Aşağıdaki muhtevadan, ilgilendiğiniz konunun bulunduğu FASIL'ı tesbit edin.

(İlgilendiğiniz konu, mesela; 'İkinci Fen/Üçüncü Bab/Dördüncü Fasıl' gibi bir başlık altında yer alır.)

Osmanlıca Kitapta sayfaların altında yer alan, aşağıdaki gibi bir İÇİNDEKİLER düğmesi mevcuttur, ona tıklayın.

Menü açıldığında, tesbit ettiğiniz FASIL'ı seçin.

Fasıl'a ulaşıldığında, sayfa içerisinde ilgili maddeyi seçin.


 
 

İçindekiler

ÖNSÖZ

MUKADDİME

Kur'an âyetleri ve Peygamber hadislerinin bildirdiği şekilde itimat ve itikat olunacak dinî hususlara ve kesinlikle ihtiyaç olan İslâm bilginlerinin görüşlerine göre; Arş'ın yaratılışının tertibini, Kürs'ü, Cennetleri, gökleri, yerleri, denizleri, ışıkları, kıyamet alâmetlerini, kıyametin hal ve durumlarını, cihanın harap oluşunu ve yok oluşunu, Rahman'a kavuşma âleminin (Ahiretin) ebediliğini dört fasıl ile tafsil eder.

MUKADDİME/BİRİNCİ FASIL

Kısa ve toplu olarak sıra ile âlemin yaratılışını, Arş-ı Azam’ın büyüklüğünü, Arş’ı taşıyan melekleri, Arş etrafındaki nehirleri ve melekleri, Arş’ı altındaki Kürsi, Sidre, Levh ve Kalem’i altı madde ile bildirir.

Birinci madde

Cihanın yaratıcısının, âlemde olan güzel sanatlarını derin derin düşünmeye sevk eden açık alâmetleri bildirir.

İkinci Madde

Âlemin yaratılış düzenini özet olarak bildirir.

Üçüncü Madde

Arş-ı âzamı ve muhterem taşıyıcılarının keyfiyetini bildirir.

Dördüncü Madde

Arş-ı âzamın çevresinde olan nehirleri ve melekleri bildirir.

Beşinci Madde

Arş-ı azamın altında olan kürsü, levh-i mahfuz, kalem, sidretülmünteha, tuba ağacı, İsrafil'in uru ve ruhların berzahını bildirir.

Altıncı Madde

Sidretülmüntehada olan meleklerin vasıflarını ve durumlarını, arşın horozu olan tavusun renklerini ve zikirlerini bildirir.

MUKADDİME/İKİNCİ FASIL

Cennetlerin isimlerini, vasıflarını ve sayılarını onlarda olan nehirleri, ağaçları, binalarının çeşitlerini, nimetlerini, hurilerini ve gılmanlarını dört madde ile açıklar.

Birinci Madde

Cennetlerin isimlerini ve sıfatlarını ve onlarda olan nehirleri, ağaçları ve meyvelerini, yüksek şatoları ve göz alıcı elbiseleri bildirir.

İkinci Madde

Cennet nimetlerinin çeşitlerini ve cennetlerde bulunan huri ve gılmanları, Rahman'a kavuşmayı ve görmeyi bildirir.

Üçüncü Madde

Cennet nimetlerinin hülasası ve o devlete nail olanı bildirir.

Dördüncü Madde

Liva-yı hamd ve Beyt-i mamuru bildirir.

MUKADDİME/ÜÇÜNCÜ FASIL

Cennet altında olan perde melekleri, denizleri, hazineleri, yedi göğü ve her gökte olan melekleri, güneş, ay ve yıldızların hareketlerini, kâinatın durumu ve atmosferi dört madde ile açıklar.

Birinci Madde

Yüksek cennetlerin altında olan perde meleklerin çeşitlerini, denizleri, Hak'kın hazinelerini, yedi göğün keyfiyetini ve he birinde sakin olan melekleri ve onların şekillerini ve tesbihlerini bildirir.

İkinci Madde

Yedi göğün altında, dünya göğüne bitişik olan denizin içinde güneş, ay ve yıldızların doğuş ve batışını ve bazı durumlarını bildirir.

Üçüncü Madde

Geceyi, gündüzü, güneşin secdelerini, ay ve güneş tutulmalarını bildirir.

Dördüncü Madde

Kâinatın bazı durumlarını ve atmosferi bildirir.

MUKADDİME/DÖRDÜNCÜ FASIL

Yedi denizin, sekiz Kaf dağının, yedi yerin ve her tabakanın sakinlerini, cehennemi ve yedi tabakasını ve her bir tabakasında bulunanların, kıyamet şartlarının ve kıyamet hallerinin, âlemin yok oluşunun ve mahşerin durumlarının yaratılış keyfiyetini; beş madde ile beyan eder.

Birinci Madde

Yedi denizi, dağları, yerleri ve cehennemi özet olarak bildirir.

İkinci Madde

Yedi yerin durumlarını ve her tabakanın sâkinlerini, cehennemin yedi tabakasını ve her birinin isimlerini ve oralarda bulunanları ayrıntılarıyla bildirir.

Üçüncü Madde

Âlem ağacının meyvesi olan Adem aleyhisselâmın ruhu, cümleden önceyken, cümleden sonra ortaya çıkmasını ve cennete çıkmasını ve oradan inmesini; zürriyetiyle yeryüzünün imaratını ve onun neslinden Habib-i Ekrem Muhammed sallallahü taâlâ aleyhi ve sellem hazretlerinin doğuşunu, onun şeriat ve efendiliğinin bâkî olduğunu bildirir.

Dördüncü Madde

Kıyametin şartlarını, kıyametin alâmetlerini, surun üfürülüşünü, zelzele ve insanların perişanlığını, yaratıkların helakini ve göklerin harap olmasını bildirir.

Beşinci Madde

Surun üçüncü üfürülüşünü, ölülerin diriltilişini, cesetlerin haşrini, amel defterlerini, hesabı, mizanı, sırat köprüsünü, arafı özet olarak bildirir.

BİRİNCİ FEN

Yüzeyleriyle kâinatın aynası olan âlemlerin, yaratılış tertibini; cihanın arazlarının ve cevherlerinin mahiyet ve keyfiyetini; özlerin ve eşyanın şekil ve durumlarını; esaslar ve cisimler âleminin görüntü ve hikmetini; canlıların, bileşiklerin ve unsurların bozuşum ve oluşumunu, hakimane üç babla belirtir ve beyan eder.

BİRİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB

Alemlerin yaratılışındaki tertibi, Cihandaki cevher ve arazların nitelik ve niceliklerini İslam filozoflarının akli delillerle buldukları üzere dört fasılda bildirir.

BİRİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL

Vacibü’l – Vücud olan Allah’ı isbat edip, varlıkları imkan dâhilinde olan cevher ve arazları kısaca üç madde ile beyan eder.

Birinci Madde

Vacib'ül-vücud Allah Taâlâ hazretlerini aklî delillerle ispat edip onun eşyaya yakın olup; onlara ürünmüş olmadığını âlimlerin bulduklarını bildirir.

İkinci Madde

Varlığı mümkün olan beş cevheri özet olarak bildirir.

Üçüncü Madde

Varlığı mümkün olan arazların dokuz kısmını kısaca bildirir.

BİRİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB/İKİNCİ FASIL

Feleklerin, nefslerin ve akılların ortaya çıkmasındaki tertibi; tabiatların mertebelerini; özlerin değişimini; ateş, hava, su ve toprağın dönüşümlerinin delillerini; maden, bitki, hayvan ve insanın doğuşunu ve bunların arasında aracı olanı; ruhların geldikleri ve gittikleri yeri; bedenlerin devranının keyfiyetini dört madde ile hakîmâne beyan eder.

Birinci Madde

Feleklerin, nefslerin ve akılların ortaya çıkışındaki tertibi; dört unsurdan çıkan dört keyfiyeti bildirir.

İkinci Madde

Dört unsurun mertebe ve tabiatlarını ve birbirine çevrilmelerini ve dönüşmelerini bildirir.

Üçüncü Madde

Dört unsurun başkalaşımın delillerini; maden, bitki, hayvan ve insanın doğuşunu ve bunların arasındaki aracıyı bildirir.

Dördüncü Madde

Ruhların çıkış ve dönüş yerini; vücutlarda devrinin keyfiyetini bildirir.

BİRİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Maddede ve zihinde hâsıl olan eşyanın sayılarını beyan eden matematiğin, çok önemli ve çok lüzumlu olan kaidelerini, on kolay yöntem üzere, on madde ile açıklar.

Birinci Madde

Sayının tarifini, sahih sayıları, tam sayıları, dokuz kesiri, mutlak sayıyı, yarım sayıyı, tam sayıyı ve artık sayıyı özet olarak bildirir.

İkinci Madde

Sayıların usul ve füruunu, basamaklarını; toplamanın, iki kat almanın, ikiye bölmenin, çarpmanın, çıkarmanın, bölmenin, kök almanın, karekök almanın tariflerini; çarpım ve bölümün sonuçlarını bildirir.

Üçüncü Madde

Toplamanın en kolay yolunu bildirir.

Dördüncü Madde

Çıkarmanın kolay yolunu bildirir.

Beşinci Madde

İki kat almanın kolay yolunu bildirir.

Altıncı Madde

Yarıya bölmenin kolay yolunu bildirir.

Yedinci Madde

Çarpma çeşitlerinin en kolay yolunu bildirir.

Sekizinci Madde

Bölmenin kolay yolunu bildirir.

Dokuzuncu Madde

Sayıların kökünü, kesirlerini ve bayağı kesirlerin hesabının kolay yolunu bildirir.

Onuncu Madde

Bilinmeyen sayının bulunmasının kolay yolunu bildirir.

BİRİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL

Cisimlerin miktarlarını, boyutlarını beyan eden geometrinin, astronomi için önemli ve lüzumlu olan şekillerini kolay bir yöntem üzere dört madde ile beyan eder.

Birinci Madde

Nokta, çizgi, yüzey ve cismin tariflerini; çizgi ve yüzeyin kısımlarını ve özelliklerini özet olarak bildirir.

İkinci Madde

Üçgenlerin kısımlarını, dörtgenlerin çeşitlerini, çokgenlerin açı kısımlarını, dairenin merkez ve çevresini, çap, kiriş, yay, pay ve sinüsü özet olarak bildirir.

Üçüncü Madde

Mücessem şekillerden, küp, silindir, koni, küre şekillerini; merkez ve çevresini, kuşağını, kutbunu; eksen ve hareketini, dairelerle dönencelerini, yavaş ve hızlı hareketlerini özet olarak bildirir.

Dördüncü Madde

Yüzeysel şekillerin ölçülerini, mücessem şekillerin miktarlarını ve yüksekliği olan eşyanın yüksekliklerini bildirir.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB

Âlemin şeklinin yuvarlak olduğunun isbatını; yıldızların ve feleklerin durumlarının keyfiyetini, hakîmâne on fasıl ile tafsil eder.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL

Âlemi ecsamın küre şeklide olduğunu, gök küresi üzerindeki büyük daireleri, göklerin tabakalarının tertibini, felek-i azamı şeklini altı madde ile açıklar.

Birinci Madde

Feleklerin yuvarlaklığının kabulünü ve unsurları ve yuvarlaklığa erişkin olan hayret verici meseleleri bildirir.

İkinci Madde

Âlemin yuvarlaklığını isbat eden akli delilleri bildirir.

Üçüncü Madde

Dünyanın yuvarlaklığı kaidesi üzerine bina edilen şaşırtıcı meseleleri bildirir.

Dördüncü Madde

Feleklerde ve yerde ortaya çıkan olayları açıklamak için, âlem üzerinde konuları ve çizilen on büyük daireyi bildirir.

Beşinci Madde

Feleklerin bütün tabakalarının yapısını; feleklerin parçalarının hareketlerini: Günlük dönüş hareketinin keyfiyetini; yönlerin sınırlanmasını; yüksek gök cisimlerinin mahiyetini özet olarak bildirir.

Altıncı Madde

Atlas feleğinin yapısını, sürat ve günlük hareketini ve bütün feleklere ve unsurlara olan tahakküm ve tasullutunu ve boşluğunun genişliğini bildirir.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/İKİNCİ FASIL

Burçlar sahibi göğü; burçların şekillerini ve isimlerini; burçların katlarını ve sabit yıldızları; ayın menzillerini; gök cisimlerinin uzaklıklarını dört madde ile bildirir.

Birinci Madde

Sekizinci feleği bildirir.

İkinci Madde

Belirlenmiş yıldızlar ile bulunan şekilleri ve burçlar semasının dört katını bildirir.

Üçüncü Madde

Sabit yıldızlardan olan ayın konaklarını isimleri ve şekilleriyle; burçlar feleğinde olan mekânlarıyla ve kırk enlemde doğuş ve batışlarını yerleri ve vakitleriyle bildirir.

Dördüncü Madde

Burçlar feleğinin ve onda olan sabit yıldızların uzaklık ve cisimlerini bildirir.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Yedinci göğün yapısını ve onda olan Zühal (Satürn) feleğini altı madde ile bildirir.

Birinci Madde

Zühal yıldızının mümessil feleğini bildirir.

İkinci Madde

Zühal yıldızının, merkezinin dışındaki feleğinin yapısını bildirir.

Üçüncü Madde

Zühal yıldızının döndürücü feleğini bildirir.

Dördüncü Madde

Zühal yıldızının düz gitme, durma, yavaşlama ve süratini; geri dönmesini ve şaşkınlığını; güneş ile olan bağlantı ve güneşe yaklaşmasını bildirir.

Beşinci Madde

Zühal yıldızının doruk ve etek noktalarını, tepe ve kuyruk düğümlerini bildirir.

Altıncı Madde

Zühal yıldızının tabiat ve vasıflarını, uzaklık mesafesini, cisminin ölçüsünü bildirir.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL

Altıncı göğün yapısını ve orada hâkim olan müşteri (Jüpiter) yıldızının vasıflarını beş madde ile beyan eder.

Birinci Madde

Müşteri yıldızının mümessil feleğini bildirir.

İkinci Madde

Müşteri yıldızının merkez dışı feleğini şekil ve hareketiyle bildirir.

Üçüncü Madde

Müşteri yıldızının döndürücü feleğini, yapısı ve hareketiyle bildirir.

Dördüncü Madde

Müşteri yıldızının sürat ve istikametini, yavaşlama ve duraklamasını, geriye dönüş ve şaşırmışlığını, güneş ile olan bağlantı ve yakınlığını bildirir.

Beşinci Madde

Müşteri yıldızının doruk ve eteğini; tepe ve kuyruk düğümlerini; tabiat ve vasıflarını; uzaklığını mesafesini ve cismin ölçüsünü bildirir.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/BEŞİNCİ FASIL

Beşinci göğün yapısını ve burada hâkim ola Merih yıldızının vasıflarını beş madde ile açıklar.

Birinci Madde

Merih yıldızının mümessil feleğini bildirir.

İkinci Madde

Merih yıldızının merkez dışı feleğini, yapısı ve hareketiyle bildirir.

Üçüncü Madde

Merih yıldızının döndürücü feleğini, şekil ve hareketiyle bildirir.

Dördüncü Madde

Merih yıldızının süratini, düz gidişini, yavaş gidişini ve duraklayışını, geri dönüş ve şaşırmışlığını ve güneş ile olan bağlılık ve yaklaşımını bildirir.

Beşinci Madde

Merih yıldızının doruk ve eteğini, tepe ve kuyruk düğümlerini, tabiat ve vasıflarını, uzaklık mesafesini ve cisminin ölçüsünü bildirir.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/ALTINCI FASIL

Dördüncü göğün yapısını ve burada sultan olan güneşin, hükümlerini ve durumlarını dört madde ile açıklar.

Birinci Madde

Güneşin özelliklerini özetler ve mümessil feleğini bildirir.

İkinci Madde

Güneşin merkez feleğinin yapısını ve hareketini bildirir.

Üçüncü Madde

Güneşin doruk ve eteğini, tepe ve kuyruğunu, yavaş ve süratli gidişini bildirir.

Dördüncü Madde

Güneşin tabiat ve sıfatlarını yarar ve etkilerini, uzaklık ve büyüklüğünü bildirir.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/YEDİNCİ FASIL

Üçüncü göğün yapısı ve burada hükmeden Zühre yıldızının (Venüs) durumlarını beş madde ile açıklar.

Birinci Madde

Zühre yıldızının mümessil feleğini bildirir.

İkinci Madde

Zühre yıldızının merkez dışı feleğinin, yapı ve hareketini bildirir.

Üçüncü Madde

Zühre yıldızının döndürücü feleğini şekil ve hareketiyle bildirir.

Dördüncü Madde

Zühre yıldızının sürat, istikamet, yavaşlama, duraklama ve şaşırmışlığını ve güneş ile olan bağlantı ve yaklaşımını bildirir.

Beşinci Madde

Zühre yıldızının doruk ve eteğini, tepe ve kuyruk düğümlerini; tabiat ve vasıflarını, uzaklığının ve cisminin ölçüsünü bildirir.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/SEKİZİNCİ FASIL

İkinci göğün yapısını ve burada hâkim olan Utarit yıldızının durumlarını beş madde ile bildirir.

Birinci Madde

Utarit (merkür) yıldızının mümessil feleğini ve hareketinin görüntüsünü bildirir.

İkinci Madde

Utarit Yıldızının merkez dışı olan yönetici feleğini ve taşıyıcı feleğini yapı ve hareketleri ile bildirir.

Üçüncü Madde

Utarit yıldızının döndürücü feleğini, şekil ve hareketiyle bildirir.

Dördüncü Madde

Utarit yıldızının sürat ve düz gidişini, yavaşlama ve duraklamasını, geri dönüş ve şaşırmışlığını, güneş ile olan bağlantı ve yaklaşımı bildirir.

Beşinci Madde

Utarit yıldızının ilk doruk ve eteğinin, tepe ve kuyruk düğümlerinin burçlar feleğindeki yerlerini; kendi tabiat ve vasıflarını; feleğinin uzaklık mesafesini ve cisminin miktarını bildirir.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/DOKUZUNCU FASIL

Dünya göğünün yapısını ve orada hâkim olan ayın durum ve vasıflarını; aya müteallik olan eşyayı altı madde ile açıklar.

Birinci Madde

Ayın mümessil feleğini ve eğilimli feleğini, yapı ve hareketleriyle bildirir.

İkinci Madde

Ayın taşıyıcı feleğini yapı ve hareketini bildirir.

Üçüncü Madde

Ayın döndürücü feleğini, şekil ve hareketiyle bildirir.

Dördüncü Madde

Güneşe nispetle aya ârız olan durumları bildirir.

Beşinci Madde

Güneş ve ay tutulmalarını; ayla doruğu arasına güneşin girmesini; ayın doruk, etek, tepe ve kuyruk noktalarının hareketini bildirir.

Altıncı Madde

Ayın tabiat ve sıfatlarını, cisminin miktarını ve feleğinin uzaklığını bildirir.

BİRİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/ONUNCU FASIL

Ayın, Allah'ın kudretiyle, tesirlerini ve burçlar itibariyle hallerini, yedi gezegenin tesirli saatlerini, feleklerin sayılarını, seslerini ve nağmelerini, merkezlerini hareketleriyle dairelerin meydana gelişlerini, esiri cisimlerin tesirlerinin başlangıçlarını beş madde ile açıklar.

Birinci Madde

Ayın, Allah'ın kudretiyle tesirlerini bildirir.

İkinci Madde

Ay yıldızının burçlar itibari ile olan özellikleri ve ihtiyarlarını bildirir.

Üçüncü Madde

Yedi gezegenin birbirine nispetle benzerliklerine ve yeryüzünde âfâk itibariyle tesir saatlerini bildirir.

Dördüncü Madde

Feleklerin sayılarını, seslerini, nağmelerini, merkezlerinin hareketleriyle meydana gelen itibarî daireleri bildirir.

Beşinci Madde

Yedi gezegen yıldızın ve dört keyfiyetin tesirlerinin başlangıçlarını bildirir.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB

Olma ve bozulma cihanı olan süfli cisimlerin mahiyet ve keyfiyetini yani erkân-ı erba’anın (anasır-ı erba’a = ateş, hava, su, toprak) bulundukları yer ve durumlarını ve mevalid-i selase’nin (maden, bitki, hayvan) vasıflarını ve hallerini bası te’sirlerle olan şekil değiştirmelerini, Türk yılı hükümleri ile olan durumların değişmelerini ve yeni astronominin bazı bilgilerini on fasıl ile hakimane açıklamaktadır.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/BİRİNCİ FASIL

Ateş unsurunun mahiyetini, tavır ve durumlarının keyfiyetini dört madde ile açıklar.

Birinci Madde

Ateş küresinin bazı durumlarını bildirir.

İkinci Madde

Ateş küresinin tabiat ve kabiliyetini, uzaklık ve büyüklüğünü bildirir.

Üçüncü Madde

Ateşin çeşitlerini bildirir.

Dördüncü Madde

Ateşin ışığa bitişmesine, ruhun bedene bağlanmasının birkaç yönden benzerliğini bildirir.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/İKİNCİ FASIL

Hava unsurunun mahiyetini, keyfiyet ve durumlarını, üç tabakasından üst, orta ve birinci tabakalarda oluşan kâinat boşluğunu (atmosfer) dört madde ile açıklar.

Birinci Madde

Hava küresinin yerini ve tabiatını, uzaklık ve büyüklüğünü ve hareketini bildirir.

İkinci Madde

Havanın üst tabakasında gözlenen atmosferi bildirir.

Üçüncü Madde

Hava küresinin orta tabakasının ölçüsünü, vasıflarını, tavırlarını ve burada oluşan bazı atmosferik olayları bildirir.

Dördüncü Madde

Hava küresinin orta tabakasında oluşan atmosferik olayları, yani gök gürültüsü ve yıldırımı hakimâne bildirir.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Hava küresinin alt tabakasını, tabiat ve vasıflarını, hareket ve isimlerini ve sair durumlarını sekiz madde ile açıklar.

Birinci Madde

Hava unsurunun alt tabakasının bazı durumlarını bildirir.

İkinci Madde

Hava küresinin alt tabakasında meydana gelen çeşitli rüzgârları ve cihanın yönlerini bildirir.

Üçüncü Madde

Bizi kuşatan havanın, bedenlerimize ve ruhlarımıza olan tesirlerini ve menfaatlerini bildirir.

Dördüncü Madde

Bizi kuşatan havaya ârız olan tabiî değişmeleri bildirir.

Beşinci Madde

Bizi kuşatan havaya ârız olan, tabii olmayan göksel değişmeleri bildirir. Ey aziz, malum olsun ki, filozoflar demişlerdir ki: Bizi saran havaya ârız olan tabii olmayan değişmelerin bazısı göksel işlere, bazısı yersel işlere bağlıdır.

Altıncı Madde

Bizi kuşatan havaya harız olan tabii olmayan yerel değişmeleri yani yeryüzünün bölgelerinin yükseklik ve alçaklık sebebiyle, dağlar denizler, rüzgârlar ve toprak sebebiyle havaya ârız olan değişmeleri bildirir.

Yedinci Madde

Bizi kuşatan havaya ârız olan, tabii akıntının zıddı değişmeleri bildirir.

Sekizinci Madde

Bizi kuşatan havanın, bedenlerimize ve ruhlarımıza olan çeşitli tesirlerini ve faydalarını; sen rüzgârların değişmeleri ve faydalarını bildirir.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL

Hava küresinin alt tabakasında meydana gelen diğer atmosferik olayları, yani samanyolu, hâle, sis, kırağı jaleyi; sabahı, şafağı, gölgeyi, gece ve gündüz saatlerini; ayları ve yılları ve zamanları beş madde ile açıklar.

Birinci Madde

Gökkuşağını, hâleyi, sisi, kırağıyı ve jâleyi bildirir.

İkinci Madde

Sabah, şafak ve gölgeleri hakikatini bildirir.

Üçüncü Madde

Gece ve gündüzün itibarî sınırını ve saat miktarını bildirir.

Dördüncü Madde

Hakiki güneş senesini, yıldızlara ve burçlara göre ayları, rumî ayların isimlerini bildirir.

Beşinci Madde

Kamerî seneyi ve aylarını; arabî ayların isimlerini; arabî ve rumî ayların ilk günlerini bildirir.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/BEŞİNCİ FASIL

Su unsurunun mahiyetini, keyfiyet ve durumlarını, farklılık ve vasıflarını, isimlerini; denizken buhar, bulut, kar, yağmur, kaynak ve nehir ve yine buhar olmasını; değişik hareketlerle hareket bulmasını; denizlerle karaların yer değiştirmesini; denizlerde ve karalarda bulunanların sudan faydalanmasını, suda hayvanların vücuda gelmesini; su tabakasının kalınlığı sayılan denizlerin derinliklerinin ölçülmesini, denizle gemilerin yürümesini ve gemilerle halkın her tarafa varıp, murat almasını; yeni dünya (Amerika) bulunup, yer ve deniz devr olunup, batıya giden gemilerin doğu semtine gelmesini yedi madde ile açıklar.

Birinci Madde

Su unsurunun mahiyetini, tabiat ve tavırlarını bildirir.

İkinci Madde

Su unsurunun değişik vasıflarını ve isimlerini; deniz iken buhar,  bulut, kar, yağmur, menba, dere ve nehir olmasını ve onunla bitki hayvan ve insan, belki bütün madenler ve özlerin hayat bulmasını ve yine suyun buhar olup aslına dönmesini bildirir.

Üçüncü Madde

Denizlerin çeşitli hareketlerini bildirir.

Dördüncü Madde

Denizle karanın değişimini ve birbirinin yerini almasını bildirir.

Beşinci Madde

Denizin, kara ve denizdekilere menfaat ve faydalarını ve kendi içinde bulunan bazı hayvanların bazı vasıflarını bildirir.

Altıncı Madde

Denizin faydalarından olan gemilerin, çevreye ve sahillere seyir ve seferini bildirir.

Yedinci Madde

Su tabakasının kalınlığı bulunan denizlerin derinliğini, okyanusların büyüklüğünü ve kara ve deniz küresinin gemi ile seyr ve dolaşımını bildirir.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/ALTINCI FASIL

Toprak unsurunun mahiyetini, keyfiyet ve durumlarını, sükûn ve kararını, parçalarını korumasını, vâdi ve dağlarını; yerkürenin iki tabakaya bölünmesini ve yeni dünyanı ortaya çıkmasıyla çizilişini; kaynakların fışkırmasını ve yerin sarsılmasını dört madde ile hâkimâne açıklar.

Birinci Madde

Toprak unsurunun mahiyetini, faydalarını, özelliklerini, keyfiyetini, durumlarını ve görünüşünü; vadilerini ve dağlarını, sükûn ve kararını, parçalarındaki çekiciliği bildirir.

İkinci Madde

Toprak unsurunun iki tabaka bulunduğunu ve bazı filozofların görüşlerine, bazı âyet-i kerime ve hadis-i şeriflere bu durumun bir yönden uyduğunu bildirir.

Üçüncü Madde

Yeni dünyayı (Amerika) bildirir.

Dördüncü Madde

Kaynakların fışkırmasını ve yer sarsıntısını hakîmâne bildirir.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/YEDİNCİ FASIL

Yerkürenin üzerinde belirlenen ve varsayılan kutup dairelerini ve kutupları, yeryüzünün beş kısma bölünmesini gerektirir sebepleri, dörtte bir meskûn kısmın yedi iklime bölündüğü ve yedi iklimin sınırlarını, her iklimde nice memleketler, dağlar, nehirler ve ne şekil insanların ve hayvanların bulunduğunu, yedi iklimin ötesinin durumlarının doksanıncı enleme dek keşfedildiğini ve incelendiğini, yedi iklimin her birinde en uzun günü bulmayı ve en uzun günden şehirlerin semtlerinin çıkarıldığını, beldelerin mizaçlarının ve sâkinlerinin farklı bulunduğunu altı madde ile hakîmâne açıklar.

Birinci Madde

Yerkürenin üzerinde belirlenen ve varsayılan daireleri ve kutupları bildirir.

İkinci Madde

Yerkürenin dört daire ile beş kısma bölündüğünü bildirir.

Üçüncü Madde

Meskûn olan dörtte birin hakikî yedi iklime bölündüğünü bildirir.

Dördüncü Madde

Yedi meşhur iklimin hududuna bulunan mamur memleketleri ve her birinde olan yüksek dağları, akan büyük nehirleri ve ahalisinin renklerini bildirir.

Beşinci Madde

Yedi iklimin ötesinin mamur bulunduğunu, doksanıncı enleme değin keşfederek, iklimler itibar olunduğunu ve yedi iklimi her birinde en uzun günün bilindiğini ve en uzun günden her bir iklimde, şehirlerinin yerinin belirlendiğini bildirir.

Altıncı Madde

Oturulan yerlerin ve şehirlerin mizacını bildirir.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/SEKİZİNCİ FASIL

Boylam ve enlem daireleri ile yerkürenin satranç haneleri misali bölünmesini; enlem ve boylamın tayini ile yeryüzünde bulunan beldelerin ve yerlerin yerlerinin ve yönlerinin birbirlerine uzaklık ve yakınlık bakımından nispetlerini; Hint dairesiyle zeval çizgisi, itidal çizgisi ve kıble tesbitini; âlemin kutbu tarafında bulunan kutup yıldızının yüksekliği ve alçaklığıyla meridyen derecelerinin mesafe ve miktarını ve bunların bilinmesiyle yerkürenin çapının çevresini ve yüzölçümünü bulmayıp kara ve denizi, ölçü ve seyirle çeşitli noktalarının mesafelerini; dörtte bir oturulan yerin burçlar üçgeniyle yedi gezegene mensup olan belde ve yönlerini; zamanın oniki hayvan üzerinde deveranından yeryüzünde olan tesirleri altı madde ile hakîmâne açıklar ve ortaya koyar.

Birinci Madde

Enlem ve boylam daireleri ile yerkürenin satranç evleri gibi bölünmesini, enlem ve boylamın belirlenmesiyle yeryüzünde olan belde ve yörelerin ve yönlerini, birbirlerine uzaklık ve yakınlık yönüyle nispetlerini bildirir.

İkinci Madde

Hint dairesi ile zeval çizgisi, itidal çizgisi ve kıble yönünün tesbitini bildirir.

Üçüncü Madde

Âlemin kutbu yakınında bulunan "cedy" adı verilen sâbit yıldızın yükseklik ve alçaklığıyle yer derecelerinin uzaklık miktarını ve onunla yerkürenin daire ve çap ve yüzölçümünü kıyas ile bildirir.

Dördüncü Madde

Kara ve denizi ölçme ve seyr ile mesafelerinin cüzlerini bildirir.

Beşinci Madde

Dörtte bir oturulur yerin burçlar üçgeni ile yedi gezegene mensup olan belde ve yönlerini, âhalisinin tavır ve sıfatlarını bildirir.

Altıncı Madde

Zamanın, oniki hayvan üzere dönüp, her sene birine benzemeyle değişmesinden yeryüzünde olan tesirlerini bildirir.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/DOKUZUNCU FASIL

Yeni astronominin şöhret bulduğunu, kaidelerinin kolay ve muhtasar olduğunu; yerin dönüşüyle hareket kıldığını ve yerin ekseninin, âlemin eksenine paralel ve kutbuna karşı olduğunu; yeni astronomların bunu ispat ettiğini; gezegenlerin bu astronomiye nispetle duyduğunu, geri döndüğünü ve düz gittiğini; bu yeni astronomiye itirazlar olup, hepsine cevap verildiğini; feleklerin tabiatlarında astronomların ihtilaf kıldığını dokuz madde ile açıklar.

Birinci Madde

Yeni astronominin şöhret bulup itibar kazandığını bildirir.

İkinci Madde

Yeni astronominin kaidelerinin kolay ve mazbut olduğunu bildirir.

Üçüncü Madde

Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanımını bildirir.

Dördüncü Madde

Yerkürenin ekseni, senevî dairesinin üzerinde güneşitleyici dairenin eksenine paralel; kutupları, kutuplarının hizasında olduğunu ve onunla gece ve gündüz saatlerinin muhtelif olup, dört mevsimin oluştuğunu bildirir.

Beşinci Madde

Yeni astronominin kaideleri kuvvet bulup, muteber olduğunu bildirir.

Altıncı Madde

Yeni astronomiye nisbetle beş şaşırmış gezegenin yavaş hareket etme ve duraklama keyfiyetini, düz gidiş ve geri dönüş mahiyetini bildirir.

Yedinci Madde

Bu yeni astronomlara yöneltilen soruları ve cevapları bildirir.

Sekizinci Madde

Bu yeni astronomlara, tabiat kaidelerine dayanarak olan itirazları ve cevaplarını bildirir.

Dokuzuncu Madde

Bu yeni astronomiye göre, göklerin tabiatlarını ve sayılarını bildirir.

BİRİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/ONUNCU FASIL

Bileşiklerin oluşum keyfiyetini, yani tam bileşik cisimler olan üç bileşiği (mevalid-i selâse) ki maden, bitki ve hayvandır. Hepsini yedi madde ile açıklar.

Birinci Madde

Tabiilerden bulunan bileşikleri tümünün asıllarını ve maddelerini; tam mürekkep cisimlerin cinslerini ve nevilerini toplucu bildirir.

İkinci Madde

Üç bileşiğin ilki olan madenlerin durumlarını ayrıntılı olarak ve çeşitlerin toplu olarak bildirir.

Üçüncü Madde

Madenlerden katı cisimlerin oluşumunu, tabiatlarını ve vasıflarını bildirir.

Dördüncü Madde

Madenlerden taş cisimlerin oluşum ve renklenişini kısaca bildirir.

Beşinci Madde

Üç bileşiğin ikincisi olan bitkilerin durumlarını topluca bildirir.

Altıncı Madde

Üç bileşiğin üçüncüsü olan hayvanların durumunu topluca bildirir.

Yedinci Madde

Hayvan cinsini en şerefli nevileri ve en güzel sınıfları bulunan insan fertlerinin mahiyetini topluca bildirir:

İKİNCİ FEN

Bedenlerin aynası olan anatomi ilmi; cisim ve canın hürriyetini, hayvanî ve bitkisel güçleri, bedene ilişkin olan insanî ruhu ve geçici olan ruhun bazı durumlarını beş bab ile hakîmâne açıklar.

İKİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB

Teşrih ilminin faydalarını, cisim ve canın başlangıç ve sonunu, uzuvların tabiatlarını, insan bedenindeki karışma ve birleşmenin doğuşunu, isimlerini, kısımlarını, açık ve gizli hisleri üç fasıl halinde beyan eder.

İKİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL

Teşrih (anatomi) ilminin faydalarını ve ruh-i hayvaninin bazı tasarruflarını, insan bedeninin başlangıç ve sonunu, cisim ve canın inme ve yükselme hallerini, bedenin değişmesini, ruhun devamlılığını ve anne gibi olan Dünya terbiyesini altı madde ile bildirir.

Birinci Madde

Anatomi ilminin faydalarını topluca bildirir.

İkinci Madde

İnsan bedeninde olan Yaratıcı'nın garip eserlerini, Hak'kın emriyle hayvanî nefsin bazı tasarruflarını, bedenlerin azalarının bazı özelliklerini bildirir.

Üçüncü Madde

İnsan bedeninin başlangıç ve sonunu bildirir.

Dördüncü Madde

Cismin ve canın iniş ve çıkış keyfiyetini, bedenin konaklarını kat ederek dönüşünü; insanî ruhu, bedenin değişimini ve geçici ruhun bekasını bildirir.

Beşinci Madde

Bedenlerin değişiminin keyfiyetini ve geçici ruhun bekasını bildirir.

Altıncı Madde

Bu cihanın, bizi müşfik bir anne gibi terbiye eylediğini bildirir.

İKİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB/İKİNCİ FASIL

Bedenlerin bileşiminin keyfiyetini, uzuvların tabiatlarının mahiyetini, insan hayatının mizaçlarını, dört rüknün karışım ve bileşiminin, karışımların sebeplerini, durumlarını ve faydalarını ve onlardan oluşanı dört madde ile uzun uzun açıklar.

Birinci Madde

Bedenlerin bileşiminin keyfiyetini bildirir.

İkinci Madde

Beden uzuvlarının tabiatlarının mahiyetini bildirir.

Üçüncü Madde

İnsanın yaşlarının mizaçlarını bildirir.

Dördüncü Madde

Bedenlerin dört karışımının keyfiyetini bildirir.

Beşinci Madde

Karışımların oluş sebeblerini, tabiat ve faydalarını ve hareket sebeblerini; buharlardan doğan tabiî ruhu bildirir. 

İKİNCİ FEN/BİRİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Azanın fayda, mahiyet ve keyfiyetlerini, isim ve kuvvetlerini, doğuş ve özelliklerini dört madde ile ayrıntılı olarak açıklar.

Birinci Madde

Azaların mahiyet ve keyfiyetini bildirir.

İkinci Madde

Uzuvların isimlerini ve kuvvetlerini bildirir.

Üçüncü Madde

Ceninin azasını oluşumunu bildirir.

Dördüncü Madde

Beden uzuvlarının faydalarını ve özelliklerini bildirir. 

İKİNCİ FEN/İKİNCİ BAB

İnsan bedenindeki kemiklerin terkibi,isimleri ve özelliklerini üç fasıl halinde anlatır.

İKİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL

Baş kemiklerinin terkibini, özelliklerini, isimlerini altı madde ile bildirir.

Birinci Madde

Kısaca bedendeki uzuvların faydalarını bildirir.

İkinci Madde

İnsanın kafa kemiklerinin terkibini bildirir.

Üçüncü Madde

İnsan başının kaide ve duvarı gibi olan beş kemiği bildirir.

Dördüncü Madde

Üst çene kemiklerinin terkibini bildirir.

Beşinci Madde

Burnun faydaları, kemiklerini, kemiklerinin yapısını ve alt çeneyi bildirir.

Altıncı Madde

İnsanın dişlerinin yapısını, isimlerini, şekillerini ve sıralarını bildirir.

İKİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/İKİNCİ FASIL

Omurga kemikleri, boyun kemikleri, kaburgalar, eğe kemikleri ve köprücük kemiklerinin bileşim keyfiyetini beş madde ile açıklar.

Birinci Madde

Omurga kemiğinin bileşim keyfiyetini bildirir.

İkinci Madde

Boyun omurlarını bildirir.

Üçüncü Madde

Göğüs omurlarını bildirir.

Dördüncü Madde

Kaburga kemiklerini bildirir. 

Beşinci Madde

Köprücük kemiğini bildirir.

İKİNCİ FEN/İKİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

İki el ve iki ayak kemiklerinin bileşik keyfiyetini, isim ve özelliklerini yedi madde ile açıklar.

Birinci Madde

İki pazu kemiklerini bildirir.

İkinci Madde

Bilek kemiklerini bildirir. 

Üçüncü Madde

El ayasının kemiklerini bildirir. 

Dördüncü Madde

Parmak kemiklerini bildirir.

Beşinci Madde

Kasık kemiklerini ve kalçayı bildirir.

Altıncı Madde

Baldır kemikleri ve iki diz mafsalını bildirir.

Yedinci Madde

Ayak kemiklerini bildirir. 

İKİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB

Uzuvların hareketlerini, kasların mahiyetini, cüzlerini, sağlamlıklarını ve özelliklerini üç fasıl halinde bildirir.

İKİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/BİRİNCİ FASIL

Kasların bir araya gelmesini ve onlarla baş ve boyunda olan hareketleri yedi madde ile beyan eder.

Birinci Madde

Adalelerin dizilişini ve onlarla hâsıl olan hareketleri topluca bildirir. 

İkinci Madde

Yüz adalelerinin bazılarını ve onlarla hâsıl olan hareketleri bildirir. 

Üçüncü Madde

Yanakların, dudakların ve burun kanatlarının hareketlerine vesile olan adaleleri bildirir.

Dördüncü Madde

Alt çenenin hareketini, faydalarını ve adalelerini bildirir.

Beşinci Madde

Baş ve boyunun hareketlerini ve adalelerini bildirir.

Altıncı Madde

Sesin yeri olan hançerenin kıkırdaklarını, adalelerini ve hareketlerini bildirir. 

Yedinci Madde

Boğazın, lam kemiğini ve boynun adalelerini ve hareketlerini bildirir. 

İKİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/İKİNCİ FASIL

Göğüs, omuz, el ve parmak adalelerinin keyfiyet ve hareketlerini altı madde ile açıklar.

Birinci Madde

Göğsü kavrayan ve yayan adaleleri bildirir.

İkinci Madde

Omuz mafsalını pazu ile hareket ettiren adaleleri bildirir.

Üçüncü Madde

Kolun adalelerini ve hareketlerini bildirir.

Dördüncü Madde

Bilek adalelerini ve hareketlerini bildirir. 

Beşinci Madde

Parmakların adalelerini ve hareketlerini bildirir.

Altıncı Madde

El ayasındaki adaleleri ve faydalarını bildirir.

İKİNCİ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Karın ve bel adalelerini, tenasül uzuvlarının, ayak ve ayak parmaklarının adaleleri keyfiyetini; bunların hareketlerini ve faydalarını yedi madde ile açıklar.

Birinci Madde

Bel adalelerini bildirir.

İkinci Madde

Karın adalelerini bildirir.

Üçüncü Madde

Tenasül adalelerini bildirir. 

Dördüncü Madde

Oyluk adalelerini ve hareketlerini bildirir.

Beşinci Madde

Diz mafsalı adalelerini ve hareketlerini bildirir. 

Altıncı Madde

Ayak mafsalını hareket ettiren adaleleri bildirir. 

Yedinci Madde

Ayak parmaklarının adalelerini bildirir.

İKİNCİ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB

Sinirlerin, atar ve toplar damarların keyfiyetini; bedenlerin kuvvetlerini, kıyafetle insanların ahlâk ve tavırlarının bilinmesini; uzuvların şekil farklılığı hasebiyle olan insanî vasıflar; uzuvların çekme ve seğrilmesine bağlı olan durumları beş bölüm ile hakimâne tafsil eder.

İKİNCİ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/BİRİNCİ FASIL

Sinirlerin bitme yerlerini ve faydalarını beş madde ile beyan eder.

Birinci Madde

Sinirlerin konuluş hikmetlerini ve şekillerini bildirir.

İkinci Madde

Dimağdan biten karşılıklı sinirleri bildirir.

Üçüncü Madde

Dimağdan biten sinirlerin geri kalan beş çiftini bildirir.

Dördüncü Madde

Boyun omurları omuriliğinden biten sinirleri bildirir. 

Beşinci Madde

Göğüs ve omurga omurlarının omuriliklerinden biten sinirleri bildirir.

İKİNCİ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/İKİNCİ FASIL

Atar damarların bittiği yerleri ve faydalarını ayrıntılı olarak beş madde ile açıklar.

Birinci Madde

Yürekten biten atar damarları bildirir.

İkinci Madde

Yürekten biten büyük atardamarın vücudunu, şubeleriyle el ve avuca çıkışını bildirir.

Üçüncü Madde

Baş uzuvlarına çıkan atar damarları bildirir.

Dördüncü Madde

Yürekten aşağıya inen atar damarın büyük kısmını bildirir.

Beşinci Madde

Oyluklara, baldırlara ve ayaklara inen atardamarları bildirir.

İKİNCİ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Sakin damarların bitiş yerlerini ve faydalarını altı madde ile ayrıntılı olarak açıklar.

Birinci Madde

Karaciğerden biten bâb damarının dallarını ve faydalarını bildirir. 

İkinci Madde

Karaciğerden biten ecvef damarın bazı kollarını ve faydalarını bildirir. 

Üçüncü Madde

Karaciğerden biten ecvef damarın; göğüs, omuzlar, çeneler, boyun, baş ve yanak ayasına çıkan kıllarını bildirir. 

Dördüncü Madde

Karaciğerden biten ecvef damarın kol ve ellere gelen kollarını ve faydalarını bildirir.

Beşinci Madde

Ecvef damarın karaciğerden bedenin aşağısına inen büyük kısmının kollarını ve faydalarını bildirir.

Altıncı Madde

Ecvef damarın inen kısmında oyluklar altına giden dallarını ve faydalarını bildirir.

İKİNCİ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL

İnsan bedeninde bulunan cinsleri ve kuvvet çeşitlerini, uzuvlarının içlerinin başlangıcını ve hayat verici dört nefsi, his ve kuvvet gibi hizmetçileri olan eşyayı altı madde ile açıklar.

Birinci Madde

İnsan bedeninde olan kuvvetlerin tür ve cinslerini, uzuvların içlerinin başlangıçlarını kısaca bildirir. 

İkinci Madde

İnsan bedeninde olan tabii nefsi ve bitkisel nefsi, bunların hizmetçileri bulunan kuvvetleri ayrıntılı olarak bildirir. 

Üçüncü Madde

İnsan bedeninde olan hayvanî nefsi ve onun bedende olan hizmetçilerinden dıştaki beş duyuyu ayrıntılı olarak bildirir.

Dördüncü Madde

Hayvanî nefsin insan bedeninde olan beyan olunan hizmetçilerinden beş iç duyguyu ayrıntılı olarak bildirir.

Beşinci Madde

Hayvanî nefsin insan bedeninde bulunan bu hizmetçilerinden, ahlakın kaynağı olan asabî kuvveti ve şehvanî kuvveti ayrıntılı olarak bildirir.

Altıncı Madde

İnsan bedeninde mutasarrıf olan dört nefsin sonuncusu insanî nefsi, hizmetçileriyle hakimâne bildirir. 

İKİNCİ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/BEŞİNCİ FASIL

Beden uzuvlarındaki şekillerin hikmetini, kıyafetlerin farklılığı hasebiyle muhtelif olan canın vasıflarını, insan uzuvlarının seğirmesinin bükümlerini sekiz madde ile hakîmâne açıklar.

Birinci Madde

Baş uzuv şekillerinin hikmetini bildirir.

İkinci Madde

İnsanın sair uzuvlarının şekillerinin hikmetini bildirir.

Üçüncü Madde

İnsan uzuvları şekillerinin kıyafetlerine anlayış ve ferasetle bakmanın gönül ve cana ola emniyet ve selametini, lütuf ve kerametini bildirir. 

Dördüncü Madde

Baş ve boyun uzuvlarının kıyafetini bildirir. 

Beşinci Madde

Kalan beden uzuvlarının kıyafetini bildirir.

Altıncı Madde

Kadınların güzellik alâmetlerini ve güzellik çizgilerinin delillerini bildirir.

Yedinci Madde

Uzuvların kıyafet tadilinin zıt delillerini ve nefslerin ihtilafıyla olan hükümlerini bildirir.

Sekizinci Madde

İnsan bedeninde damarlar içinde akan kanın sebebiyle deri üzerinde görünen uzuvların ihtilacını (seğrime ve titreme gibi hareketlerini) hükümleriyle bildirir. 

İKİNCİ FEN/BEŞİNCİ BAB

İnsanı âleme tatbik, enfüsü âfaka tevfik edip; cihanın mânâ ve cüzlerinin benzerlerini bu insan vücudunda bulup, bedeninde olan aza ve kuvvetlerin bütün eşyaya tek tek vücut ile benzerliğini; bedenin sıhhatinin korunma ve devamlılığını; tabii ölümle ruhun bedenden ayrılmasını dört fasıl ile ayrıntılı olarak anlatır.

İKİNCİ FEN/BEŞİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL

İnsan bedeninin zaman ve mekânlara benzerliğini sekiz madde ile beyan eder.

Birinci Madde

Âlemin, adem için yaratıldığını bildirir.

İkinci Madde

İnsan âlemini, büyük âlime tatbik ve bazı uzuvlarını yeryüzüne uydurmak yolunu bildirir.

Üçüncü Madde

İnsan âleminin feleklere benzerliğini bildirir.

Dördüncü Madde

İnsan bedeninin zaman ve mekâna yani ay ve yıla ve onda, ruhun sultana benzerliğini bildirir.

Beşinci Madde

İnsanın kalbinde  bulunan kötü ahlakın hayvan suretlerine benzemesini, vakaların ve rüyaların tabirlerini harf sırasıyla bildirir. 

Altıncı Madde

Ufukların ve nefslerin birbirine tatbik olunduğunu, insan âlemi şeklinin büyük âlemin yapısının aksi kılındığını ve iki âlemin gönül âleminde tamamen bulunduğunu bildirir. 

Yedinci Madde

İnsanın iç ve dışının, cihanın iç ve dışına uygun olduğu hâkimâne bildirir.

Sekizinci Madde

İnsan âleminin âhiret âlemine çeşitli yönlerle benzerlik ve ortaklıklarını bildirir.

İKİNCİ FEN/BEŞİNCİ BAB/İKİNCİ FASIL

İnsan kendi vücudundan Halik’ın, kendi sıfatlarından Sani’inin sıfatlarını ve kendi beden âleminde buluna tasarruflarından, Rabbü’l-âlemin Hazretleri’nin büyük âlemde olan tasarruflarını ve kendi nefsini tenzihinden, zatının tenzihini anlamanın temsil ve teşbihlerini ve kâmil insanın alametlerini altı madde ile bildirir.

Birinci Madde

İnsanın, kendi vücûdundan Hâlik'ının vücûdunu anlamasının yolunu bildirir.

İkinci Madde

İnsan ruhunun sıfatlarının bir bakımdan Haz-ret-i Rahmân'ın sıfatlarına benzetilmesinden vahdet-i zât-ı pâkini anlamanın yolunu bildirir.

Üçüncü Madde

İnsanın kendi beden memleketinde bulunan tasarruflarından Allahü Teâlâ'nın mülk âleminde olan tasarrufla­rını anlamanın yollarını bildirir.

Dördüncü Madde

İnsan, kendi nefsini tenzihden, Hakk Teala­’yı tenzihin anlaşılmasının yolunu bildirir.

Beşinci Madde

İnsan rûhunun tenzihini, cismin fenâsını, canın bekasını ve onlara bağlı bilgileri hakimane olarak beyân eder.

Altıncı Madde

Âlemin özünün kâmil insan olduğunu ve kulluk kemâlâtı ile muttasıl olup, rıza makamını bulduğunu ve muradsız olmakla her murada erdiğini bildirir.

İKİNCİ FEN/BEŞİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Muhafazası lazım olan cânın bileşik uzuvlarının mahiyet, yer ve menfaatlerini; insan bedeninin sıhhatinin esaslarını; bazı münferit gıda ve ilaçların tabiat ve hükümlerini; bazı yiyecek ve meyvelerin fayda ve faziletlerini; insan vücudunu ısıtan ve güzelleştiren bazı elbisenin şekil ve renklerini onbir madde ile bildirir.

Birinci Madde

Ruhun, muhafazası lazım gelen bileşik uzuvlarının mahiyet, yer ve menfaatlerini bildirir. 

İkinci Madde

İnsanın beden sıhhatinin korunması esasları olan mizacları bildirir. 

Üçüncü Madde

İnsan bedeninin sıhhatini koruma kaide ve esaslarından olan altı zarurî sebebi bildirir. 

Dördüncü Madde

Altı zaruri sebebden üç sebebin tadillerini bildirir.

Beşinci Madde

Zaruri altı sebebden kalan üçünün itidalini bildirir.

Altıncı Madde

Sıhhat durumunda alışılan istifranın en güzel türleri bulunan cima ve hamamın itidalini bildirir.

Yedinci Madde

Çok kullanılan ilaç ve gıdaların tabiat ve menfaatlerini, özellik ve hükümlerini (ebced) harflerinin terkibince bildirir.

Sekizinci Madde

Çok kullanılan gıda ve ilaçların isim ve hükümlerini (kelemen sa'fes) harfleri sırasınca bildirir.

Dokuzuncu Madde

Çok kullanılan ilaç ve gıdaların isim ve hükümlerini (karaşet) harflerinin sırasınca bildirir.

Onuncu Madde

Vücut sıhhatine ait olan yeme ve içmenin âdâb ve kaidelerini ve bazı yiyecek ve meyvelerin fazilet ve faydalarını bildirir.

Onbirinci Madde

Dini Mübin âdâbı üzere ve Resûl-ü Emin sünneti üzere güzel giyim ve elbiseyi tayin ve bedeni süslemenin şeklini bildirir.

İKİNCİ FEN/BEŞİNCİ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL

Ölümün faziletini, hakikatini,esasını, medhini, nasıl olduğunu, ruhun bedenden mufarakatını, nez’ halini, ikinci neş’etindeki şeklini, hulkuna göre azab veya nimetlere kavuşmasını (Cennet veya Cehenneme gitmesini) yedi madde ile beyan eder.

Birinci Madde

Mevtin, yani ölümün fazilet ve faydalarını âyet ve hadislerle bildirir.

İkinci Madde

Ölümün hakikatini bildirir.

Üçüncü Madde

İnsanın ölümünün mahiyetini bildirir.

Dördüncü Madde

İhtiyarlık rezâletini, ölümün kerametini ve rûhun selâmetini bildirir.

Beşinci Madde

Ölümün nasıl olduğunu ve rûhun bedenden ayrılmasını ve can çekişme halini, âlem-i berzahdaki durumunu ve kerametlerini bildirir.

Altıncı Madde

İnsanın rûhunun başlangıç ve sonunu bildirir.

Yedinci Madde

Öldükten sonra rûhların ahlâkı iktizasınca olan haşri, Cehennemi ve Cenneti bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN

[Bu bölüm düzenlenecek. Sadece bazı bölümler mevcut. / N.AKSU]

Kalb aynası olan itikad ve imanı düzeltmenin, namazın edeb ve rükünleri ve dünyanın lezzetlerini terkin ve kalbe yönelmenin, gönlün hakikatını bilmenin Allahü Teâlâ'nın yolu olduğunu, az yeme, az uyuma, az konuşma, uzlet etme, zikir ve fikir etmenin mârifet yolu olduğunu, Allahü Teâlâ'ya tevekkülün, belâlara sabrın, kazaya rızânın insan rûhunun asıl makamları olduğunu, mârifetullahın en yüksek matlûb, muhabbetin en büyük maksat, evliyânın hikmeti mânânın özü, evliyânın avâmdan üstün olduğunu, tâlibin üns ve huzûr makamlarından yedi makamın nasıl geçilip, Allahü Teâlâ'ya yaklaşılacağını ve mârifete kabiliyetli olan sevdiklerini hangi yolla terbiye edeceğini beş bâb halinde, kitab ve sünnete uygun, icmâ-ı ümmete muvafık olarak bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BİRİNCİ BAB

Kitaba ve sünnete uymayı ve namazın şartlarını ve dünyanın lezzetlerini terki ve kalbe yönelmeyi, gönül ve ruhun hakikatini dört fasılda anlatır.

ÜÇÜNCÜ FEN/BİRİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL

Kitaba ve Sünnete uymayı ve itikadı düzeltmeyi ve beş vakit namazı beş nevî üzere beyân eder.

Birinci Madde

İnsan, câhil ve gâfil olursa hayvan gibi, ilim ve mârifet sahibi olursa insan-ı kâmil olduğunu bildirir.

İkinci Madde

Kur'ân-ı Kerim ile hidâyete ermeyi ve Kur'ân-ı Kerim'e uymayı âyet-i kerîme ve hadîs-i şerifler ile bildirir.

Üçüncü Madde

Peygamber Efendimize (S.A.V.) uymayı, sünnet-i seniyyesi ile doğru yolu bulmayı ve sadr-ı evvelden sonra din işlerinde meydana çıkan bid'atlerden sakınmayı âyet-i kerime ve hadis-i şerifler ile bildirir.

Dördüncü Madde

İtikâdı düzeltme ve Ehl-i Sünnet ve Cemaat mezhebine uydurmayı bildirir.

Beşinci Madde

Abdestin farzlarını, namaz kılmayı ve namazın şartlarını, rükünlerini, vâciblerini,sünnetlerini, mekruh ve müfsidlerini, ümmetin ışığı ve tâcı, mezhebimizin imâmı İmâm-ı Âzam Ebû Hanife (rahmetullahi aleyh) Hazretleri'nin ictihad ve mezhebi üzere beyân eder.

ÜÇÜNCÜ FEN/BİRİNCİ BAB/İKİNCİ FASIL

Dünyanın künhünü ve mahiyyetini, ondan sakınmayı, dünyadan mezmûm olan şeyleri ve ondan matlub olan mânâyı sekiz nev'i ile beyân eder. 

Birinci Madde

Dünyanın fâni, mergub, bulanık, karanlık, şeytanın tuzağı, hayvani eğlenceler, insânî hayâller yeri olduğunu Kur'ân-ı Kerim ve hadis-i kudsîlerle bildirir.

İkinci Madde

Dünyanın belâ ve cefâ yeri olduğunu, büyücü, gaddâr ve vefâsız olup, ariflerin ve şeriflerin nefret ve gadabını mûcib, âhiretin zevk ve safâ âlemi olduğunu Resûlullah Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîs-i şerîfleri ile bildirir.

Üçüncü Madde

Dünyanın ne olduğunu, aslını, sıkıntı ve zorluklarını, ona meyledenin şekâvetini ve terk edenin saâdetini bildirir.

Dördüncü Madde

Dünyanın had ve hakikatını üç kısmı ayırmakta ve âhiret kısmının ve onunla kanâat etmenin nasıl olduğunu ve kanâat edenin rahat ve selâmetini bildirir.

Beşinci Madde

Mezmûm olan dünyanın gaddâr ve büyücü olduğunu, mekr ve hilesi ile insanları aldatmakta mâhir olduğunu ve saâdet sahiplerinin, kanâat ve yeterince kullanmakla mekrinden emin olup, rahat ve selâmet bulduğunu bildirir.

Altıncı Madde

Dünya sevgisinin Mevla’nın huzuruna engel olduğunu ve ondan zühd ve gönlün kurtulduğunu bildirir.

Yedinci Madde

Dünyanın, dünyayı sevenlerin nefs ve hevânın, mü’mine düşman, tâatine engel ve huzuruna mâ’ni olduğunu bildirir.

Sekizinci Madde

Dünyadan ve ehlinden yüz çevirmeyi ve nefsi koyup gönülden içeri Mevla ya dönüp gitmeyi bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BİRİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Feyz ve ma'rifetin yerinin insanın kalbi olduğunu ve ma'sivayı unutup, nefsin hazlarını unutanın huzur ve ve ünsiyyeti kalbinde bulduğunu, insanın kalbinin tarifi ve mahiyyetini, hâl ve hususiyyetlerini, aklın had ve hakikatini ve kalbe nisbetini yedi nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

Mârifet feyzlerinin yerinin insanın kalbi olduğunu Kur’an-ı Kerim'in açık âyetleri ile bildirir.

İkinci Madde

İrfân yerinin, insanın kalbi olduğunu ve kalbinden içeri teveccüh edenin huzûr ve ünsü bulduğunu kuds-î hadîslerle bildirir.

Üçüncü Madde

Allahu Teâla’yı bilmenin yerinin insanın kalbi olduğunu hadîs-i şerîflerle bildirir.

Dördüncü Madde

Mârifetullahın yeri olan kalbin, künh ve mâhiyyetini bildirir.

Beşinci Madde

Mârifet yeri olan kalbin, hâllerini ve özelliklerini bildirir.

Altıncı Madde

İnsanın kalbinin cevheri olan akl-ı meâdın had ve hakîkatını bildirir.

Yedinci Madde

İnsan aklının menşei ve rûhun mebdei olan akl-ı küllün, azametini, şânını ve her an cümleye olan lûtf ü ihsânını, Hakk Teâlâ’nın ona olan muhabbet ve ikrâmını ve onun âlemin cüzlerine olan devamlı feyzlerini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BİRİNCİ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL

Gönülün ve rûhun hakikatini bilmenin Hakk yolu olduğunu, insanın kalbinde ne derece fazilet ve kemâller bulunduğunu, kalbin yedi tavra ayrıldığını, gönül ârif oldukta tasarruf ve himmet ve kudret bulduğunu, kâmil oldukta murad ve himmetten uzak, tasarruf ve kudretten âri kaldığını, teslim ve rıza ile dolup, hepsinden fariğ olduğunu, gönül ilhâm, uyku ve ölüm ile kendi âleminden ilim alıp nasiplendiğini, gönül kendi âlemini unutup, hatırladığını, gönül kendi âlemine riyâzetle revân olduğunu, gönül Mevlâ'nın ma'rifet ve muhabbet ile izzet ve lezzet bulduğunu gönül kendi âlemine teveccühü, her şeyden önemli ve lüzûmlu olduğunu, insan rûhunun nice menzillerden seyr ü sefer kıldığını, insan rûhunun bu dünyada nasıl noksanlaştığı ve kemâl bulduğunu, hangi mertebelere inip çıktığını on dört nevî ile anlatır.

Birinci Madde

İnsan kalbinin her anda bir şân ile değişip, bu değişmenin kalpleri değiştirenin tasarrufları ile olduğunu âyet-i kerime ve hadîs-i şerîflerle bildirir.

İkinci Madde

Kalbin gerçek anlamını ve doğru sırrını bildirir.

Üçüncü Madde

Kalbin büyüklük, genişlik ve onu değiştirene yakınlık nispetini bildirir.

Dördüncü Madde

Kalbin üstünlük, kemâl ve şerefini bildirir.

Beşinci Madde

İnsanın kalbinin yedi tavrının hâllerini bildirir.

Altıncı Madde

Kalbin mârifete kavuşunca, tasarruflarla himmet ve kudret bulduğunu ve kâmil odlukta murâd ve himmetten fariğ olup, tasarruf ve kudretten kaldığını, teslim ve rızâ ile dolup, her şeyden kurtulduğunu bildirir.

Yedinci Madde

Kalbin kendi âleminden uyku ve ölümle, tasfiye ve ilhâm ile nasip aldığını bildirir.

Sekizinci Madde

Kalbin kendi  âlemini unutmasını ve hatırlamasını bildirir.

Dokuzuncu Madde

Kalbin kendi âlemine riyâzetle gittiğini, akl-ı külden istifade ettiğini, ilim ve hikmetle dolduğunu bildirir.

Onuncu Madde

Kalbin, Hakk’ın mârifeti ile izzet ve lezzet bulduğunu ve Hazret-i Rahman'ın muhabbeti ile iki cihanda sâid olduğunu bildirir.

Onbirinci Madde

Kalbin kendi âlemine teveccühünün her şeyden önemli ve lüzumlu olduğunu bildirir.

Onikinci Madde

İnsan rûhunun çok âlemlerden seyr ü sefer ettiğini, Rabb’den âlemine gelip, burada mârifet ve kemâl bulduğunu bildirir.

Onüçüncü Madde

Rûhun, beden âleminde nasıl noksanlaştığını ve ne ile kemâl kazandığını bildirir.

Ondördüncü Madde

Rûhun tenezzül hallerini, terakkilerini ve kemâlini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/İKİNCİ BAB

İrfan yolunun esası olan az yeme, az uyuma, az konuşma, uzlet etmek, daima zikir ve fikir etmeyi altı fasılda anlatır.

ÜÇÜNCÜ FEN/İKİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL

Az yemenin fayda ve hususiyetlerini sekiz nevî ile bildirir.

Birinci Madde

Az yemenin fayda ve hususiyetlerini sekiz nevî ile beyân eder.

İkinci Madde

Tokluğun âfetlerini ve açlığın kerâmetlerini bildirir.

Üçüncü Madde

Tokluğun kötülüğünü ve açlığın faziletini bildirir.

Dördüncü Madde

Yemeyi azaltmanın nasıl olduğunu, miktarını, fayda ve sırlarını bildirir.

Beşinci Madde

Tokluk alâmetlerini ve açlığın kerametlerini bildirir.

Altıncı Madde

Tokluğun afetlerini ve açlığın ve orucun faydalarını bildirir.

Yedinci Madde

Çok yemenin on âfetini ve az yemenin üstünlüklerini bildirir.

Sekizinci Madde

Açlığın kısımlarını hâl ve makamlarını bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/İKİNCİ BAB/İKİNCİ FASIL

Mârifet yolundaki altı esasın ikincisi olan az uyumanın faydalarını on nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

Az uyumayı, Kuranı Kerim ve hadis-i kudsî ile bildirir.

İkinci Madde

Gece uyanık olmayı ve ibâdetle geçirmeyi hadîs-i şerîflerle bildirir.

Üçüncü Madde

Az uyumayı, gece kalkmayı, kıymetli uykuyu ve âvamın gafletini bildirir.

Dördüncü Madde

Uykuyu azaltan gece kalkmanın faziletini ve faydalarını bildirir.

Beşinci Madde

Az uyumanın iyi haslet olduğunu bildirir.

Altıncı Madde

Uykunun mezmûm, çok olduğunda zararlı olduğunu bildirir.

Yedinci Madde

Az uyku, kalbe cilâ, basiret ehlinin gözüne sürmedir.

Sekizinci Madde

Uykunun sır ve faydalarını bildirir.

Dokuzuncu Madde

Uykunun hakikatini, avâmın nefislerinin berzâhta kaldığını, seçilmişlerin rûhlarının melekûta çıktığını bildirir.

Onuncu Madde

Uyanıklığın kısımlarını hâl ve makamlarını bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/İKİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Mârifet yolundaki altı esasın üçüncüsü olan az konuşmanın faydalarını altı nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

Az konuşmayı, Kur’an-ı Kerim ve hadîs-i şerîflerle bildirir.

İkinci Madde

Az konuşmanın, günahtan koruduğunu İzzet ve ihtiram verdiğini bildirir.

Üçüncü Madde

Dili tutmada, vakti korumak, ameli, hâli ve hayatını korumak, âfetlerden selâmet ve sırları örtmek bulunduğunu bildirir.

Dördüncü Madde

Az konuşmanın izzet ve ikbâl ve kemâle kavuşturucu ve hâlleri korumaya sebep olduğunu bildirir.

Beşinci Madde

Susmanın gönül ve rûh hallerini korumak olduğunu, mârifet yolcusunun görülen dünyayı terk ettiğini, masivadan geçmekle makbul olup, murâd aldığını bildirir.

Altıncı Madde

Susmanın kısımlarını, hâl ve makamının ne olduğunu, mârifet ehlinin kalp hallerini rumûz ile gösterdiğini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/İKİNCİ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL

Mârifet yolundaki altı esasın dördüncüsü olan insanlardan uzletin faydalarını on nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

İnsanlardan uzleti, Kuranı Kerim ve hadis-i kudsî ile bildirir.

İkinci Madde

Uzletin izzet ve hürmet olduğunu hadîs-i şerîflerle bildirir.

Üçüncü Madde

Uzletin Allahü Teâla’ya yakınlık olduğunu ve dâimi üns verdiğini ve tam huzura kavuşmaya götürdüğünü bildirir.

Dördüncü Madde

Uzletin büyüklerin âdeti, dâimi lezzet ve tam huzûr olduğunu bildirir.

Beşinci Madde

Uzlet, Allahu Teâla’ya taâte götürür, tam huzûr verir, sıdk ve ihlâs doğurur, seçkinlerin mertebelerine kavuşmaya sebep olur.

Altıncı Madde

Uzletin büyüklerin âdeti olduğunu, tam huzûr verdiğini ve maksada kavuşturmaya sebep olduğunu bildirir.

Yedinci Madde

Uzletin zikir ve fikire yardımcı ve tam teveccühe götürücü, daimi üns ve huzura kavuşturucu olduğunu bildirir.

Sekizinci Madde

Uzlet eden âriflerin iki sınıf olduğunu bildirir.

Dokuzuncu Madde

Uzletin kısımlarını ve hâlini bildirir.

Onuncu Madde

Uzletin nihâyeti olan halvete girişin şartlarını, esaslarını, usûllerini ve halvetin neticesi olan varidât, esrâr ve vusûlün elde edilmesini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/İKİNCİ BAB/BEŞİNCİ FASIL

Mârifet yolunun beşinci rüknü olan daimi zikrin fazilet ve faydalarını ve özelliklerini dokuz nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

Daimi zikri, âyet-i kerime ve hadis-i kudsî ile bildirir.

İkinci Madde

Daimi zikrin Allahu Teâla ile ünsiyyete sebep olduğunu hadîs-i şerîfler ile bildirir.

Üçüncü Madde

Daimi zikrin fazilet ve faydalarını bildirir.

Dördüncü Madde

Zikrin özelliklerini ve tesirlerini bildirir.

Beşinci Madde

Daimi zikrin netice ve istiğrakını hâl ve kerâmetlerini bildirir.

Altıncı Madde

Zikrin üç derecesini bildirir.

Yedinci Madde

Dil ile zikrin sonunun alâmetlerini bildirir.

Sekizinci Madde

Devamlı zikirle meşgul olmanın edeplerini, tesirlerini ve hâllerini bildirir.

Dokuzuncu Madde

Kelime-i Tevhid'in faziletini ve kerametini ve özel tesirlerini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/İKİNCİ BAB/ALTINCI FASIL

Mârifet yolunun altı esasından altıncısı olan tefekkürün aslını,mahiyetini, özelliklerini, faydalarını ve hâlini beş nevî olarak bildirir.

Birinci Madde

Fikir ve ferasetle kalbi korumayı bildirir.

İkinci Madde

Kalbe gelen hatıraların menşeini ve isimlerini, iyi ve kötülerinin alâmetlerini ve ölçülerini bildirir.

Üçüncü Madde

Asılların aslı olan kalbin, önemli ve en lüzumlu olan korunmasını beş asıl hâlinde bildirir.

Dördüncü Madde

Kalbin muhafazasının, bedeni korumaktan önemli olduğunu bildirir.

Beşinci Madde

Kalbin âfetlerinin esasını, ilaçlarının sınıflarını ve sıfatlarının isimlerini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB

İnsan rûhunun makamları olan tevekkül, tefviz, sabr ve rızâyı dört fasıl olarak bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/BİRİNCİ FASIL

Tevekkülün fazilet ve faydalarını yedi nevî olarak bildirir.

Birinci Madde

Tevekkülün fazilet ve faydalarını yedi nevi olarak anlatır.

İkinci Madde

Tevekkülün kemalinin târif, fayda, tesir ve hâllerini bildirir.

Üçüncü Madde

Rızık konusunda Allahü Teâla’ya tevekkülün önemini ve lüzumunu bildirir.

Dördüncü Madde

Tam tevekkülün had ve hakikatını ve vücûdunun hikmetini bildirir.

Beşinci Madde

Tam tevekkülün te’sirlerini ve tevekkül ehlinin bazı hikâyelerini bildirir.

Altıncı Madde

Rızık işinde tevekkülün herkese lüzumlu olduğunu dört nükte ile bildirir.

Yedinci Madde

Tam tevekkülün tahsili nizamını ve ehlinin dâimi rahatını bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/İKİNCİ FASIL

Ma'rifet yolunun dört aslından ikincisi tefviz'in fazilet ve faydalarını ve neticelerini sekiz nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

Tefvizin faziletini âyet ve hadislerle bildirir.

İkinci Madde

Tefviz ve teslimin târifini, hakikatını, te’sir ve faydasını bildirir.

Üçüncü Madde

Tefviz ve teslimin şartlarını ve faydalarını bildirir.

Dördüncü Madde

Tefviz ve teslimin insana çok lüzumlu ve önemli olduğunun sebebini ve sırrını bildirir.

Beşinci Madde

Tefviz ve teslimin büyük iksir, belki Cennet-i Naim olduğunu bildirir.

Altıncı Madde

Tefviz ve teslimin te’sir ve faydasını bildirir.

Yedinci Madde

Tefviz ve teslimin insanın her işinde, her şeyden önemli ve lüzumlu olduğunu bildirir.

Sekizinci Madde

Tefviz ve teslimin nasıl olduğunu, sebep ve neticelerini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Ma'rifet yolunun dört aslından üçüncüsü olan sabrın fayda ve faziletlerini ve sonuçlarını altı nevî üzere beyân eder.

Birinci Madde

Sabrın faziletini âyet-i kerime ve hadîs-i şerîfler ile bildirir.

İkinci Madde

Sabır ve tahammülün hak ve hakikatini, tatlılığını ve kerâmetini bildirir.

Üçüncü Madde

Sabır ve tahammülün tefsir ve faydalarını bildirir.

Dördüncü Madde

Sabır ve tahammülün kısımlarını ve faydalarını, feryat ve figanın âfetlerin bildirir.

Beşinci Madde

Sabır ile her kemâlin hâsıl olduğunu, sabır ile herkesin âfiyet bulduğunu, sabrın sonunun rızâ olduğunu bildirir.

Altıncı Madde

Sabır ve tahammülün elde edilmesini birkaç misâlle bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/ÜÇÜNCÜ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL

Ârifler yolu esaslarının dördüncüsü olan"rızâ"nın fazilet, fayda ve neticelerini altı nevî üzere bildirir.

Birinci Madde

Rızânın faziletini âyet-i kerime ve hadîs-i şerîfler ile bildirir.

İkinci Madde

Kazâya rızânın târif ve hakikatini bildirir.

Üçüncü Madde

Kazâya rızânın faziletini, faydalarını, alâmetlerini ve kısımlarını bildirir.

Dördüncü Madde

Kazaya rızânın tesir ve faydalarını bildirir.

Beşinci Madde

Rızânın fayda ve hünerlerini ve rızâsızlığın çeşitli zararlarını bildirir.

Altıncı Madde

Bildirilen dört asıl hakkında topluca bilgi verir.

Tefviz nâme

Hak şerleri hayr eyler

ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB  

En yüksek matlub olan Hakk'ın mârifetini, mârifet sahiplerinin kendilerini o yüksek makama saldığını, ârif-i billâh olanın huzur ve üns devletini bulup, muhabbet ve aşk denizine daldığını, hikmet ve evliyâ mânânın özü ve sadrın ilmi olup, gönlün ondan can lezzeti aldığını, evliyâ zümresinin insanların âvamından evlâ olup, gafletten huzura gelip üns-i Hakk ile kaldığını, evliyâ-yı kirâmın seçkinlerinin daimi muhabbet ve aşk şarabı ile hayvanî sıfatlardan fâni olup, Hakk ile bekâ bulduğunu ve evliyâ kerâmetlerinin açık, ve tarikattaki makamları seçik olduğunu beş fasıl ile bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/BİRİNCİ FASIL

Kendini tanımanın, Allah'u Teâlâ'yı tanımanın anahtarı olduğunu, mârifet nûrunun ârifin kalbine geldiğini, mârifetullahın en yüksek matlub olduğunu, ârif olanın, mâsivayı unutup bildiğini bulduğunu ve kendinden geçip onunla kaldığını, her korku ve üzüntüden daima emin olduğunu ve Hakk Teâlâ'yı selbi sıfatlardan âri ve sübûti sıfatları ile muttasıf bulduğunu dokuz nevi ile bildirir.

Birinci Madde

Allah'u Teâlâ'yı tanımayı âyet-i kerime ve hadis-i şeriflerle bildirir.

İkinci Madde

Nefsi bilmenin, Allah'u Teâlâ'yı bilmeye sebep olduğunu bildirir.

Üçüncü Madde

Hakk Teâlâ'yı bilmenin en yüksek matlûb olduğunu bildirir.

Dördüncü Madde

Ârifin mâsivayı unutup, Hazret-i Mevlâ'yı bulmasını bildirir.

Beşinci Madde

Ârifin kendi vücûdundan fâni olup, ma'rufu ile bekâ bulduğunu bildirir.

Altıncı Madde

Ârifin korku ve üzüntüden emin ve kurtulmuş, üns ve huzûr ile rahat ve zevkli olduğunu bildirir.

Yedinci Madde

Zâhid ile ârifin, yâni ebrâr ile mukarreblerin farkını bildirir.

Sekizinci Madde

Mârifet ehlinin yüksek şanını bildirir.

Dokuzuncu madde

Ârifin ma'rufu Hazret-i Hâlık ve Bâri'nin, noksan ve selbî sıfatlardan münezzeh ve kemâl ve sübûti sıfatlar ile muttasıf olduğunu, bütün kâinatın parçalarının, mahlukatın işleri ve insanoğlunun hallerinin O'nun te'sir ve kudretiyle, tedbir ve hikmetiyle, her zaman O'nun muradına uygun hâsıl olduğunu ve hareket ettiğini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/İKİNCİ FASIL

Muhabbetullahın [Allah sevgisinin] en yüksek maksad olduğunu, şevk, aşk ve vecd ile nihayet bulduğunu, muhabbetin haddini ve hakikatini, künhünü, mahiyyetini, faydalarını, makamlarını, alâmetlerini, kerâmetlerini, gönülde zuhûratını, târifini, kısımlarını, husûsî, zâti isimlerini, sıfatlarını, fiillerini, eserlerini; meyveleri, terkibleri, neticeleri olan şevk ve halleri, aşk ve hararetini, vecd ve kemâllerini ve nihayete kavuşma yolunu yirmidört nevi ile beyan eder.

Birinci Madde

Muhabbetin üstünlüğünü âyet-i kerime ve hadis-i kudsî ile bildirir.

İkinci Madde

Allah muhabbetinin fazilet ve faydalarını hadis-i şerifler ile bildirir.

Üçüncü Madde

Muhabbetin haddini ve hakikatini bildirir.

Dördüncü Madde

Muhabbetin esasını, husûsi çeşitlerini, fayda ve makamlarını bildirir.

Beşinci Madde

Allahü Teâlâ'yı sevmenin bazı alâmet ve kerâmetlerini bildirir.

Altıncı Madde

Allah sevgisinin gönülde zuhûr ve cevelânını bildirir.

Yedinci Madde

Allah sevgisinin târifini ve hakikatini bildirir.

Sekizinci Madde

Allah sevgisinin kısımlarını bildirir.

Dokuzuncu madde

Allah sevgisinin isimlerini bildirir.

Onuncu Madde

Allah sevgisinin husûsiyyetini ve acîbliğini bildirir.

Onbirinci Madde

Zâtın muhabbetini bildirir.

Onikinci Madde

Sıfatlara muhabbeti bildirir.

Onüçüncü Madde

Fiillere olan muıhabbeti bildirir.

Ondördüncü Madde

Esere ait sevgiyi bildirir.

Onbeşinci Madde

Muhabbetin dört kısmının birbiriyle olan karışma ve birlikte bulunmasını bildirir.

Onaltıncı Madde

Bu dört muhabbetin eserlerini ve semerelerini bildirir.

Onyedinci Madde

Allah sevgisinin mertebeler itibarıyla olan kısımlarını ve yedi meşhur ismini birer semeresi ile bildirir.

Onsekizinci Madde

Muhabbet ağacının yaprakları olan şevk ve iştiyâkı bildirir.

Ondokuzuncu Madde

Muhabbet ağacının semeresi [meyvesi] olan hakikî aşkı bildirir.

Yirminci Madde

Allah aşkının, insan aklından şerefli ve evlâ olduğunu bildirir.

Yirmibirinci Madde

Aşkın hâlini, kerâmetini; âşığın hararet ve melâmetini; ma'şukun rahat, örtülü ve selâmet olduğunu bildirir.

Yirmiikinci Madde

Allah sevgisinin gizli sırlarını ve yüksek şanını bildirir.

Yirmiüçüncü Madde

Allah sevgisinin mecâz ve hakikatini, aslını esasını, vecd ve hâllerini bildirir.

Yirmidördüncü Madde

Allah aşkına kavuşma yolunun usûlünü bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Evliyâ hikmetinin sadr ilmi olduğunu ondan gönlün zevk ve hidâyet bulduğunu ve ahkâm ilminden özel ve faydalı olduğunu dört nevi ile bildirir.

Birinci Madde

Evliyâ hikmetinin fazilet ve faydalarını Kur'ân-ı Kerim ve hadis-i şerifler ile anlatır. 

İkinci Madde

Evliyâ hikmetinin had ve alâmetini, kadr ü kıymetini ve muhafazasını bildirir.

Üçüncü Madde

Evliyâ hikmetinin, faydalı ilimlerden lezzetli olduğunu bildirir.

Dördüncü Madde

Evliyânın hikmeti, onların temiz sözünden leziz ve tatlı olduğunu ve kalblere çok te'sir ettiğini, hakim-i İlâhinin âlimlerden bilgili ve şerefli olduğunu bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL

Evliyâ-yı kirâmın fazilet ve bereketlerini, âdetlerini, tariflerini, vecd ve hâllerini, alâmet, hareket, hareketsizlik, mertebe ve kerâmetlerini, müşâhade ve makamlarının nihâyetini dokuz nevi ile beyân eder.

Birinci Madde

Evliyâ-yı kirâmın fazilet ve bereketlerini Kur'ân-ı Kerim ve hâdis-i şerifler ile bildirmektedir.

İkinci Madde

Evliyâ-yı kirâmın rüsûm ve âdetlerini ve kalbleri ile seyâhatlerini bildirir.

Üçüncü Madde

Evliyâ-yı kirâmın had ve târifini, vecd ve hâllerini bildirir.

Dördüncü Madde

Evliyâ-yı kirâmı ve alâmetlerini, huzûr ve selâmetlerini bildirir.

Beşinci Madde

Evliyâ-yı kirâmın hârik-ı adetlerini [kerâmetlerini] ve her tehlikeden emin ve rahat olduklarını bildirir.

Altıncı Madde

Evliyâ-yı kirâmın harekât ve sekenâtını, bereket ve ibâdetlerini, kavuşma ve tasarruflarını bildirir.

Yedinci Madde

Evliyâ-yı kirâmın mertebe ve makamlarını, bereket ve kerâmetlerini bildirir.

Sekizinci Madde

Evliyâ-yı kirâmın müşâhadelerinin sonunu ve alâmetlerini bildirir.

Dokuzuncu madde

Evliyâ-yı kirâmın fenâ, bekâ ve makamlarını bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/DÖRDÜNCÜ BAB/BEŞİNCİ FASIL

Evliyânın seçkinlerinin seçtiği yol olan Nakşibendi yolunun Hakk'a varan yolların en yakını olduğunu, onun üç nevinden her birinin irfân devleti sermayesi olduğunu, o yolda ilerleyenin her kemâle mâlik olup, gizli hâl ve neş'eli gönülle üns ve huzûru bulduğunu, korku, sapıtma, tehlike ve melâlden emin olup kavuşma zülâli ile kâm aldığını yedi nevi ile beyan eder.

Birinci Madde

Nakşibendi yolunun rükün, hakikat, usûl ve inceliklerini bildirir.

İkinci Madde

Nakşibendi yolunun üç yolundan birini bildirir.

Üçüncü Madde

Nakşibendi tarikatının ikinci yolunu bildirir.

Dördüncü Madde

Nakşibendi tarikatının üçüncü yolunu bildirir.

Beşinci Madde

Nakşibendi tarikatının sâlikinin her kemâle mâlik olup, vukûf-ı kalbi bulduğunu, nûrlar ve vâkıalar gibi şeylerden yüz çevirip Matlub’una müteveccih olduğunu, gönül rahatlığında olup, hâli örtülü kaldığını, Hakk’ın huzuruna gelip, gafillerden sakındığını bildirir.

Altıncı Madde

Mârifet yolunda hidâyet caddesinden dalâlet sahrâsına düşen mübâhilerin yanılma sebeplerini bildirir.         

Yedinci Madde

Tasavvuf ehlinin on iki fırka olduğunu, bir fırkasının kurtulup diğerlerinin doğru yoldan ayrıldığını ve bu sapıtan fırkaların her birinin ne belâlar bulduğunu, doğru yolla hakka giden fırkanın menzile erip murâdını aldığını bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB

Ruhun seyr u sülukunu, insan nefsinin yedi makamı geçmesi, Allahü Teâla'nın huzurundaki edeb ve rükünleri, yol gösterici mürşidin kerâmet ve emârelerini, kabiliyetli müridin sıfat ve alâmetlerini, şeytânın hîle ve aldatmalarını, zamanın evliyâsı kutbunun menkıbe ve güzel sıfatlarını sekiz fasıl olarak bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/BİRİNCİ FASIL

Seyr ü sülûkun hallerini ve ona ait hüccetleri ve birinci makamda bulunan nefsi ve onda iken lazım olan edeb ve rükünleri sekiz nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

İnsan rûhunun  mebde’ ve me’adını bildirir.

İkinci Madde

İnsan vücudunda bulunan şehvâni nefs ile nefs-i natıkanın hakikatlerini ve ikisinin birbiriyle olan hâl, tavır ve isimlerini bildirir.

Üçüncü Madde

Nefs-i nâtıkanın insan bedenine şehvani nefs vasıtası ile olan taallukunu ve iki âleme olan teveccühünü bildirir.

Dördüncü Madde

Kalp ile kalbin sahibi arasında olan perdelerin neler olduğunu ve kalbin onlardan hangi yolla kurtulduğunu bildirir.

Beşinci Madde

İnsan nefsinin yedi makamını, rûhun zulmâni ve nurâni hicâblarının tertibini ve mertebelerdeki perdelerin kalkmasına sebep olanı bildirir.

Altıncı Madde

Kalbi tahliye ve rûhu süslemenin kemâlin kendisi olduğunu, sülûksüz o kemâlin muhal olduğunu, mukarrebler yolunda sülûkün en şerefli haslet olduğunu ve onun da Zülcelâl’in huzûruna vesile olduğunu bildirir.

Yedinci Madde

Yedi makamdan ilk makamda bulunan nefs-i emmârenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, mahallini, hâlini, vâridini, sıfatlarını ve üstünde olan nefs-i levvâme makamına terakkisini bildirir.

Sekizinci Madde

Nefs-i emmârenin birinci makamdan kurtulmasının ve ilerlemesinin çâre ve yolunu bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/İKİNCİ FASIL

Yedi makamdan ikinci makamda bulunan nefs-i levvâmenin hâllerini,sıfatlarını, tavırlarını ve üçüncü makama yükselmedeki zikirlerini, âlem-i misale girmesini ve sırlarını, tezkiye ve tasfiyede yolunu, gidişini, yol kesicilerden ve engellerden yüz çevirme ve kaçmasını dokuz nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

Nefs-i levvâmenin, niçin bu ismi aldığını, seyrini, âlemini, mahallini, hâlini, vâridini ve sıfatlarını bildirir.

İkinci Madde

İkinci makamda kalan ebrâr ile yüksek makamlara çıkan mukarrebler arasında olan farkı bildirir.

Üçüncü Madde

Nefs-i levvâmenin ikinci makamdan üçüncü makama yükselmesi yolunun ilâcını bildirir.

Dördüncü Madde

İkinci makamda kulu Mevlâ’sından kesen mânilerin en büyüğünün insanlarla ihtilat (karışmak, karışıp görüşmek) olduğunu bildirir.

Beşinci Madde

İkinci makamda nefs-i levvâmenin âlemi misale girişini ve oradaki rûhânilere kavuşmasını ve oradaki konuşmasını bildirir.

Altıncı Madde

Âlemi misâlde olan Fehmâniyye’yi ve tasfiye ve tezkiye alâmetlerini bildirir.

Yedinci Madde

Kalbin tasfiyesinin ve nefsin tezkiyesinin en güzel ve kolay yolunu bildirir.

Sekizinci Madde

İkinci makamda sâlikde bulunup, ona galip olan gadabın menşeini, hakîkatını ve katlanmakla olan ilaçlarını bildirir.

Dokuzuncu Madde

İkinci makamda bulunan yol kesicileri gideren dört şeyi açıklar ve üçüncü makamı ve oradan dördüncü makama çıkmayı bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/ÜÇÜNCÜ FASIL

Yedi makamdan üçüncüsünde bulunan nefs-i mülhimenin hâllerini, sıfatlarını, tavırlarını, pîrine irâdesini teslimini, şeriata uymakla gidişini, şeriatın hakikatin içi olduğunu, üçüncü isimle meşguliyetini, bu nefsin güzel hallerini, dizginleri atmanın açıklanmasını, rûhânilerin hitâb ve hayâlini, kabz ve bastın birbiri arkasından gelmesini, inkıbaz ile zül ve iftikârın ve üçüncü ismin te’sir ve esrârını on nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

Nefs-i mülhimenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, yerini, hâlini, vâridini, sıfatlarını ve üstünde olan nefs-i mutmâinne makamına yükselmesini bildirir.

İkinci Madde

Üçüncü makamda bulunan sâlikin mürşid-i kâmile teslim ve irâdetini bildirir.

Üçüncü Madde

Üçüncü makamda şeriata uymakla ilerlemesini, hayır ve şerrin galebesinin eserlerini bildirir.

Dördüncü Madde

Hakikatın batınını ve sırrının şeriat olduğunu, şeriat edebi ile gidenin yakınlık makamına kavuştuğunu, edepsizlik edenin dalâlete gidip mahrûm kaldığını, her murâdın ibâdetle alındığını bir misâl ile bildirir.

Beşinci Madde

Üçüncü makama mahsus olan isim ile bu sâlikin iştigalini, meyyal olan nefse iltifat ve dönüşünü bildirir.

Altıncı Madde

Üçüncü makamda nefs-i mülhimenin güzel sıfatlarını ve hallerini bildirir.

Yedinci Madde

Üçüncü makamda sâlike rûhânilerin hitâb ve senâsını, onların ise onlardan yüz çevirmesini ve Hakk’a yönelerek fâni olmasını bildirir.

Sekizinci Madde

Üçüncü makamda olan sâlikin aşk hâllerini, kabz ve bastının birbiri ardından gelmesini ve değişmesini bildirir.

Dokuzuncu Madde

Üçüncü makamda sâlikin inkıbaz olan zül ve iftikârını bildirir.

Onuncu Madde

Üçüncü makamda bulunan sâlikin kalbinde üçüncü ismin te’sir ve husûsiyyetini ve müşahâdenin çeşit ve maliyetlerini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/DÖRDÜNCÜ FASIL

Yedi makamdan dördüncü makamda bulunan nefs-i mutmainnenin hâllerini, sıfatlarını, durumlarını, kerâmete meyl ve iltifatını, fitne ve âfetlerini, Hakkın Habibi’ne muhabbetini, mala meyl ve rağbetini, mürşid olmaya liyâkatini, ezkiyânın sülûkunu tercihi ve bütün evliyâya tatbikini dört nevî üzere beyân eder.

Birinci Madde

Nefs-i mutmâinnenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, hâlini, mahallini, vâridat ve sıfatlarını ve üstünde olan rızâ makamına kavuşmasını bildirir.

İkinci Madde

Dördüncü makamda bulunan kâmil için hârîk-ül âdet olan kerâmetlere meyl ve iltifatın fitne ve zararlarını bildirir.

Üçüncü Madde

Dördüncü makamda bulunan kâmilin Hazret-i Hakk’ın habibine (sallallahu aleyhi ve sellem) muhabbetini, mala meyl ve rağbetini ve mürşid olmaya liyâkatını bildirir.

Dördüncü Madde

Ezkiyânın sülûkü tercihini ve evliyâ tatbikini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/BEŞİNCİ FASIL

Yedi makamdan, beşinci makamda bulunan nefs-i râdiyyenin durumunu, hallerini, sıfatlarını, tavırlarını, fiil isim ve sıfatların tecellileri ile olan hallerini, İlm-el-yakîn, Ayn-el-yakîn ve Hakk-el-yakîn mertebeleri misâllerini üç nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

Nefs-i râdiyyenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, mahallini, hâlini, vâridini, sıfatlarını ve üstünde olan nefsi mardiyyeye yükselmesini bildirir.

İkinci Madde

Beşinci makamda bulunan kâmile hâsıl olan fiil, isim ve sıfatların tecellilerini ve bunlarla hâsıl olan kerâmetleri bildirir.

Üçüncü Madde

İlm’el-yakîn, ayn’el-yakîn, hakk’el-yakîn hâllerini ve vahdet-i vücûd şühûdunun şart ve rükûnlerini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/ALTINCI FASIL

Yedi makamdan, altıncısı olan nefs-i mardiyyenin hâl, sıfat, tavır, bâzı sırlarını, tabiatının tarifini, isimlerini üç nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

Nefs-i mardiyyenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, mahallini, hâlini, vâridini ve sıfatlarını, buradan yedi makama geçmesini bildirir.

İkinci Madde

Altıncı makamda bulunan kâmilin hâl, söz ve sırlarından bâzısını bildirir.

Üçüncü Madde

Tabiat, zıl ve nefs-i Rahmânî’nin üçünün bir cevher olduğunu bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/YEDİNCİ FASIL

Yedi makamın yedincisi olan “nefs-i kâmile”nin hallerini, sıfatlarını, alâmet ve kerâmetlerini, mürşid-i kâmilin terbiyesi emârelerini, kabiliyetli sâlikin metânet ve alâmetlerini, kabz hâli ile batını tamir etmeyi ve sâlike şeytanın karışmasını, aldatmasını, onu alt üst etmesini sekiz nebî ile bildirir.

Birinci Madde

Nefs-i kâmilenin bu ismi almasını, seyrini, âlemini, yerini, hâlini, vâridini, sıfatlarını ve sâlikleri terbiye etmesini bildirir.

İkinci Madde

Mürşid-i kâmilin alâmet ve kerâmetlerini, kabiliyetli sâliki terbiyesinin emârelerini ve kendi âdet ve ibâdetlerini bildirir.

Üçüncü Madde

Kabiliyetli sâlikin metânet ve alâmetlerini bildirir.

Dördüncü Madde

Kabiliyetli sâlikin üzüntü ve inkıbaz ile inşirah ve inbisat bulduğunu, kabz hâlinde bâtının imârı bulunduğunu bildirir.

Beşinci Madde

Mukarrebler yolu sâliki, nefsi emmâre makamında iken, şeytan onu Hak yolundan ayırmak için, ona sûret-i Hak’tan geldiği kapıları bildirir.

Altıncı Madde

Mukarreb yolundaki sâlik, nefs-i levvâme makamında iken, şeytanın onu Hak yoldan çevirmek için ona sûret-i Hak’tan geldiği kapıları bildirir.

Yedinci Madde

Mukarrebler yolu yolcusu sâlik nefs-i mülhimede iken, şeytanın onu Hak yoldan çevirmek için sûret-i Hak’tan gelmesini bildirir.

Sekizinci Madde

Mukarreb yolu sâliki nefs-i mutmâinneye gelince, Allahu Teâlâ'nın kalesine girip şeytana galip geldiğini bildirir.

ÜÇÜNCÜ FEN/BEŞİNCİ BAB/SEKİZİNCİ FASIL

Hazret-i Gavs-i ulvî Fakirullah Şeyh İsmail Tillovî’nin haseb ve nesebini, mezhep ve meşrebini, dil ve edebini, vatanı ve doğumunu, rüsûm ve adetlerini, ilim ve ibâdetlerini, kuyu hikâyesini, keşifteki velâyetini, tam uzletini, kudsî kuvvetini, güzel faziletlerini, şemâlini, günlük ibâdetlerini, âdetlerini, giydiği elbiseler ve babam Osman Efendi ile Sıhranlı Muhammed Efendi’ye gâibâne meyl ve muhabbet saldığını, babam üzüntülü iken, nasıl varıp da onu bulduğunu, o hakîm-i İlâhî’nin yanında kalıp her derdine derman olduğunu, Hazret-i Şeyh’in bazı kerâmetlerinin nasıl zâhir olduğunu, adı, şânı ve makamı ile cihânın dolduğunu ve merhum babamın vefâtından sonra bu Hakkı yetimini bir nazar ile tâziye edip sonra nice hikmetle tavsiye ve hakimâne terbiye ettiğini, Hazret-i Şeyhin vâdesi erip Hakk’a cân verip, murad aldığını, fenâ şerbetini içip, beka âlemine göçüp bu cihânda güzel adı ve çok hayırları kaldığını on nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

Hazreti Gavs-i ulvî Fakirullah Tillovi merhûmun haseb ve neseb, mezhep ve meşreb, dil ve edep, vatan ve doğumunu, rüsûm ve âdetlerini, ilim ve ibâdetlerini bildirir.

İkinci Madde

Gavs-i a’zam İsmâil Fakirullah Hazretlerinin kuyu hikâyesini ve velâyet-i keşfiyyesini, uzletini ve kudsî kuvvetini bildirir.

Üçüncü Madde

Şeyh İsmail Tillovi Hazretlerinin yüksek meziyetlerini, şemâilini ve günlük ibâdetlerini bildirir.

Dördüncü Madde

Şeyh İsmail Tillovi hazretlerinin âdetlerini ve elbiselerini bildirir.

Beşinci Madde

Şeyh İsmâil Fakirullah’ın hizmetçilerinin başı, belki evlâdı kirâmı olan aziz babam Derviş Osman Hüsnî Hakirullah’ın (rahmetullahi aleyh) memleketi, doğumu, güzel hâlleri, ahlâkı, hüzün, hayret ve yanmasını bildirir.

Altıncı Madde

Şeyh İsmâil Fakirullah hazretlerine hizmet edenlerin reisi, belki evlâdı gibi sayılan hilm ve hayâ ma’deni Derviş Osman Hüsnî Hakirullah hazretlerinin kendi işi için istihâre edip, oğlu İbrâhim dünyaya gelip, kendisi her şeyi bırakıp Erzurum'a geçip, tasavvufa âşinâ olup, sâhibinin haberini alıp, seyahat arkadaşını bulup, çâresine bakmasını bildirmektedir.

Yedinci Madde

Hilmi ve hayâ ma’deni Derviş Osman Hüsnî Hakirullah'ın kendisine müjdelenen sâhibini bulması, huzûrunda kalıp, derdine derman olması ve muradını almasını bildirir.

Sekizinci Madde

Fakirullah İsmâil Tillovi’nin kendinden talebsiz ve habersiz sâdır olan hârık-ı âdât, keşf ve kerâmetlerini bildirir.

Dokuzuncu Madde

Hazreti Şeyh İsmail Fakirullah (rahmetullahi aleyh) hâdimlerinin başı ve evlâdı gibi bulunan hilim ve hayâ ma’deni Derviş Osman Hüsnî Hakirullah’ın (rahimehullah) Hakk’ın rahmetine kavuşmasını ve Hazret-i Şeyh ondan sonra bu yetimini bir nazarla tâziye edip, hikmetle tavsiye ve hakimâne terbiye ettiğini beyân eder.

Onuncu Madde

Gavs-i a’zam Şeyh İsmâil Fakirullah Hazretleri'nin her hâlinde metânetini, tarikatta istikametini, hakikatta imâmetini,  herkesin ondan yardım görmesini, dünyada kalma müddetini ve vefâtını bildirir.

HÂTİME

Hâlık'ı sevenleri, zamâne halkını, sohbet, akraba, baba, kardeş haklarını, hanımı, çocukları ve hizmetçileri ile olan muameleyi, câhil ve âlimlerle görüşme, komşu hakları, fakirlere yemek vermek, misafirlere ikram etmek, âvam ve hâvasa yapılacak muameleleri, lütuf ve ihsânı ve her sohbet ve ülfete mâhsus olan edeb ve rükünleri, yedi a'zanın âfetlerini, hastalıkları, fakirlik ve zenginlik sebeplerini, muhafaza ve unutmayı ve bütün bunları insana kolaylaştıran tevhîdi dört fasıl hâlinde anlatır.

HATİME/BİRİNCİ FASIL

Habib-i Hüda'nın kısaca hâllerini ve hüsn-i muaşereti teşvik eden âyet-i kerîme ve kudsî hadisleri üç nevî mile beyân eder.

Birinci Madde

Resûl-i Emîn’in ve Ashâb-ı Güzîn’in güzel ahlâkını, Tâbîin’in ve din âlimlerinin hâllerini kısaca bildirir.

İkinci Madde

İnsanlarla iyi geçinmeyi, lütf ve yumuşak konuşmayı âyetlerle bildirir.

Üçüncü Madde

Herkese iyi davranma yarın Lütfü ve yumuşaklıkla konuşmayı hadis-i kutsiler ile bildirir.

HATİME/İKİNCİ FASIL

İnsanlarla iyi geçinmeye, tatlı ve yumuşak söylemeye âit hadîs-i şerif, haber ve büyüklerin sözlerini, herkese aklına göre söylemeyi, evlenmenin fayda ve zararlarını dört nevî ile beyân eder.

Birinci Madde

İnsanlarla iyi geçinmenin, tatlı ve yumuşak söylemenin fazilet ve faydalarını ve hadîs-i şerîfler ile bildirir.

İkinci Madde

İnsanlarla iyi geçinmeyi haber ve eserlerle bildirir.

Üçüncü Madde

İnsanlarla iyi geçinmeye, yumuşak söylemeye âit büyüklerin sözlerini ve herkese anlayacağı şekilde söylemeyi bildirir.

Dördüncü Madde

Evlenmenin zararlarını ve faydalarını bildirir.

HATİME/ÜÇÜNCÜ FASIL

Hâlık ve zamane halkının sohbetini, akraba, komşu ve arkadaşlarla ülfeti, iyi geçinmeyi on üç nevî ile bildirir.

Birinci Madde

Kulun Mevlâ’sı ile huzûr ve ünsiyyetinin edep ve rükünlerini bildirir.

İkinci Madde

Âlemin talebesine ta’lim ve tedrîsinin edep ve şartlarını bildirir.

Üçüncü Madde

Talebenin üstâdından ilim öğrenmesindeki edep ve şartları bildirir.

Dördüncü Madde

Baba ve anne ile sohbet ve ülfetin edep ve şartlarını bildirir.

Beşinci Madde

Tecerrüt (bekârlık) âleminde olan ârifin evlenmesinin edep ve şartlarını bildirir.

Altıncı Madde

Erkeğin ehli ile oynama ve cima’ının edeblerini bildirir.

Yedinci Madde

Cima’ vakitlerini, birleşmeyi, çocukların hâl ve şekillerini bildirir.

Sekizinci Madde

Erkeğin hanımıyla sohbet ve ülfetinin edeb ve şartlarını bildirir.

Dokuzuncu Madde

Kadının kocası ile sohbet ve ülfetin edelerini bildirir.

Onuncu Madde

Kişinin çocukları ile sohbet ve ülfetinin edeb ve şartlarını bildirir.

Onbirinci Madde

Efendinin köle ve câriyeleri ile sohbet ve ülfetinin edep ve şartlarını bildirir.

Onikinci Madde

Akrabanın akraba ile sohbet ve ülfetlerinin edep ve şartlarını bildirir.

Onüçüncü Madde

Kişinin, komşusu ile sohbet ve ülfetinin edeb ve erkânını bildirir.

HATİME/DÖRDÜNCÜ FASIL

Arkadaşlarla sohbetin edeb ve şartlarını, hâs kimseleri, mârifeti,câhil kimselerle görüşmeyi, avâmın âdetlerini, âlim ve havassın dışarı işlerini ve her şeyini insana kolay eden tevhîdi altı nevî ve bir hâtime ile beyân eder.

Birinci Madde

İyi arkadaşlarla sohbetin edeb ve erkânını bildirir.

İkinci Madde

İnsanlar arasındaki sohbet ve ülfetin edelerini bildirir.

Üçüncü Madde

Câhil insanlarla görüşmeyi ve avâm ile olan sohbetin edeblerini bildirir.

Dördüncü Madde

Ulemâ-yı kirâmın ve fukahâ-yı izâmın dış görünüşlerinin nizâmını ve avâmla karışmalarında rüsûm ve âdetleri intizamını tamamı ile bildirir.

Beşinci Madde

Evliyâ-yı kirâmın ve meşâyıh-ı izâmın görünüşlerindeki nizâmı bildirir.

Altıncı Madde

Bütün azâların günâh âfetlerini, ezberleme, unutma, fakirlik ve zenginlik sebeblerini kısaca bildirir.

SONSÖZ

MÜNACÂT

Mektub