleğini yapı ve hareketini bildirir. Ayın döndürücü feleğini, şekil ve hareketiyle bildirir. Güneşe nispetle aya ârız olan durumları bildirir. Güneş ve ay tutulmalarını; ayla doruğu arasına güneşin girmesini; ayın doruk, etek, tepe ve kuyruk noktalarının hareketini bildirir. Ayın tabiat ve sıfatlarını, cisminin miktarını ve feleğinin uzaklığını bildirir. Ayın, Allah'ın kudretiyle, tesirlerini ve burçlar itibariyle hallerini, yedi gezegenin tesirli saatlerini, feleklerin sayılarını, seslerini ve nağmelerini, merkezlerini hareketleriyle dairelerin meydana gelişlerini, esiri cisimlerin tesirlerinin başlangıçlarını beş madde ile açıklar. Ayın, Allah'ın kudretiyle tesirlerini bildirir. Ay yıldızının burçlar itibari ile olan özellikleri ve ihtiyarlarını bildirir. Yedi gezegenin birbirine nispetle benzerliklerine ve yeryüzünde âfâk itibariyle tesir saatlerini bildirir. Feleklerin sayılarını, seslerini, nağmelerini, merkezlerinin hareketleriyle meydana gelen itibarî daireleri bildirir. Yedi gezegen yıldızın ve dört keyfiyetin tesirlerinin başlangıçlarını bildirir. Olma ve bozulma cihanı olan süfli cisimlerin mahiyet ve keyfiyetini yani erkân-ı erba’anın (anasır-ı erba’a = ateş, hava, su, toprak) bulundukları yer ve durumlarını ve mevalid-i selase’nin (maden, bitki, hayvan) vasıflarını ve hallerini bası te’sirlerle olan şekil değiştirmelerini, Türk yılı hükümleri ile olan durumların değişmelerini ve yeni astronominin bazı bilgilerini on fasıl ile hakimane açıklamaktadır. BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/BİRİNCİ FASIL Ateş unsurunun mahiyetini, tavır ve durumlarının keyfiyetini dört madde ile açıklar. Ateş küresinin bazı durumlarını bildirir. Ateş küresinin tabiat ve kabiliyetini, uzaklık ve büyüklüğünü bildirir. Ateşin çeşitlerini bildirir. Ateşin ışığa bitişmesine, ruhun bedene bağlanmasının birkaç yönden benzerliğini bildirir. BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/İKİNCİ FASILHava unsurunun mahiyetini, keyfiyet ve durumlarını, üç tabakasından üst, orta ve birinci tabakalarda oluşan kâinat boşluğunu (atmosfer) dört madde ile açıklar. Hava küresinin yerini ve tabiatını, uzaklık ve büyüklüğünü ve hareketini bildirir. Havanın üst tabakasında gözlenen atmosferi bildirir. Hava küresinin orta tabakasının ölçüsünü, vasıflarını, tavırlarını ve burada oluşan bazı atmosferik olayları bildirir. Hava küresinin orta tabakasında oluşan atmosferik olayları, yani gök gürültüsü ve yıldırımı hakimâne bildirir. BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL Hava küresinin alt tabakasını, tabiat ve vasıflarını, hareket ve isimlerini ve sair durumlarını sekiz madde ile açıklar. Hava unsurunun alt tabakasının bazı durumlarını bildirir. Hava küresinin alt tabakasında meydana gelen çeşitli rüzgârları ve cihanın yönlerini bildirir. Bizi kuşatan havanın, bedenlerimize ve ruhlarımıza olan tesirlerini ve menfaatlerini bildirir. Bizi kuşatan havaya ârız olan tabiî değişmeleri bildirir. Bizi kuşatan havaya ârız olan, tabii olmayan göksel değişmeleri bildirir. Ey aziz, malum olsun ki, filozoflar demişlerdir ki: Bizi saran havaya ârız olan tabii olmayan değişmelerin bazısı göksel işlere, bazısı yersel işlere bağlıdır. Bizi kuşatan havaya harız olan tabii olmayan yerel değişmeleri yani yeryüzünün bölgelerinin yükseklik ve alçaklık sebebiyle, dağlar denizler, rüzgârlar ve toprak sebebiyle havaya ârız olan değişmeleri bildirir. Bizi kuşatan havaya ârız olan, tabii akıntının zıddı değişmeleri bildirir. Bizi kuşatan havanın, bedenlerimize ve ruhlarımıza olan çeşitli tesirlerini ve faydalarını; sen rüzgârların değişmeleri ve faydalarını bildirir. BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL Hava küresinin alt tabakasında meydana gelen diğer atmosferik olayları, yani samanyolu, hâle, sis, kırağı jaleyi; sabahı, şafağı, gölgeyi, gece ve gündüz saatlerini; ayları ve yılları ve zamanları beş madde ile açıklar. Gökkuşağını, hâleyi, sisi, kırağıyı ve jâleyi bildirir. Sabah, şafak ve gölgeleri hakikatini bildirir. Gece ve gündüzün itibarî sınırını ve saat miktarını bildirir. Hakiki güneş senesini, yıldızlara ve burçlara göre ayları, rumî ayların isimlerini bildirir. Kamerî seneyi ve aylarını; arabî ayların isimlerini; arabî ve rumî ayların ilk günlerini bildirir. Su unsurunun mahiyetini, keyfiyet ve durumlarını, farklılık ve vasıflarını, isimlerini; denizken buhar, bulut, kar, yağmur, kaynak ve nehir ve yine buhar olmasını; değişik hareketlerle hareket bulmasını; denizlerle karaların yer değiştirmesini; denizlerde ve karalarda bulunanların sudan faydalanmasını, suda hayvanların vücuda gelmesini; su tabakasının kalınlığı sayılan denizlerin derinliklerinin ölçülmesini, denizle gemilerin yürümesini ve gemilerle halkın her tarafa varıp, murat almasını; yeni dünya (Amerika) bulunup, yer ve deniz devr olunup, batıya giden gemilerin doğu semtine gelmesini yedi madde ile açıklar. Su unsurunun mahiyetini, tabiat ve tavırlarını bildirir. Su unsurunun değişik vasıflarını ve isimlerini; deniz iken buhar, bulut, kar, yağmur, menba, dere ve nehir olmasını ve onunla bitki hayvan ve insan, belki bütün madenler ve özlerin hayat bulmasını ve yine suyun buhar olup aslına dönmesini bildirir. Denizlerin çeşitli hareketlerini bildirir. Denizle karanın değişimini ve birbirinin yerini almasını bildirir. Denizin, kara ve denizdekilere menfaat ve faydalarını ve kendi içinde bulunan bazı hayvanların bazı vasıflarını bildirir. Denizin faydalarından olan gemilerin, çevreye ve sahillere seyir ve seferini bildirir. Su tabakasının kalınlığı bulunan denizlerin derinliğini, okyanusların büyüklüğünü ve kara ve deniz küresinin gemi ile seyr ve dolaşımını bildirir. Toprak unsurunun mahiyetini, keyfiyet ve durumlarını, sükûn ve kararını, parçalarını korumasını, vâdi ve dağlarını; yerkürenin iki tabakaya bölünmesini ve yeni dünyanı ortaya çıkmasıyla çizilişini; kaynakların fışkırmasını ve yerin sarsılmasını dört madde ile hâkimâne açıklar. Toprak unsurunun mahiyetini, faydalarını, özelliklerini, keyfiyetini, durumlarını ve görünüşünü; vadilerini ve dağlarını, sükûn ve kararını, parçalarındaki çekiciliği bildirir. Toprak unsurunun iki tabaka bulunduğunu ve bazı filozofların görüşlerine, bazı âyet-i kerime ve hadis-i şeriflere bu durumun bir yönden uyduğunu bildirir. Yeni dünyayı (Amerika) bildirir. Kaynakların fışkırmasını ve yer sarsıntısını hakîmâne bildirir. Yerkürenin üzerinde belirlenen ve varsayılan kutup dairelerini ve kutupları, yeryüzünün beş kısma bölünmesini gerektirir sebepleri, dörtte bir meskûn kısmın yedi iklime bölündüğü ve yedi iklimin sınırlarını, her iklimde nice memleketler, dağlar, nehirler ve ne şekil insanların ve hayvanların bulunduğunu, yedi iklimin ötesinin durumlarının doksanıncı enleme dek keşfedildiğini ve incelendiğini, yedi iklimin her birinde en uzun günü bulmayı ve en uzun günden şehirlerin semtlerinin çıkarıldığını, beldelerin mizaçlarının ve sâkinlerinin farklı bulunduğunu altı madde ile hakîmâne açıklar. Yerkürenin üzerinde belirlenen ve varsayılan daireleri ve kutupları bildirir. Yerkürenin dört daire ile beş kısma bölündüğünü bildirir. Meskûn olan dörtte birin hakikî yedi iklime bölündüğünü bildirir. Yedi meşhur iklimin hududuna bulunan mamur memleketleri ve her birinde olan yüksek dağları, akan büyük nehirleri ve ahalisinin renklerini bildirir. Yedi iklimin ötesinin mamur bulunduğunu, doksanıncı enleme değin keşfederek, iklimler itibar olunduğunu ve yedi iklimi her birinde en uzun günün bilindiğini ve en uzun günden her bir iklimde, şehirlerinin yerinin belirlendiğini bildirir. Oturulan yerlerin ve şehirlerin mizacını bildirir. BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/SEKİZİNCİ FASIL Boylam ve enlem daireleri ile yerkürenin satranç haneleri misali bölünmesini; enlem ve boylamın tayini ile yeryüzünde bulunan beldelerin ve yerlerin yerlerinin ve yönlerinin birbirlerine uzaklık ve yakınlık bakımından nispetlerini; Hint dairesiyle zeval çizgisi, itidal çizgisi ve kıble tesbitini; âlemin kutbu tarafında bulunan kutup yıldızının yüksekliği ve alçaklığıyla meridyen derecelerinin mesafe ve miktarını ve bunların bilinmesiyle yerkürenin çapının çevresini ve yüzölçümünü bulmayıp kara ve denizi, ölçü ve seyirle çeşitli noktalarının mesafelerini; dörtte bir oturulan yerin burçlar üçgeniyle yedi gezegene mensup olan belde ve yönlerini; zamanın oniki hayvan üzerinde deveranından yeryüzünde olan tesirleri altı madde ile hakîmâne açıklar ve ortaya koyar. Enlem ve boylam daireleri ile yerkürenin satranç evleri gibi bölünmesini, enlem ve boylamın belirlenmesiyle yeryüzünde olan belde ve yörelerin ve yönlerini, birbirlerine uzaklık ve yakınlık yönüyle nispetlerini bildirir. Hint dairesi ile zeval çizgisi, itidal çizgisi ve kıble yönünün tesbitini bildirir. Âlemin kutbu yakınında bulunan "cedy" adı verilen sâbit yıldızın yükseklik ve alçaklığıyle yer derecelerinin uzaklık miktarını ve onunla yerkürenin daire ve çap ve yüzölçümünü kıyas ile bildirir. Kara ve denizi ölçme ve seyr ile mesafelerinin cüzlerini bildirir. Dörtte bir oturulur yerin burçlar üçgeni ile yedi gezegene mensup olan belde ve yönlerini, âhalisinin tavır ve sıfatlarını bildirir. Zamanın, oniki hayvan üzere dönüp, her sene birine benzemeyle değişmesinden yeryüzünde olan tesirlerini bildirir. BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/DOKUZUNCU FASIL Yeni astronominin şöhret bulduğunu, kaidelerinin kolay ve muhtasar olduğunu; yerin dönüşüyle hareket kıldığını ve yerin ekseninin, âlemin eksenine paralel ve kutbuna karşı olduğunu; yeni astronomların bunu ispat ettiğini; gezegenlerin bu astronomiye nispetle duyduğunu, geri döndüğünü ve düz gittiğini; bu yeni astronomiye itirazlar olup, hepsine cevap verildiğini; feleklerin tabiatlarında astronomların ihtilaf kıldığını dokuz madde ile açıklar. Yeni astronominin şöhret bulup itibar kazandığını bildirir. Yeni astronominin kaidelerinin kolay ve mazbut olduğunu bildirir. Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanımını bildirir. Yerkürenin ekseni, senevî dairesinin üzerinde güneşitleyici dairenin eksenine paralel; kutupları, kutuplarının hizasında olduğunu ve onunla gece ve gündüz saatlerinin muhtelif olup, dört mevsimin oluştuğunu bildirir. Yeni astronominin kaideleri kuvvet bulup, muteber olduğunu bildirir. Yeni astronomiye nisbetle beş şaşırmış gezegenin yavaş hareket etme ve duraklama keyfiyetini, düz gidiş ve geri dönüş mahiyetini bildirir. Bu yeni astronomlara yöneltilen soruları ve cevapları bildirir. Bu yeni astronomlara, tabiat kaidelerine dayanarak olan itirazları ve cevaplarını bildirir. Bu yeni astronomiye göre, göklerin tabiatlarını ve sayılarını bildirir. BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/ONUNCU FASIL Bileşiklerin oluşum keyfiyetini, yani tam bileşik cisimler olan üç bileşiği (mevalid-i selâse) ki maden, bitki ve hayvandır. Hepsini yedi madde ile açıklar. Tabiilerden bulunan bileşikleri tümünün asıllarını ve maddelerini; tam mürekkep cisimlerin cinslerini ve nevilerini toplucu bildirir. Üç bileşiğin ilki olan madenlerin durumlarını ayrıntılı olarak ve çeşitlerin toplu olarak bildirir. Madenlerden katı cisimlerin oluşumunu, tabiatlarını ve vasıflarını bildirir. Madenlerden taş cisimlerin oluşum ve renklenişini kısaca bildirir. Üç bileşiğin ikincisi olan bitkilerin durumlarını topluca bildirir. Üç bileşiğin üçüncüsü olan hayvanların durumunu topluca bildirir. Hayvan cinsini en şerefli nevileri ve en güzel sınıfları bulunan insan fertlerinin mahiyetini topluca bildirir: Bedenlerin aynası olan anatomi ilmi; cisim ve canın hürriyetini, hayvanî ve bitkisel güçleri, bedene ilişkin olan insanî ruhu ve geçici olan ruhun bazı durumlarını beş bab ile hakîmâne açıklar. Teşrih ilminin faydalarını, cisim ve canın başlangıç ve sonunu, uzuvların tabiatlarını, insan bedenindeki karışma ve birleşmenin doğuşunu, isimlerini, kısımlarını, açık ve gizli hisleri üç fasıl halinde beyan eder. Teşrih (anatomi) ilminin faydalarını ve ruh-i hayvaninin bazı tasarruflarını, insan bedeninin başlangıç ve sonunu, cisim ve canın inme ve yükselme hallerini, bedenin değişmesini, ruhun devamlılığını ve anne gibi olan Dünya terbiyesini altı madde ile bildirir.Anatomi ilminin faydalarını topluca bildirir. İnsan bedeninde olan Yaratıcı'nın garip eserlerini, Hak'kın emriyle hayvanî nefsin bazı tasarruflarını, bedenlerin azalarının bazı özelliklerini bildirir. İnsan bedeninin başlangıç ve sonunu bildirir. Cismin ve canın iniş ve çıkış keyfiyetini, bedenin konaklarını kat ederek dönüşünü; insanî ruhu, bedenin değişimini ve geçici ruhun bekasını bildirir. Bedenlerin değişiminin keyfiyetini ve geçici ruhun bekasını bildirir. Bu cihanın, bizi müşfik bir anne gibi terbiye eylediğini bildirir. İKİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB/İKİNCİ FASIL Bedenlerin bileşiminin keyfiyetini, uzuvların tabiatlarının mahiyetini, insan hayatının mizaçlarını, dört rüknün karışım ve bileşiminin, karışımların sebeplerini, durumlarını ve faydalarını ve onlardan oluşanı dört madde ile uzun uzun açıklar.Bedenlerin bileşiminin keyfiyetini bildirir. Beden uzuvlarının tabiatlarının mahiyetini bildirir. İnsanın yaşlarının mizaçlarını bildirir. Bedenlerin dört karışımının keyfiyetini bildirir. Karışımların oluş sebeblerini, tabiat ve faydalarını ve hareket sebeblerini; buharlardan doğan tabiî ruhu bildirir. İKİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL Azanın fayda, mahiyet ve keyfiyetlerini, isim ve kuvvetlerini, doğuş ve özelliklerini dört madde ile ayrıntılı olarak açıklar. Birinci Madde Azaların mahiyet ve keyfiyetini bildirir. İkinci Madde Uzuvların isimlerini ve kuvvetlerini bildirir. Üçüncü Madde Ceninin azasını oluşumunu bildirir. Dördüncü Madde Beden uzuvlarının faydalarını ve özelliklerini bildirir.İnsan bedenindeki kemiklerin terkibi,isimleri ve özelliklerini üç fasıl halinde anlatır. Baş kemiklerinin terkibini, özelliklerini, isimlerini altı madde ile bildirir. Birinci Madde Kısaca bedendeki uzuvların faydalarını bildirir. İkinci Madde İnsanın kafa kemiklerinin terkibini bildirir. Üçüncü Madde İnsan başının kaide ve duvarı gibi olan beş kemiği bildirir. Dördüncü Madde Üst çene kemiklerinin terkibini bildirir. Beşinci Madde Burnun faydaları, kemiklerini, kemiklerinin yapısını ve alt çeneyi bildirir. Altıncı Madde İnsanın dişlerinin yapısını, isimlerini, şekillerini ve sıralarını bildirir. Omurga kemikleri, boyun kemikleri, kaburgalar, eğe kemikleri ve köprücük kemiklerinin bileşim keyfiyetini beş madde ile açıklar. Omurga kemiğinin bileşim keyfiyetini bildirir. Boyun omurlarını bildirir. Göğüs omurlarını bildirir. Kaburga kemiklerini bildirir. Köprücük kemiğini bildirir. İKİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL İki el ve iki ayak kemiklerinin bileşik keyfiyetini, isim ve özelliklerini yedi madde ile açıklar. İki pazu kemiklerini bildirir. Bilek kemiklerini bildirir. El ayasının kemiklerini bildirir. Parmak kemiklerini bildirir. Kasık kemiklerini ve kalçayı bildirir. Baldır kemikleri ve iki diz mafsalını bildirir. Ayak kemiklerini bildirir. Uzuvların hareketlerini, kasların mahiyetini, cüzlerini, sağlamlıklarını ve özelliklerini üç fasıl halinde bildirir. İKİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/BİRİNCİ FASIL Kasların bir araya gelmesini ve onlarla baş ve boyunda olan hareketleri yedi madde ile beyan eder. Birinci Madde Adalelerin dizilişini ve onlarla hâsıl olan hareketleri topluca bildirir. İkinci Madde Yüz adalelerinin bazılarını ve onlarla hâsıl olan hareketleri bildirir. Üçüncü Madde Yanakların, dudakların ve burun kanatlarının hareketlerine vesile olan adaleleri bildirir. Dördüncü Madde Alt çenenin hareketini, faydalarını ve adalelerini bildirir. Beşinci Madde Baş ve boyunun hareketlerini ve adalelerini bildirir. Altıncı Madde Sesin yeri olan hançerenin kıkırdaklarını, adalelerini ve hareketlerini bildirir. Yedinci Madde Boğazın, lam kemiğini ve boynun adalelerini ve hareketlerini bildirir. Göğüs, omuz, el ve parmak adalelerinin keyfiyet ve hareketlerini altı madde ile açıklar.Göğsü kavrayan ve yayan adaleleri bildirir. Omuz mafsalını pazu ile hareket ettiren adaleleri bildirir. Kolun adalelerini ve hareketlerini bildirir. Bilek adalelerini ve hareketlerini bildirir. Parmakların adalelerini ve hareketlerini bildirir. El ayasındaki adaleleri ve faydalarını bildirir. İKİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL Karın ve bel adalelerini, tenasül uzuvlarının, ayak ve ayak parmaklarının adaleleri keyfiyetini; bunların hareketlerini ve faydalarını yedi madde ile açıklar. Bel adalelerini bildirir. Karın adalelerini bildirir. Tenasül adalelerini bildirir. Oyluk adalelerini ve hareketlerini bildirir. Diz mafsalı adalelerini ve hareketlerini bildirir. Ayak mafsalını hareket ettiren adaleleri bildirir. Ayak parmaklarının adalelerini bildirir. Sinirlerin, atar ve toplar damarların keyfiyetini; bedenlerin kuvvetlerini, kıyafetle insanların ahlâk ve tavırlarının bilinmesini; uzuvların şekil farklılığı hasebiyle olan insanî vasıflar; uzuvların çekme ve seğrilmesine bağlı olan durumları beş bölüm ile hakimâne tafsil eder. İKİNCİ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/BİRİNCİ FASIL Sinirlerin bitme yerlerini ve faydalarını beş madde ile beyan eder. Birinci Madde Sinirlerin konuluş hikmetlerini ve şekillerini bildirir. İkinci Madde Dimağdan biten karşılıklı sinirleri bildirir. Üçüncü Madde Dimağdan biten sinirlerin geri kalan beş çiftini bildirir. Dördüncü Madde Boyun omurları omuriliğinden biten sinirleri bildirir. Beşinci Madde Göğüs ve omurga omurlarının omuriliklerinden biten sinirleri bildirir. Atar damarların bittiği yerleri ve faydalarını ayrıntılı olarak beş madde ile açıklar.Yürekten biten atar damarları bildirir. Yürekten biten büyük atardamarın vücudunu, şubeleriyle el ve avuca çıkışını bildirir. Baş uzuvlarına çıkan atar damarları bildirir. Yürekten aşağıya inen atar damarın büyük kısmını bildirir. Oyluklara, baldırlara ve ayaklara inen atardamarları bildirir. İKİNCİ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL Sakin damarların bitiş yerlerini ve faydalarını altı madde ile ayrıntılı olarak açıklar. Karaciğerden biten bâb damarının dallarını ve faydalarını bildirir. Karaciğerden biten ecvef damarın bazı kollarını ve faydalarını bildirir. Karaciğerden biten ecvef damarın; göğüs, omuzlar, çeneler, boyun, baş ve yanak ayasına çıkan kıllarını bildirir. Karaciğerden biten ecvef damarın kol ve ellere gelen kollarını ve faydalarını bildirir. Ecvef damarın karaciğerden bedenin aşağısına inen büyük kısmının kollarını ve faydalarını bildirir. Ecvef damarın inen kısmında oyluklar altına giden dallarını ve faydalarını bildirir. İKİNCİ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL İnsan bedeninde bulunan cinsleri ve kuvvet çeşitlerini, uzuvlarının içlerinin başlangıcını ve hayat verici dört nefsi, his ve kuvvet gibi hizmetçileri olan eşyayı altı madde ile açıklar. İnsan bedeninde olan kuvvetlerin tür ve cinslerini, uzuvların içlerinin başlangıçlarını kısaca bildirir. İnsan bedeninde olan tabii nefsi ve bitkisel nefsi, bunların hizmetçileri bulunan kuvvetleri ayrıntılı olarak bildirir. İnsan bedeninde olan hayvanî nefsi ve onun bedende olan hizmetçilerinden dıştaki beş duyuyu ayrıntılı olarak bildirir. Hayvanî nefsin insan bedeninde olan beyan olunan hizmetçilerinden beş iç duyguyu ayrıntılı olarak bildirir. Hayvanî nefsin insan bedeninde bulunan bu hizmetçilerinden, ahlakın kaynağı olan asabî kuvveti ve şehvanî kuvveti ayrıntılı olarak bildirir. İnsan bedeninde mutasarrıf olan dört nefsin sonuncusu insanî nefsi, hizmetçileriyle hakimâne bildirir. İKİNCİ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/BEŞİNCİ FASIL Beden uzuvlarındaki şekillerin hikmetini, kıyafetlerin farklılığı hasebiyle muhtelif olan canın vasıflarını, insan uzuvlarının seğirmesinin bükümlerini sekiz madde ile hakîmâne açıklar. Baş uzuv şekillerinin hikmetini bildirir. İnsanın sair uzuvlarının şekillerinin hikmetini bildirir. İnsan uzuvları şekillerinin kıyafetlerine anlayış ve ferasetle bakmanın gönül ve cana ola emniyet ve selametini, lütuf ve kerametini bildirir. Baş ve boyun uzuvlarının kıyafetini bildirir. Kalan beden uzuvlarının kıyafetini bildirir. Kadınların güzellik alâmetlerini ve güzellik çizgilerinin delillerini bildirir. Uzuvların kıyafet tadilinin zıt delillerini ve nefslerin ihtilafıyla olan hükümlerini bildirir. İnsan bedeninde damarlar içinde akan kanın sebebiyle deri üzerinde görünen uzuvların ihtilacını (seğrime ve titreme gibi hareketlerini) hükümleriyle bildirir. İnsanı âleme tatbik, enfüsü âfaka tevfik edip; cihanın mânâ ve cüzlerinin benzerlerini bu insan vücudunda bulup, bedeninde olan aza ve kuvvetlerin bütün eşyaya tek tek vücut ile benzerliğini; bedenin sıhhatinin korunma ve devamlılığını; tabii ölümle ruhun bedenden ayrılmasını dört fasıl ile ayrıntılı olarak anlatır. İKİNCİ FEN/BEŞİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL İnsan bedeninin zaman ve mekânlara benzerliğini sekiz madde ile beyan eder. Birinci Madde Âlemin, adem için yaratıldığını bildirir. İkinci Madde İnsan âlemini, büyük âlime tatbik ve bazı uzuvlarını yeryüzüne uydurmak yolunu bildirir. Üçüncü Madde İnsan âleminin feleklere benzerliğini bildirir. Dördüncü Madde İnsan bedeninin zaman ve mekâna yani ay ve yıla ve onda, ruhun sultana benzerliğini bildirir. Beşinci Madde İnsanın kalbinde bulunan kötü ahlakın hayvan suretlerine benzemesini, vakaların ve rüyaların tabirlerini harf sırasıyla bildirir. Altıncı Madde Ufukların ve nefslerin birbirine tatbik olunduğunu, insan âlemi şeklinin büyük âlemin yapısının aksi kılındığını ve iki âlemin gönül âleminde tamamen bulunduğunu bildirir. Yedinci Madde İnsanın iç ve dışının, cihanın iç ve dışına uygun olduğu hâkimâne bildirir. Sekizinci Madde İnsan âleminin âhiret âlemine çeşitli yönlerle benzerlik ve ortaklıklarını bildirir. İnsan kendi vücudundan Halik’ın, kendi sıfatlarından Sani’inin sıfatlarını ve kendi beden âleminde buluna tasarruflarından, Rabbü’l-âlemin Hazretleri’nin büyük âlemde olan tasarruflarını ve kendi nefsini tenzihinden, zatının tenzihini anlamanın temsil ve teşbihlerini ve kâmil insanın alametlerini altı madde ile bildirir. İnsanın, kendi vücûdundan Hâlik'ının vücûdunu anlamasının yolunu bildirir. İnsan ruhunun sıfatlarının bir bakımdan Haz-ret-i Rahmân'ın sıfatlarına benzetilmesinden vahdet-i zât-ı pâkini anlamanın yolunu bildirir. İnsanın kendi beden memleketinde bulunan tasarruflarından Allahü Teâlâ'nın mülk âleminde olan tasarruflarını anlamanın yollarını bildirir. İnsan, kendi nefsini tenzihden, Hakk Teala’yı tenzihin anlaşılmasının yolunu bildirir. İnsan rûhunun tenzihini, cismin fenâsını, canın bekasını ve onlara bağlı bilgileri hakimane olarak beyân eder. Âlemin özünün kâmil insan olduğunu ve kulluk kemâlâtı ile muttasıl olup, rıza makamını bulduğunu ve muradsız olmakla her murada erdiğini bildirir. İKİNCİ FEN/BEŞİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL Muhafazası lazım olan cânın bileşik uzuvlarının mahiyet, yer ve menfaatlerini; insan bedeninin sıhhatinin esaslarını; bazı münferit gıda ve ilaçların tabiat ve hükümlerini; bazı yiyecek ve meyvelerin fayda ve faziletlerini; insan vücudunu ısıtan ve güzelleştiren bazı elbisenin şekil ve renklerini onbir madde ile bildirir. Ruhun, muhafazası lazım gelen bileşik uzuvlarının mahiyet, yer ve menfaatlerini bildirir. İnsanın beden sıhhatinin korunması esasları olan mizacları bildirir. İnsan bedeninin sıhhatini koruma kaide ve esaslarından olan altı zarurî sebebi bildirir. Altı zaruri sebebden üç sebebin tadillerini bildirir. Zaruri altı sebebden kalan üçünün itidalini bildirir. Sıhhat durumunda alışılan istifranın en güzel türleri bulunan cima ve hamamın itidalini bildirir. Çok kullanılan ilaç ve gıdaların tabiat ve menfaatlerini, özellik ve hükümlerini (ebced) harflerinin terkibince bildirir. Çok kullanılan gıda ve ilaçların isim ve hükümlerini (kelemen sa'fes) harfleri sırasınca bildirir. Çok kullanılan ilaç ve gıdaların isim ve hükümlerini (karaşet) harflerinin sırasınca bildirir. Onuncu Madde Vücut sıhhatine ait olan yeme ve içmenin âdâb ve kaidelerini ve bazı yiyecek ve meyvelerin fazilet ve faydalarını bildirir. Onbirinci Madde Dini Mübin âdâbı üzere ve Resûl-ü Emin sünneti üzere güzel giyim ve elbiseyi tayin ve bedeni süslemenin şeklini bildirir. Ölümün faziletini, hakikatini,esasını, medhini, nasıl olduğunu, ruhun bedenden mufarakatını, nez’ halini, ikinci neş’etindeki şeklini, hulkuna göre azab veya nimetlere kavuşmasını (Cennet veya Cehenneme gitmesini) yedi madde ile beyan eder. Mevtin, yani ölümün fazilet ve faydalarını âyet ve hadislerle bildirir. Ölümün hakikatini bildirir. İnsanın ölümünün mahiyetini bildirir. İhtiyarlık rezâletini, ölümün kerametini ve rûhun selâmetini bildirir. Beşinci Madde Ölümün nasıl olduğunu ve rûhun bedenden ayrılmasını ve can çekişme halini, âlem-i berzahdaki durumunu ve kerametlerini bildirir. İnsanın rûhunun başlangıç ve sonunu bildirir.Öldükten sonra rûhların ahlâkı iktizasınca olan haşri, Cehennemi ve Cenneti bildirir. [Bu bölüm düzenlenecek. Sadece bazı bölümler mevcut. / N.AKSU] Kalb aynası olan itikad ve imanı düzeltmenin, namazın edeb ve rükünleri ve dünyanın lezzetlerini terkin ve kalbe yönelmenin, gönlün hakikatını bilmenin Allahü Teâlâ'nın yolu olduğunu, az yeme, az uyuma, az konuşma, uzlet etme, zikir ve fikir etmenin mârifet yolu olduğunu, Allahü Teâlâ'ya tevekkülün, belâlara sabrın, kazaya rızânın insan rûhunun asıl makamları olduğunu, mârifetullahın en yüksek matlûb, muhabbetin en büyük maksat, evliyânın hikmeti mânânın özü, evliyânın avâmdan üstün olduğunu, tâlibin üns ve huzûr makamlarından yedi makamın nasıl geçilip, Allahü Teâlâ'ya yaklaşılacağını ve mârifete kabiliyetli olan sevdiklerini hangi yolla terbiye edeceğini beş bâb halinde, kitab ve sünnete uygun, icmâ-ı ümmete muvafık olarak bildirir. Kitaba ve sünnete uymayı ve namazın şartlarını ve dünyanın lezzetlerini terki ve kalbe yönelmeyi, gönül ve ruhun hakikatini dört fasılda anlatır. Kitaba ve Sünnete uymayı ve itikadı düzeltmeyi ve beş vakit namazı beş nevî üzere beyân eder. İnsan, câhil ve gâfil olursa hayvan gibi, ilim ve mârifet sahibi olursa insan-ı kâmil olduğunu bildirir. Kur'ân-ı Kerim ile hidâyete ermeyi ve Kur'ân-ı Kerim'e uymayı âyet-i kerîme ve hadîs-i şerifler ile bildirir. Peygamber Efendimize (S.A.V.) uymayı, sünnet-i seniyyesi ile doğru yolu bulmayı ve sadr-ı evvelden sonra din işlerinde meydana çıkan bid'atlerden sakınmayı âyet-i kerime ve hadis-i şerifler ile bildirir. İtikâdı düzeltme ve Ehl-i Sünnet ve Cemaat mezhebine uydurmayı bildirir. Abdestin farzlarını, namaz kılmayı ve namazın şartlarını, rükünlerini, vâciblerini,sünnetlerini, mekruh ve müfsidlerini, ümmetin ışığı ve tâcı, mezhebimizin imâmı İmâm-ı Âzam Ebû Hanife (rahmetullahi aleyh) Hazretleri'nin ictihad ve mezhebi üzere beyân eder. Dünyanın künhünü ve mahiyyetini, ondan sakınmayı, dünyadan mezmûm olan şeyleri ve ondan matlub olan mânâyı sekiz nev'i ile beyân eder. Dünyanın fâni, mergub, bulanık, karanlık, şeytanın tuzağı, hayvani eğlenceler, insânî hayâller yeri olduğunu Kur'ân-ı Kerim ve hadis-i kudsîlerle bildirir. Dünyanın belâ ve cefâ yeri olduğunu, büyücü, gaddâr ve vefâsız olup, ariflerin ve şeriflerin nefret ve gadabını mûcib, âhiretin zevk ve safâ âlemi olduğunu Resûlullah Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîs-i şerîfleri ile bildirir. Dünyanın ne olduğunu, aslını, sıkıntı ve zorluklarını, ona meyledenin şekâvetini ve terk edenin saâdetini bildirir. Dünyanın had ve hakikatını üç kısmı ayırmakta ve âhiret kısmının ve onunla kanâat etmenin nasıl olduğunu ve kanâat edenin rahat ve selâmetini bildirir. Mezmûm olan dünyanın gaddâr ve büyücü olduğunu, mekr ve hilesi ile insanları aldatmakta mâhir olduğunu ve saâdet sahiplerinin, kanâat ve yeterince kullanmakla mekrinden emin olup, rahat ve selâmet bulduğunu bildirir. Dünya sevgisinin Mevla’nın huzuruna engel olduğunu ve ondan zühd ve gönlün kurtulduğunu bildirir. Dünyanın, dünyayı sevenlerin nefs ve hevânın, mü’mine düşman, tâatine engel ve huzuruna mâ’ni olduğunu bildirir. Dünyadan ve ehlinden yüz çevirmeyi ve nefsi koyup gönülden içeri Mevla ya dönüp gitmeyi bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/BİRİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL Feyz ve ma'rifetin yerinin insanın kalbi olduğunu ve ma'sivayı unutup, nefsin hazlarını unutanın huzur ve ve ünsiyyeti kalbinde bulduğunu, insanın kalbinin tarifi ve mahiyyetini, hâl ve hususiyyetlerini, aklın had ve hakikatini ve kalbe nisbetini yedi nevî ile beyân eder. Mârifet feyzlerinin yerinin insanın kalbi olduğunu Kur’an-ı Kerim'in açık âyetleri ile bildirir. İrfân yerinin, insanın kalbi olduğunu ve kalbinden içeri teveccüh edenin huzûr ve ünsü bulduğunu kuds-î hadîslerle bildirir. Allahu Teâla’yı bilmenin yerinin insanın kalbi olduğunu hadîs-i şerîflerle bildirir. Mârifetullahın yeri olan kalbin, künh ve mâhiyyetini bildirir. Mârifet yeri olan kalbin, hâllerini ve özelliklerini bildirir. İnsanın kalbinin cevheri olan akl-ı meâdın had ve hakîkatını bildirir. İnsan aklının menşei ve rûhun mebdei olan akl-ı küllün, azametini, şânını ve her an cümleye olan lûtf ü ihsânını, Hakk Teâlâ’nın ona olan muhabbet ve ikrâmını ve onun âlemin cüzlerine olan devamlı feyzlerini bildirir. Gönülün ve rûhun hakikatini bilmenin Hakk yolu olduğunu, insanın kalbinde ne derece fazilet ve kemâller bulunduğunu, kalbin yedi tavra ayrıldığını, gönül ârif oldukta tasarruf ve himmet ve kudret bulduğunu, kâmil oldukta murad ve himmetten uzak, tasarruf ve kudretten âri kaldığını, teslim ve rıza ile dolup, hepsinden fariğ olduğunu, gönül ilhâm, uyku ve ölüm ile kendi âleminden ilim alıp nasiplendiğini, gönül kendi âlemini unutup, hatırladığını, gönül kendi âlemine riyâzetle revân olduğunu, gönül Mevlâ'nın ma'rifet ve muhabbet ile izzet ve lezzet bulduğunu gönül kendi âlemine teveccühü, her şeyden önemli ve lüzûmlu olduğunu, insan rûhunun nice menzillerden seyr ü sefer kıldığını, insan rûhunun bu dünyada nasıl noksanlaştığı ve kemâl bulduğunu, hangi mertebelere inip çıktığını on dört nevî ile anlatır. İnsan kalbinin her anda bir şân ile değişip, bu değişmenin kalpleri değiştirenin tasarrufları ile olduğunu âyet-i kerime ve hadîs-i şerîflerle bildirir. Kalbin gerçek anlamını ve doğru sırrını bildirir. Kalbin büyüklük, genişlik ve onu değiştirene yakınlık nispetini bildirir. Kalbin üstünlük, kemâl ve şerefini bildirir. İnsanın kalbinin yedi tavrının hâllerini bildirir. Kalbin mârifete kavuşunca, tasarruflarla himmet ve kudret bulduğunu ve kâmil odlukta murâd ve himmetten fariğ olup, tasarruf ve kudretten kaldığını, teslim ve rızâ ile dolup, her şeyden kurtulduğunu bildirir. Kalbin kendi âleminden uyku ve ölümle, tasfiye ve ilhâm ile nasip aldığını bildirir. Kalbin kendi âlemini unutmasını ve hatırlamasını bildirir. Kalbin kendi âlemine riyâzetle gittiğini, akl-ı külden istifade ettiğini, ilim ve hikmetle dolduğunu bildirir. Kalbin, Hakk’ın mârifeti ile izzet ve lezzet bulduğunu ve Hazret-i Rahman'ın muhabbeti ile iki cihanda sâid olduğunu bildirir. Kalbin kendi âlemine teveccühünün her şeyden önemli ve lüzumlu olduğunu bildirir. İnsan rûhunun çok âlemlerden seyr ü sefer ettiğini, Rabb’den âlemine gelip, burada mârifet ve kemâl bulduğunu bildirir. Rûhun, beden âleminde nasıl noksanlaştığını ve ne ile kemâl kazandığını bildirir. Rûhun tenezzül hallerini, terakkilerini ve kemâlini bildirir. İrfan yolunun esası olan az yeme, az uyuma, az konuşma, uzlet etmek, daima zikir ve fikir etmeyi altı fasılda anlatır. Az yemenin fayda ve hususiyetlerini sekiz nevî ile bildirir. Az yemenin fayda ve hususiyetlerini sekiz nevî ile beyân eder. Tokluğun âfetlerini ve açlığın kerâmetlerini bildirir. Tokluğun kötülüğünü ve açlığın faziletini bildirir. Yemeyi azaltmanın nasıl olduğunu, miktarını, fayda ve sırlarını bildirir. Tokluk alâmetlerini ve açlığın kerametlerini bildirir. Tokluğun afetlerini ve açlığın ve orucun faydalarını bildirir. Çok yemenin on âfetini ve az yemenin üstünlüklerini bildirir. Açlığın kısımlarını hâl ve makamlarını bildirir. Mârifet yolundaki altı esasın ikincisi olan az uyumanın faydalarını on nevî ile beyân eder. Az uyumayı, Kuranı Kerim ve hadis-i kudsî ile bildirir. Gece uyanık olmayı ve ibâdetle geçirmeyi hadîs-i şerîflerle bildirir. Az uyumayı, gece kalkmayı, kıymetli uykuyu ve âvamın gafletini bildirir. Uykuyu azaltan gece kalkmanın faziletini ve faydalarını bildirir. Az uyumanın iyi haslet olduğunu bildirir. Uykunun mezmûm, çok olduğunda zararlı olduğunu bildirir. Az uyku, kalbe cilâ, basiret ehlinin gözüne sürmedir. Uykunun sır ve faydalarını bildirir. Uykunun hakikatini, avâmın nefislerinin berzâhta kaldığını, seçilmişlerin rûhlarının melekûta çıktığını bildirir. Uyanıklığın kısımlarını hâl ve makamlarını bildirir. Mârifet yolundaki altı esasın üçüncüsü olan az konuşmanın faydalarını altı nevî ile beyân eder. Az konuşmayı, Kur’an-ı Kerim ve hadîs-i şerîflerle bildirir. Az konuşmanın, günahtan koruduğunu İzzet ve ihtiram verdiğini bildirir. Dili tutmada, vakti korumak, ameli, hâli ve hayatını korumak, âfetlerden selâmet ve sırları örtmek bulunduğunu bildirir. Az konuşmanın izzet ve ikbâl ve kemâle kavuşturucu ve hâlleri korumaya sebep olduğunu bildirir. Susmanın gönül ve rûh hallerini korumak olduğunu, mârifet yolcusunun görülen dünyayı terk ettiğini, masivadan geçmekle makbul olup, murâd aldığını bildirir. Susmanın kısımlarını, hâl ve makamının ne olduğunu, mârifet ehlinin kalp hallerini rumûz ile gösterdiğini bildirir. Mârifet yolundaki altı esasın dördüncüsü olan insanlardan uzletin faydalarını on nevî ile beyân eder. İnsanlardan uzleti, Kuranı Kerim ve hadis-i kudsî ile bildirir. Uzletin izzet ve hürmet olduğunu hadîs-i şerîflerle bildirir. Uzletin Allahü Teâla’ya yakınlık olduğunu ve dâimi üns verdiğini ve tam huzura kavuşmaya götürdüğünü bildirir. Uzletin büyüklerin âdeti, dâimi lezzet ve tam huzûr olduğunu bildirir. Uzlet, Allahu Teâla’ya taâte götürür, tam huzûr verir, sıdk ve ihlâs doğurur, seçkinlerin mertebelerine kavuşmaya sebep olur. Uzletin büyüklerin âdeti olduğunu, tam huzûr verdiğini ve maksada kavuşturmaya sebep olduğunu bildirir. Uzletin zikir ve fikire yardımcı ve tam teveccühe götürücü, daimi üns ve huzura kavuşturucu olduğunu bildirir. Uzlet eden âriflerin iki sınıf olduğunu bildirir. Uzletin kısımlarını ve hâlini bildirir. Uzletin nihâyeti olan halvete girişin şartlarını, esaslarını, usûllerini ve halvetin neticesi olan varidât, esrâr ve vusûlün elde edilmesini bildirir. Mârifet yolunun beşinci rüknü olan daimi zikrin fazilet ve faydalarını ve özelliklerini dokuz nevî ile beyân eder. Daimi zikri, âyet-i kerime ve hadis-i kudsî ile bildirir. Daimi zikrin Allahu Teâla ile ünsiyyete sebep olduğunu hadîs-i şerîfler ile bildirir. Daimi zikrin fazilet ve faydalarını bildirir. Zikrin özelliklerini ve tesirlerini bildirir. Daimi zikrin netice ve istiğrakını hâl ve kerâmetlerini bildirir. Zikrin üç derecesini bildirir. Dil ile zikrin sonunun alâmetlerini bildirir. Devamlı zikirle meşgul olmanın edeplerini, tesirlerini ve hâllerini bildirir. Kelime-i Tevhid'in faziletini ve kerametini ve özel tesirlerini bildirir. Mârifet yolunun altı esasından altıncısı olan tefekkürün aslını,mahiyetini, özelliklerini, faydalarını ve hâlini beş nevî olarak bildirir. Fikir ve ferasetle kalbi korumayı bildirir. Kalbe gelen hatıraların menşeini ve isimlerini, iyi ve kötülerinin alâmetlerini ve ölçülerini bildirir. Asılların aslı olan kalbin, önemli ve en lüzumlu olan korunmasını beş asıl hâlinde bildirir. Kalbin muhafazasının, bedeni korumaktan önemli olduğunu bildirir. Kalbin âfetlerinin esasını, ilaçlarının sınıflarını ve sıfatlarının isimlerini bildirir. İnsan rûhunun makamları olan tevekkül, tefviz, sabr ve rızâyı dört fasıl olarak bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/BİRİNCİ FASIL Tevekkülün fazilet ve faydalarını yedi nevî olarak bildirir. Tevekkülün fazilet ve faydalarını yedi nevi olarak anlatır. Tevekkülün kemalinin târif, fayda, tesir ve hâllerini bildirir. Rızık konusunda Allahü Teâla’ya tevekkülün önemini ve lüzumunu bildirir. Tam tevekkülün had ve hakikatını ve vücûdunun hikmetini bildirir. Tam tevekkülün te’sirlerini ve tevekkül ehlinin bazı hikâyelerini bildirir. Rızık işinde tevekkülün herkese lüzumlu olduğunu dört nükte ile bildirir. Tam tevekkülün tahsili nizamını ve ehlinin dâimi rahatını bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/İKİNCİ FASIL Ma'rifet yolunun dört aslından ikincisi tefviz'in fazilet ve faydalarını ve neticelerini sekiz nevî ile beyân eder. Tefvizin faziletini âyet ve hadislerle bildirir. Tefviz ve teslimin târifini, hakikatını, te’sir ve faydasını bildirir. Tefviz ve teslimin şartlarını ve faydalarını bildirir. Tefviz ve teslimin insana çok lüzumlu ve önemli olduğunun sebebini ve sırrını bildirir. Tefviz ve teslimin büyük iksir, belki Cennet-i Naim olduğunu bildirir. Tefviz ve teslimin te’sir ve faydasını bildirir. Tefviz ve teslimin insanın her işinde, her şeyden önemli ve lüzumlu olduğunu bildirir. Tefviz ve teslimin nasıl olduğunu, sebep ve neticelerini bildirir. Ma'rifet yolunun dört aslından üçüncüsü olan sabrın fayda ve faziletlerini ve sonuçlarını altı nevî üzere beyân eder. Sabrın faziletini âyet-i kerime ve hadîs-i şerîfler ile bildirir. Sabır ve tahammülün hak ve hakikatini, tatlılığını ve kerâmetini bildirir. Sabır ve tahammülün tefsir ve faydalarını bildirir. Sabır ve tahammülün kısımlarını ve faydalarını, feryat ve figanın âfetlerin bildirir. Sabır ile her kemâlin hâsıl olduğunu, sabır ile herkesin âfiyet bulduğunu, sabrın sonunun rızâ olduğunu bildirir. Sabır ve tahammülün elde edilmesini birkaç misâlle bildirir. Ârifler yolu esaslarının dördüncüsü olan"rızâ"nın fazilet, fayda ve neticelerini altı nevî üzere bildirir. Rızânın faziletini âyet-i kerime ve hadîs-i şerîfler ile bildirir. Kazâya rızânın târif ve hakikatini bildirir. Kazâya rızânın faziletini, faydalarını, alâmetlerini ve kısımlarını bildirir. Kazaya rızânın tesir ve faydalarını bildirir. Rızânın fayda ve hünerlerini ve rızâsızlığın çeşitli zararlarını bildirir. Bildirilen dört asıl hakkında topluca bilgi verir. Hak şerleri hayr eyler ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB En yüksek matlub olan Hakk'ın mârifetini, mârifet sahiplerinin kendilerini o yüksek makama saldığını, ârif-i billâh olanın huzur ve üns devletini bulup, muhabbet ve aşk denizine daldığını, hikmet ve evliyâ mânânın özü ve sadrın ilmi olup, gönlün ondan can lezzeti aldığını, evliyâ zümresinin insanların âvamından evlâ olup, gafletten huzura gelip üns-i Hakk ile kaldığını, evliyâ-yı kirâmın seçkinlerinin daimi muhabbet ve aşk şarabı ile hayvanî sıfatlardan fâni olup, Hakk ile bekâ bulduğunu ve evliyâ kerâmetlerinin açık, ve tarikattaki makamları seçik olduğunu beş fasıl ile bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/BİRİNCİ FASIL Kendini tanımanın, Allah'u Teâlâ'yı tanımanın anahtarı olduğunu, mârifet nûrunun ârifin kalbine geldiğini, mârifetullahın en yüksek matlub olduğunu, ârif olanın, mâsivayı unutup bildiğini bulduğunu ve kendinden geçip onunla kaldığını, her korku ve üzüntüden daima emin olduğunu ve Hakk Teâlâ'yı selbi sıfatlardan âri ve sübûti sıfatları ile muttasıf bulduğunu dokuz nevi ile bildirir. Allah'u Teâlâ'yı tanımayı âyet-i kerime ve hadis-i şeriflerle bildirir. Nefsi bilmenin, Allah'u Teâlâ'yı bilmeye sebep olduğunu bildirir. Hakk Teâlâ'yı bilmenin en yüksek matlûb olduğunu bildirir. Ârifin mâsivayı unutup, Hazret-i Mevlâ'yı bulmasını bildirir. Ârifin kendi vücûdundan fâni olup, ma'rufu ile bekâ bulduğunu bildirir. Ârifin korku ve üzüntüden emin ve kurtulmuş, üns ve huzûr ile rahat ve zevkli olduğunu bildirir. Zâhid ile ârifin, yâni ebrâr ile mukarreblerin farkını bildirir. Mârifet ehlinin yüksek şanını bildirir. Ârifin ma'rufu Hazret-i Hâlık ve Bâri'nin, noksan ve selbî sıfatlardan münezzeh ve kemâl ve sübûti sıfatlar ile muttasıf olduğunu, bütün kâinatın parçalarının, mahlukatın işleri ve insanoğlunun hallerinin O'nun te'sir ve kudretiyle, tedbir ve hikmetiyle, her zaman O'nun muradına uygun hâsıl olduğunu ve hareket ettiğini bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/İKİNCİ FASIL Muhabbetullahın [Allah sevgisinin] en yüksek maksad olduğunu, şevk, aşk ve vecd ile nihayet bulduğunu, muhabbetin haddini ve hakikatini, künhünü, mahiyyetini, faydalarını, makamlarını, alâmetlerini, kerâmetlerini, gönülde zuhûratını, târifini, kısımlarını, husûsî, zâti isimlerini, sıfatlarını, fiillerini, eserlerini; meyveleri, terkibleri, neticeleri olan şevk ve halleri, aşk ve hararetini, vecd ve kemâllerini ve nihayete kavuşma yolunu yirmidört nevi ile beyan eder. Muhabbetin üstünlüğünü âyet-i kerime ve hadis-i kudsî ile bildirir. Allah muhabbetinin fazilet ve faydalarını hadis-i şerifler ile bildirir. Muhabbetin haddini ve hakikatini bildirir. Muhabbetin esasını, husûsi çeşitlerini, fayda ve makamlarını bildirir. Allahü Teâlâ'yı sevmenin bazı alâmet ve kerâmetlerini bildirir. Allah sevgisinin gönülde zuhûr ve cevelânını bildirir. Allah sevgisinin târifini ve hakikatini bildirir. Allah sevgisinin kısımlarını bildirir. Allah sevgisinin isimlerini bildirir. Allah sevgisinin husûsiyyetini ve acîbliğini bildirir. Zâtın muhabbetini bildirir. Sıfatlara muhabbeti bildirir. Fiillere olan muhabbeti bildirir. Esere ait sevgiyi bildirir. Muhabbetin dört kısmının birbiriyle olan karışma ve birlikte bulunmasını bildirir. Bu dört muhabbetin eserlerini ve semerelerini bildirir. Allah sevgisinin mertebeler itibarıyla olan kısımlarını ve yedi meşhur ismini birer semeresi ile bildirir. Muhabbet ağacının yaprakları olan şevk ve iştiyâkı bildirir. Muhabbet ağacının semeresi [meyvesi] olan hakikî aşkı bildirir. Allah aşkının, insan aklından şerefli ve evlâ olduğunu bildirir. Aşkın hâlini, kerâmetini; âşığın hararet ve melâmetini; ma'şukun rahat, örtülü ve selâmet olduğunu bildirir. Allah sevgisinin gizli sırlarını ve yüksek şanını bildirir. Allah sevgisinin mecâz ve hakikatini, aslını esasını, vecd ve hâllerini bildirir. Allah aşkına kavuşma yolunun usûlünü bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL Evliyâ hikmetinin sadr ilmi olduğunu ondan gönlün zevk ve hidâyet bulduğunu ve ahkâm ilminden özel ve faydalı olduğunu dört nevi ile bildirir. Evliyâ hikmetinin fazilet ve faydalarını Kur'ân-ı Kerim ve hadis-i şerifler ile anlatır. Evliyâ hikmetinin had ve alâmetini, kadr ü kıymetini ve muhafazasını bildirir. Evliyâ hikmetinin, faydalı ilimlerden lezzetli olduğunu bildirir. Evliyânın hikmeti, onların temiz sözünden leziz ve tatlı olduğunu ve kalblere çok te'sir ettiğini, hakim-i İlâhinin âlimlerden bilgili ve şerefli olduğunu bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL Evliyâ-yı kirâmın fazilet ve bereketlerini, âdetlerini, tariflerini, vecd ve hâllerini, alâmet, hareket, hareketsizlik, mertebe ve kerâmetlerini, müşâhade ve makamlarının nihâyetini dokuz nevi ile beyân eder. Evliyâ-yı kirâmın fazilet ve bereketlerini Kur'ân-ı Kerim ve hâdis-i şerifler ile bildirmektedir. Evliyâ-yı kirâmın rüsûm ve âdetlerini ve kalbleri ile seyâhatlerini bildirir. Evliyâ-yı kirâmın had ve târifini, vecd ve hâllerini bildirir. Evliyâ-yı kirâmı ve alâmetlerini, huzûr ve selâmetlerini bildirir. Evliyâ-yı kirâmın hârik-ı adetlerini [kerâmetlerini] ve her tehlikeden emin ve rahat olduklarını bildirir. Evliyâ-yı kirâmın harekât ve sekenâtını, bereket ve ibâdetlerini, kavuşma ve tasarruflarını bildirir. Evliyâ-yı kirâmın mertebe ve makamlarını, bereket ve kerâmetlerini bildirir. Evliyâ-yı kirâmın müşâhadelerinin sonunu ve alâmetlerini bildirir. Evliyâ-yı kirâmın fenâ, bekâ ve makamlarını bildirir. Evliyânın seçkinlerinin seçtiği yol olan Nakşibendi yolunun Hakk'a varan yolların en yakını olduğunu, onun üç nevinden her birinin irfân devleti sermayesi olduğunu, o yolda ilerleyenin her kemâle mâlik olup, gizli hâl ve neş'eli gönülle üns ve huzûru bulduğunu, korku, sapıtma, tehlike ve melâlden emin olup kavuşma zülâli ile kâm aldığını yedi nevi ile beyan eder. Nakşibendi yolunun rükün, hakikat, usûl ve inceliklerini bildirir. İkinci Madde Nakşibendi yolunun üç yolundan birini bildirir. Üçüncü Madde Nakşibendi tarikatının ikinci yolunu bildirir. Dördüncü Madde Nakşibendi tarikatının üçüncü yolunu bildirir. Beşinci Madde Nakşibendi tarikatının sâlikinin her kemâle mâlik olup, vukûf-ı kalbi bulduğunu, nûrlar ve vâkıalar gibi şeylerden yüz çevirip Matlub’una müteveccih olduğunu, gönül rahatlığında olup, hâli örtülü kaldığını, Hakk’ın huzuruna gelip, gafillerden sakındığını bildirir. Mârifet yolunda hidâyet caddesinden dalâlet sahrâsına düşen mübâhilerin yanılma sebeplerini bildirir. Tasavvuf ehlinin on iki fırka olduğunu, bir fırkasının kurtulup diğerlerinin doğru yoldan ayrıldığını ve bu sapıtan fırkaların her birinin ne belâlar bulduğunu, doğru yolla hakka giden fırkanın menzile erip murâdını aldığını bildirir. Ruhun seyr u sülukunu, insan nefsinin yedi makamı geçmesi, Allahü Teâla'nın huzurundaki edeb ve rükünleri, yol gösterici mürşidin kerâmet ve emârelerini, kabiliyetli müridin sıfat ve alâmetlerini, şeytânın hîle ve aldatmalarını, zamanın evliyâsı kutbunun menkıbe ve güzel sıfatlarını sekiz fasıl olarak bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL Seyr ü sülûkun hallerini ve ona ait hüccetleri ve birinci makamda bulunan nefsi ve onda iken lazım olan edeb ve rükünleri sekiz nevî ile beyân eder. İnsan rûhunun mebde’ ve me’adını bildirir. İnsan vücudunda bulunan şehvâni nefs ile nefs-i natıkanın hakikatlerini ve ikisinin birbiriyle olan hâl, tavır ve isimlerini bildirir. Nefs-i nâtıkanın insan bedenine şehvani nefs vasıtası ile olan taallukunu ve iki âleme olan teveccühünü bildirir. Kalp ile kalbin sahibi arasında olan perdelerin neler olduğunu ve kalbin onlardan hangi yolla kurtulduğunu bildirir. İnsan nefsinin yedi makamını, rûhun zulmâni ve nurâni hicâblarının tertibini ve mertebelerdeki perdelerin kalkmasına sebep olanı bildirir. Kalbi tahliye ve rûhu süslemenin kemâlin kendisi olduğunu, sülûksüz o kemâlin muhal olduğunu, mukarrebler yolunda sülûkün en şerefli haslet olduğunu ve onun da Zülcelâl’in huzûruna vesile olduğunu bildirir. Yedi makamdan ilk makamda bulunan nefs-i emmârenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, mahallini, hâlini, vâridini, sıfatlarını ve üstünde olan nefs-i levvâme makamına terakkisini bildirir. Nefs-i emmârenin birinci makamdan kurtulmasının ve ilerlemesinin çâre ve yolunu bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/İKİNCİ FASIL Yedi makamdan ikinci makamda bulunan nefs-i levvâmenin hâllerini,sıfatlarını, tavırlarını ve üçüncü makama yükselmedeki zikirlerini, âlem-i misale girmesini ve sırlarını, tezkiye ve tasfiyede yolunu, gidişini, yol kesicilerden ve engellerden yüz çevirme ve kaçmasını dokuz nevî ile beyân eder. Nefs-i levvâmenin, niçin bu ismi aldığını, seyrini, âlemini, mahallini, hâlini, vâridini ve sıfatlarını bildirir. İkinci makamda kalan ebrâr ile yüksek makamlara çıkan mukarrebler arasında olan farkı bildirir. Nefs-i levvâmenin ikinci makamdan üçüncü makama yükselmesi yolunun ilâcını bildirir. İkinci makamda kulu Mevlâ’sından kesen mânilerin en büyüğünün insanlarla ihtilat (karışmak, karışıp görüşmek) olduğunu bildirir. İkinci makamda nefs-i levvâmenin âlemi misale girişini ve oradaki rûhânilere kavuşmasını ve oradaki konuşmasını bildirir. Âlemi misâlde olan Fehmâniyye’yi ve tasfiye ve tezkiye alâmetlerini bildirir. Kalbin tasfiyesinin ve nefsin tezkiyesinin en güzel ve kolay yolunu bildirir. İkinci makamda sâlikde bulunup, ona galip olan gadabın menşeini, hakîkatını ve katlanmakla olan ilaçlarını bildirir. İkinci makamda bulunan yol kesicileri gideren dört şeyi açıklar ve üçüncü makamı ve oradan dördüncü makama çıkmayı bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL Yedi makamdan üçüncüsünde bulunan nefs-i mülhimenin hâllerini, sıfatlarını, tavırlarını, pîrine irâdesini teslimini, şeriata uymakla gidişini, şeriatın hakikatin içi olduğunu, üçüncü isimle meşguliyetini, bu nefsin güzel hallerini, dizginleri atmanın açıklanmasını, rûhânilerin hitâb ve hayâlini, kabz ve bastın birbiri arkasından gelmesini, inkıbaz ile zül ve iftikârın ve üçüncü ismin te’sir ve esrârını on nevî ile beyân eder. Nefs-i mülhimenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, yerini, hâlini, vâridini, sıfatlarını ve üstünde olan nefs-i mutmâinne makamına yükselmesini bildirir. Üçüncü makamda bulunan sâlikin mürşid-i kâmile teslim ve irâdetini bildirir. Üçüncü makamda şeriata uymakla ilerlemesini, hayır ve şerrin galebesinin eserlerini bildirir. Hakikatın batınını ve sırrının şeriat olduğunu, şeriat edebi ile gidenin yakınlık makamına kavuştuğunu, edepsizlik edenin dalâlete gidip mahrûm kaldığını, her murâdın ibâdetle alındığını bir misâl ile bildirir. Üçüncü makama mahsus olan isim ile bu sâlikin iştigalini, meyyal olan nefse iltifat ve dönüşünü bildirir. Üçüncü makamda nefs-i mülhimenin güzel sıfatlarını ve hallerini bildirir. Üçüncü makamda sâlike rûhânilerin hitâb ve senâsını, onların ise onlardan yüz çevirmesini ve Hakk’a yönelerek fâni olmasını bildirir. Üçüncü makamda olan sâlikin aşk hâllerini, kabz ve bastının birbiri ardından gelmesini ve değişmesini bildirir. Üçüncü makamda sâlikin inkıbaz olan zül ve iftikârını bildirir. Üçüncü makamda bulunan sâlikin kalbinde üçüncü ismin te’sir ve husûsiyyetini ve müşahâdenin çeşit ve maliyetlerini bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL Yedi makamdan dördüncü makamda bulunan nefs-i mutmainnenin hâllerini, sıfatlarını, durumlarını, kerâmete meyl ve iltifatını, fitne ve âfetlerini, Hakkın Habibi’ne muhabbetini, mala meyl ve rağbetini, mürşid olmaya liyâkatini, ezkiyânın sülûkunu tercihi ve bütün evliyâya tatbikini dört nevî üzere beyân eder. Nefs-i mutmâinnenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, hâlini, mahallini, vâridat ve sıfatlarını ve üstünde olan rızâ makamına kavuşmasını bildirir. Dördüncü makamda bulunan kâmil için hârîk-ül âdet olan kerâmetlere meyl ve iltifatın fitne ve zararlarını bildirir. Dördüncü makamda bulunan kâmilin Hazret-i Hakk’ın habibine (sallallahu aleyhi ve sellem) muhabbetini, mala meyl ve rağbetini ve mürşid olmaya liyâkatını bildirir. Ezkiyânın sülûkü tercihini ve evliyâ tatbikini bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/BEŞİNCİ FASIL Yedi makamdan, beşinci makamda bulunan nefs-i râdiyyenin durumunu, hallerini, sıfatlarını, tavırlarını, fiil isim ve sıfatların tecellileri ile olan hallerini, İlm-el-yakîn, Ayn-el-yakîn ve Hakk-el-yakîn mertebeleri misâllerini üç nevî ile beyân eder. Nefs-i râdiyyenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, mahallini, hâlini, vâridini, sıfatlarını ve üstünde olan nefsi mardiyyeye yükselmesini bildirir. Beşinci makamda bulunan kâmile hâsıl olan fiil, isim ve sıfatların tecellilerini ve bunlarla hâsıl olan kerâmetleri bildirir. İlm’el-yakîn, ayn’el-yakîn, hakk’el-yakîn hâllerini ve vahdet-i vücûd şühûdunun şart ve rükûnlerini bildirir. ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/ALTINCI FASIL Yedi makamdan, altıncısı olan nefs-i mardiyyenin hâl, sıfat, tavır, bâzı sırlarını, tabiatının tarifini, isimlerini üç nevî ile beyân eder. Nefs-i mardiyyenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, mahallini, hâlini, vâridini ve sıfatlarını, buradan yedi makama geçmesini bildirir. Altıncı makamda bulunan kâmilin hâl, söz ve sırlarından bâzısını bildirir. Tabiat, zıl ve nefs-i Rahmânî’nin üçünün bir cevher olduğunu bildirir. Yedi makamın yedincisi olan “nefs-i kâmile”nin hallerini, sıfatlarını, alâmet ve kerâmetlerini, mürşid-i kâmilin terbiyesi emârelerini, kabiliyetli sâlikin metânet ve alâmetlerini, kabz hâli ile batını tamir etmeyi ve sâlike şeytanın karışmasını, aldatmasını, onu alt üst etmesini sekiz nebî ile bildirir. Nefs-i kâmilenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, yerini, hâlini, vâridini, sıfatlarını ve sâlikleri terbiye etmesini bildirir. Mürşid-i kâmilin alâmet ve kerâmetlerini, kabiliyetli sâliki terbiyesinin emârelerini ve kendi âdet ve ibâdetlerini bildirir. Kabiliyetli sâlikin metânet ve alâmetlerini bildirir. Kabiliyetli sâlikin üzüntü ve inkıbaz ile inşirah ve inbisat bulduğunu, kabz hâlinde bâtının imârı bulunduğunu bildirir. Mukarrebler yolu sâliki, nefsi emmâre makamında iken, şeytan onu Hak yolundan ayırmak için, ona sûret-i Hak’tan geldiği kapıları bildirir. Mukarreb yolundaki sâlik, nefs-i levvâme makamında iken, şeytanın onu Hak yoldan çevirmek için ona sûret-i Hak’tan geldiği kapıları bildirir. Mukarrebler yolu yolcusu sâlik nefs-i mülhimede iken, şeytanın onu Hak yoldan çevirmek için sûret-i Hak’tan gelmesini bildirir. Mukarreb yolu sâliki nefs-i mutmâinneye gelince, Allahu Teâlâ'nın kalesine girip şeytana galip geldiğini bildirir. Hazret-i Gavs-i ulvî Fakirullah Şeyh İsmail Tillovî’nin haseb ve nesebini, mezhep ve meşrebini, dil ve edebini, vatanı ve doğumunu, rüsûm ve adetlerini, ilim ve ibâdetlerini, kuyu hikâyesini, keşifteki velâyetini, tam uzletini, kudsî kuvvetini, güzel faziletlerini, şemâlini, günlük ibâdetlerini, âdetlerini, giydiği elbiseler ve babam Osman Efendi ile Sıhranlı Muhammed Efendi’ye gâibâne meyl ve muhabbet saldığını, babam üzüntülü iken, nasıl varıp da onu bulduğunu, o hakîm-i İlâhî’nin yanında kalıp her derdine derman olduğunu, Hazret-i Şeyh’in bazı kerâmetlerinin nasıl zâhir olduğunu, adı, şânı ve makamı ile cihânın dolduğunu ve merhum babamın vefâtından sonra bu Hakkı yetimini bir nazar ile tâziye edip sonra nice hikmetle tavsiye ve hakimâne terbiye ettiğini, Hazret-i Şeyhin vâdesi erip Hakk’a cân verip, murad aldığını, fenâ şerbetini içip, beka âlemine göçüp bu cihânda güzel adı ve çok hayırları kaldığını on nevî ile beyân eder. Hazreti Gavs-i ulvî Fakirullah Tillovi merhûmun haseb ve neseb, mezhep ve meşreb, dil ve edep, vatan ve doğumunu, rüsûm ve âdetlerini, ilim ve ibâdetlerini bildirir. Gavs-i a’zam İsmâil Fakirullah Hazretlerinin kuyu hikâyesini ve velâyet-i keşfiyyesini, uzletini ve kudsî kuvvetini bildirir. Şeyh İsmail Tillovi Hazretlerinin yüksek meziyetlerini, şemâilini ve günlük ibâdetlerini bildirir. Şeyh İsmail Tillovi hazretlerinin âdetlerini ve elbiselerini bildirir. Şeyh İsmâil Fakirullah’ın hizmetçilerinin başı, belki evlâdı kirâmı olan aziz babam Derviş Osman Hüsnî Hakirullah’ın (rahmetullahi aleyh) memleketi, doğumu, güzel hâlleri, ahlâkı, hüzün, hayret ve yanmasını bildirir. Şeyh İsmâil Fakirullah hazretlerine hizmet edenlerin reisi, belki evlâdı gibi sayılan hilm ve hayâ ma’deni Derviş Osman Hüsnî Hakirullah hazretlerinin kendi işi için istihâre edip, oğlu İbrâhim dünyaya gelip, kendisi her şeyi bırakıp Erzurum'a geçip, tasavvufa âşinâ olup, sâhibinin haberini alıp, seyahat arkadaşını bulup, çâresine bakmasını bildirmektedir. Hilmi ve hayâ ma’deni Derviş Osman Hüsnî Hakirullah'ın kendisine müjdelenen sâhibini bulması, huzûrunda kalıp, derdine derman olması ve muradını almasını bildirir. Fakirullah İsmâil Tillovi’nin kendinden talebsiz ve habersiz sâdır olan hârık-ı âdât, keşf ve kerâmetlerini bildirir. Hazreti Şeyh İsmail Fakirullah (rahmetullahi aleyh) hâdimlerinin başı ve evlâdı gibi bulunan hilim ve hayâ ma’deni Derviş Osman Hüsnî Hakirullah’ın (rahimehullah) Hakk’ın rahmetine kavuşmasını ve Hazret-i Şeyh ondan sonra bu yetimini bir nazarla tâziye edip, hikmetle tavsiye ve hakimâne terbiye ettiğini beyân eder. Gavs-i a’zam Şeyh İsmâil Fakirullah Hazretleri'nin her hâlinde metânetini, tarikatta istikametini, hakikatta imâmetini, herkesin ondan yardım görmesini, dünyada kalma müddetini ve vefâtını bildirir. Hâlık'ı sevenleri, zamâne halkını, sohbet, akraba, baba, kardeş haklarını, hanımı, çocukları ve hizmetçileri ile olan muameleyi, câhil ve âlimlerle görüşme, komşu hakları, fakirlere yemek vermek, misafirlere ikram etmek, âvam ve hâvasa yapılacak muameleleri, lütuf ve ihsânı ve her sohbet ve ülfete mâhsus olan edeb ve rükünleri, yedi a'zanın âfetlerini, hastalıkları, fakirlik ve zenginlik sebeplerini, muhafaza ve unutmayı ve bütün bunları insana kolaylaştıran tevhîdi dört fasıl hâlinde anlatır. Habib-i Hüda'nın kısaca hâllerini ve hüsn-i muaşereti teşvik eden âyet-i kerîme ve kudsî hadisleri üç nevî mile beyân eder. Resûl-i Emîn’in ve Ashâb-ı Güzîn’in güzel ahlâkını, Tâbîin’in ve din âlimlerinin hâllerini kısaca bildirir. İnsanlarla iyi geçinmeyi, lütf ve yumuşak konuşmayı âyetlerle bildirir. Herkese iyi davranma yarın Lütfü ve yumuşaklıkla konuşmayı hadis-i kutsiler ile bildirir. İnsanlarla iyi geçinmeye, tatlı ve yumuşak söylemeye âit hadîs-i şerif, haber ve büyüklerin sözlerini, herkese aklına göre söylemeyi, evlenmenin fayda ve zararlarını dört nevî ile beyân eder. İnsanlarla iyi geçinmenin, tatlı ve yumuşak söylemenin fazilet ve faydalarını ve hadîs-i şerîfler ile bildirir. İnsanlarla iyi geçinmeyi haber ve eserlerle bildirir. İnsanlarla iyi geçinmeye, yumuşak söylemeye âit büyüklerin sözlerini ve herkese anlayacağı şekilde söylemeyi bildirir. Evlenmenin zararlarını ve faydalarını bildirir. Hâlık ve zamane halkının sohbetini, akraba, komşu ve arkadaşlarla ülfeti, iyi geçinmeyi on üç nevî ile bildirir. Kulun Mevlâ’sı ile huzûr ve ünsiyyetinin edep ve rükünlerini bildirir. Âlemin talebesine ta’lim ve tedrîsinin edep ve şartlarını bildirir. Talebenin üstâdından ilim öğrenmesindeki edep ve şartları bildirir. Baba ve anne ile sohbet ve ülfetin edep ve şartlarını bildirir. Tecerrüt (bekârlık) âleminde olan ârifin evlenmesinin edep ve şartlarını bildirir. Erkeğin ehli ile oynama ve cima’ının edeblerini bildirir. Cima’ vakitlerini, birleşmeyi, çocukların hâl ve şekillerini bildirir. Erkeğin hanımıyla sohbet ve ülfetinin edeb ve şartlarını bildirir. Kadının kocası ile sohbet ve ülfetin edeblerini bildirir. Kişinin çocukları ile sohbet ve ülfetinin edeb ve şartlarını bildirir. Efendinin köle ve câriyeleri ile sohbet ve ülfetinin edep ve şartlarını bildirir. Akrabanın akraba ile sohbet ve ülfetlerinin edep ve şartlarını bildirir. Kişinin, komşusu ile sohbet ve ülfetinin edeb ve erkânını bildirir. Arkadaşlarla sohbetin edeb ve şartlarını, hâs kimseleri, mârifeti,câhil kimselerle görüşmeyi, avâmın âdetlerini, âlim ve havassın dışarı işlerini ve her şeyini insana kolay eden tevhîdi altı nevî ve bir hâtime ile beyân eder. İyi arkadaşlarla sohbetin edeb ve erkânını bildirir. İnsanlar arasındaki sohbet ve ülfetin edelerini bildirir. Câhil insanlarla görüşmeyi ve avâm ile olan sohbetin edeblerini bildirir. Ulemâ-yı kirâmın ve fukahâ-yı izâmın dış görünüşlerinin nizâmını ve avâmla karışmalarında rüsûm ve âdetleri intizamını tamamı ile bildirir. Evliyâ-yı kirâmın ve meşâyıh-ı izâmın görünüşlerindeki nizâmı bildirir. Bütün azâların günâh âfetlerini, ezberleme, unutma, fakirlik ve zenginlik sebeblerini kısaca bildirir.
|
