Sûfîlerin Seyri

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Biz takvâ sahiplerine müjde veresin ve direnenleri uyarasın diye bunu senin diline kolaylaştırdık.”^[10]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “ Hikmetli söz hakimlerin yitiğidir.”

Bil ki hakikat sözünün ve hakikat yolunda ilerlemenin açıklanması taliplerin istidatlı bâtınlarında şevk arzusuna, talep isteğine sebep olur ve sıddıkların kalplerinde muhabbet kıvılcımları meydana getirir. Hususen eğer sâdık âşık ların ve muhakkik kâmillerin nazarından sâdır olursa.

Yine bu sözlerin heybetinden habersizlerde uyanma hâsıl olur ve bu saadetin kilidinin hangi anahtarla açıldığı bilinir. “Kulak bazen gözden önce âşık olur.” Bu sözün heybetinin kulaklarına ulaştığı kavim önce dediler ki, “Rabbinize iman edin diyen bir çağrıcının çağrısını işittik ve iman ettik.”^[11]

Bu aşk tohumu aslında gönüllerin toprağına başlangıçta, “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?”^[12] hitabıyla atılmıştı. Ancak bu tohumun terbiye tevfikini yalnızca bazı baht sahiplerine vermişlerdir; zira ebedî aşk memleketini her şaha ve melike bağışlamazlar.

Her ne kadar bu söze kavuşma sevdası hiçbir baştan uzak değilse de her isteyenin eli bu devletin kibriya eteğine ulaşamaz. “Din istemeyle değildir.” Bu âciz der ki:

Sülûkun beyanının diğer bir sebebi bâtıl ehline, hevâlarına tapanlara ve hayvan sıfatlılara karşı delil getirmektir ki, onlar bütün himmetlerini hayvânî şehvetler ve lezzetler elde etmeye sarf etmişler ve hayvanlar gibi yakın olanla yetinmişler ve erlerin içme zevkinden ve yakınlık makamlarına ulaşanların şaraplarından mahrum kalmışlardır. Dinin kemâllerinden ve yakîn ehlinin derecelerinden yalnızca namaz ve orucun sayısız afetlerle dolu suretiyle kanaat etmişlerdir. [Yine bunun açıklanmasının nedeni şudur ki] yarın diğer hayıflananlar gibi, “biz bu hadisin azametinden habersizdik” demesinler. “Eğer dinleseydik ya da akıl etseydik ateş ehlinden olmazdık.”^[13]

Cüneyd ’e (Allah aziz ruhunu takdis etsin), “Meşâyihin sözlerinin ve hikâyelerinin müride ne faydası vardır?” dediklerinde, “Gönlün güçlenmesi, mücâhede yolunda sebat ve talep ahdinde yenilenme” diye cevap verdi. “Bunun için Kur’an’dan bir destekleyicin var mı?” diye sorduklarında da, “Evet” dedi, “Gönlünü güçlendirsin diye sana Resûllerin kıssalarını anlatıyoruz.”^[14]

Yine şöyle demişlerdir: “Meşâyihin sözleri Allah’ın yeryüzündeki ordularıdır.” Yani Meşâyihin sözleri taliplerin yardımcısıdır ki, eğer kâmil şeyhi olmayan bir biçareyi şeytan , taleb , mübâşeret , riyâzet ya da mücâhede esnasında şüpheye ya da bid’ate düşürmek isterse mürid Meşâyihin sözüne temessük etsin, kendi vâkıa nakdini onların şifa verici beyanlarının ölçüsüne vursun ki, şeytânî vesveseler in ve nefsânî telkinler in tasarrufundan kurtulsun ve sırât-ı müstakîm ve mirsâd-ı din yoluna geri dönsün. Zira bu yolda çok fazla insan ve cin şeytan haydut mevcuttur ki, yolcu delilsiz ve eşsiz yolculuk yaparsa onu helâk vadisine atarlar ve bu tür kimseler pek çoktur.

Şeyh Ebû Said Ebi’l Hayr (ra) şöyle demiştir: “Mürid her gün bu hadisi otuz kez söylemelidir ve duymalıdır ki, şöyle demişlerdir: “Kim bir şeyi severse onu çokça zikreder.’”

Bu mukaddime hükmünce bu devletten nasipleri olan bazı tarikat yolcuları ve hakikat âlemi sâlikleri, “Her şeyin bir zekâtı vardır.” ve “Her hak sahibine hakkını verin.” gereği hakkı hak sahibine ulaştırmayı kendilerine vacib bilmişler ve marifet âb-ı hayatının kaynağından talep çölünün susuzlarını faydalandırmışlardır ki, dertlerine dert, şevklerine şevk , susuzluklarına susuzluk katsınlar.

Allah Teâlâ buyurdu ki: “Ve biz her gönderdiğimiz Resûlü ancak bulunduğu kavminin diliyle gönderdik ki onlara açıklasın.”^[15]

Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “İnsanlarla, akılları seviyesinde konuş.”

Bil ki her ne kadar tarikat hakkında mufassal ve muhtasar birçok kitap yazılmış ve bunlarda birçok mânalar ve hakikatler ortaya konulmuş olsa da bunların birçoğu Tazi [Arapça] dilindedir ve Farsça konuşan insanlara fazla bir faydası yoktur.

Bir süredir muhakkik talibler ve sâdık müridler bu zayıf kuldan, imkânının kıtlığına ve istidatsızlığına rağmen, Farsça bir mecmua yazmasını istiyorlardı. Daha önce, her taifeden insanın ihtiyacına ve istidadına göre, birkaç mecmua yazılmıştı. Ama onlar, yaratılışın başı ve sonundan, sülûkün bidayetinden ve seyrin nihayetinden, maksad ve maksuddan, âşık ile maşûktan haber veren hacmi az, mânası çok bir mecmua istiyorlardı. Hem câm-ı cihannümâ olsun, hem âyine-i cemâlnümâ; hem nâkıs mübtedi istifade edebilsin, hem de en üst mertebedeki kâmil faydalanabilsin.

Bu âciz, Irak ve Horasan beldelerinde gâh seferde gâh ikamette olduğumdan, muhtelif fitne afetlerinden ve mânilerinden fırsat ve imkân bulamıyordum ki, böyle bir işi tamamlamaya girişeyim. Zira her gün yeni bir fitne ortaya çıkıp, gönlümün dağılmasına ve zihnimin savrulmasına yol açıyordu. O diyar, sanki fitnenin vatanıydı. Tıpkı Efendimizin (sav) doğuyu işaret ederek, “Fitne oradan gelecektir.” diye buyurduğu gibi. Bununla beraber, bu fitnelere razı değildik; semavî kazâya ve ilâhî kadere boynumuzu eğmedik; sabır ve teslimiyet göstermedik; din ve İslâm nimetine şükretmedik; “bazışerler diğerlerinden ehvendir.” demedik. “Eğer nankörlük ederseniz, benim azabım çok şiddetlidir.”^[16] mealindeki gazap musibetleri o beldeye ve o belde ehline kaçınılmaz olarak ansızın ulaşıncaya kadar Müslümanlık nimetine nankörlük ettik. Zalimlerin zulmü ve günahkârların günahının uğursuz tesiriyle sünnetullah muktezasınca; “Bir ülkeyi helâk etmek istediğimizde, o ülkenin zenginlik sebebiyle şımarmış ele başlarına (iyilikleri) emrederiz; buna rağmen onlar orada kötülük işlerler. Böylece o ülke, helâke müstahak olur; biz de orayı darmadağın ederiz.”^[17] o vilayeti ve o vilayetin halkını helâk etti.

[H] 617 [M.1220] senesinde Tatar küffârının alçak askerleri (Allah onları zelil ve helâk etsin) o diyarı istilâ etti. O melunlardan sâdır olan fitne , fesad , katl , esaret , tahrip ve yakıp yıkmanın benzerine hiçbir asırda İslâm ve küfür diyarında hiç kimse şâhid olmamıştır ve hiçbir tarihte rastlanmamıştır. Sadece Efendimizin (sav) haber verdiği ahir zaman fitnelerine [benzemektedir.] O, (sav) şöyle buyurmuştur: “Siz Türklerle savaşmadıkça kıyamet kopmayacaktır. O Türkler öyle bir kavimdir ki küçük (çekik) gözlü, kırmızı yüzlü, basık burunlu ve suratları kalın deriden yapılmış kalkanlara benzer, (yayvan suratlı).” Bu melun küffarı tavsif etmiştir. Sonra ekledi, “Herc (kargaşa) artacak.” “Ya Resûlullah , herc nedir?” diye sorulunca: “Katl, katl” buyurdu ki “çok fazla ölüm olacaktır” anlamında söyledi.

Aslında bu vâkıa şunu gösterir ki, Efendimiz (sav) nübüvvetin nuruyla altı yüz küsur yıl önce bu günleri görmüştü. Bundan daha fazla katl iam nasıl olabilirdi ki? Sadece Rey şehrinde ve vilâyetinde ki bu fakirin de doğduğu ve büyüdüğü yerdir, yaklaşık 500 bin insan öldürüldüğü ve esir alındığı tahmin ediliyor.

Bu melunların İslâm ve bütün Müslümanlar üzerindeki fitne ve fesadı kelimelerin ifade edebileceğinden çok daha fazladır. Kaldı ki, bu vâkıa şerhe hacet bırakmayacak kadar dünyaca meşhurdur. Eğer, “Emir çobandır ve reayasından mesuldür.” hadisinde belirtildiği gibi Müslümanlığın ve Müslümanların mesuliyeti kendilerine zimmetli olan sultanların ve meliklerin kalbinde, Allah saklasın, İslâm hamiyeti ve gayreti canlanmazsa; din âlicenaplığı ve cesareti onların ruhunu sarıp ittifak etmezlerse; “Gerek yaya olarak, gerek binek üzerinde Allah yolunda sefere çıkın. Mallarınızla, canlarınızla Allah yolunda cihad edin.”^[18] fermanının kemerini can beline kuşanmazlarsa; mal, mülk ve nefislerini bu fitneyi defetmek için feda etmezlerse; öyle görünüyor ki, İslâm bütünüyle ortadan kalkacak, ekser İslâm beldesinin düştüğü gibi bakiyesi de elden çıkacak.

İslâm ’ın cismi gitti, ismi ve izi kaldı. Tehlike ve korkulan odur ki, bizim uğursuz ve mânasız münakaşalarımız neticesinde İslâm öyle yok olacak ki, ne ismi kalacak ne de izi. Ve izzet peçesinin arkasına çekilecektir. “İslâm garip başladı, başladığı gibi garip gidecektir.”

“Allah’ım, bizi gaflet uykusundan uyandır; Ya Rabbi, bizi kötü amellerimizden mesul tutma, merhametsizleri bize musallat etme. Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi taşıtma, bizi affet, bizi bağışla, bize acı. Sen Mevlâmızsın, kâfirlere karşı bize yardım et.”^[19]

Bu rezil mel’unların galebesi ve kahrı başladığı zaman, bu fakir bir yıla yakın Irak diyarında sabırla bekledi, bu fitne ve belânın kasvetli gecesinin ardından selâmet sabahının şafağı söker ümidiyle, ve saadet güneşi doğar diye. Her çeşit şiddetli zahmet ve mihnete katlanıyordum. Çünkü evlâd ü ıyalden ayrılmayı, dostların ve azizlerin sohbetinden müfarakat etmeyi, yeri yurdu terk etmeyi istemiyordum; ve ne bütün mütealliklerimi o diyardan çıkarabilmem mümkündü, ne de hepsini helâk ve telefin ortasında bırakmaya gönlüm el veriyordu. Nihayet belâ ve mihnet haddi hesabı aşınca, can derdine düşünce ve bıçak kemiğe dayanınca, “zaruretler mahzuratları mubah kılar.” ibaresini hatırlamak gerekti. “Ey İnananlar! Siz kendinize bakın; doğru yolda iseniz sapıtan kimse size zarar veremez.”^[20] âyetine uyup, bütün akraba ve aileyi terk etmeye mecbur kaldım; “Başını kurtaran kârdadır.” sözünü ganimet saymak; “Takat getiremediğin şeraitten firar, resûllerinsünnetindendir.” düsturu üzere hicret etmek; sevdiklerimi belâya ısmarlamak zorundaydım.

Bu fakir 618 senesinde, meskenim olan Hemedan şehrinden geceleyin birkaç dervişle beraber, büyük bir tehlikeyi göze alarak Erbil yoluyla çıktım. Bu fakirin ardından şöyle haber geldi ki mel’un küffar -Allah onları helâk ve rüsva etsinHemedan’a ulaştı, şehri kuşattı. Şehir ahalisi güçleri nispetinde mücadele etti, fakat mukavemete takatleri kalmayınca küffar galip geldi ve şehri ele geçirdi. Birçok insanı şehit ettiler, birçok çocuğu ve kadını esir ettiler, taş üstünde taş koymadılar. Bu fakirin Rey şehrindeki hısım akrabasının birçoğunu şehit ettiler.

“Biz Allah içiniz ve O’na döneceğiz.”^[21]

Munis vatan ve meskenden ümidimiz kesildiği için, din ve dünya selâmetini; Ehl-i sünnet ve’l-cemaat ahalinin yaşadığı; bid’at, hevâ ve taassuptan arı; emniyet ve adaletle bezenmiş; fiyatların ucuz, maişetin bol olduğu bir diyara yerleşmekte gördük. Ve o diyarda din ehlinin kadrini bilen ve fazl ehlinin hakkını tanıyan; dindar , âlim , adil , insaflı ve seçkin bir padişah olmalıydı.

Dünya ülkelerinin ve beldelerinin ahvaline vâkıf olan ticaret ehli ve nazar erbâbından ne kadar sorup soruşturduysak, şu cevapta ittifak ettiler: “Bu devirde bu sıfatlarda bir diyar ve bu keyfiyette bir belde arıyorsan bu Rum ülkesidir (Anadolu ). Bu diyar, hem ehl-i sünnet ve’l-cemaat mezhebiyle süslenmiştir, hem de adalet , insaf, emniyet ve bereketle tanzim olmuştur.”

Allah’a hamd olsun, o diyarda Selçuklu ailesinden gelen ve o mübarek hanedandan yadigâr bir padişah var. Ehl-i İslâm ’ın sahip olduğu bütün asayiş, rahatlık, emniyet ve huzur bu hanedanın mübarek otağının gölgesinin eseridir. O dindar , dinperver padişahların -Allah onların burhanlarını aydınlatsın- kutlu devrinde yapılan hayrat ve hasenat hiçbir devirde olmamıştır: diyar-ı küfre yapılan gazâ' ve fütuhat ; mülhidlerden zaptedilen kale ve hisarlar; inşa edilen medreseler, hangâhlar, mescidler, camiler, minberler, köprüler, kervansaraylar, hastaneler ve diğer hayır müesseseleri; ulemâya hürmet ve himaye; zâhid ve âbidlere ta’zim ve teberrük ; halka gösterilen şefkat ve merhamet ; bütün bunlar ve Hazreti Allah’a yaklaştıran diğer hayır ve hasenat, hiçbir devirde görülmemişti. Bu hakikat tafsilata hacet bırakmayacak kadar meşhur ve maruftur; bütün Arap ve Acem diyarında, Türkistan ’da, Fergana , Maveraünnehir , Harezm , Horasan , Gur , Gürcistan , Gazne , Hindistan , Kabil , Zabul , Sistan , Kirman , Pars , Huzistan , Irakeyn , Diyarbekir , Ermen , Şam , Sahil ^[22], Mısır , Rum ’da ve başka yerlerde, onların güzel eserleri ve bendeleri zâhirdir. Ehl-i İslâm ’ın dilleri bu mübarek hanedan için salih dualar etmekte ve fatihalar okumakta mahirdir. Padişah Teâlâ (cc) onların atıfet , merhamet, şefkat ve re’fetini yüksek derecelere ve Allah’a yaklaşmaya vesile kılsın; onların adaleti yaymasını ve dine hizmetini dünyanın sonuna kadar bu mübarek hanedanın içinde daim eylesin, O’nun lütfu ve keremiyle.

Bu fakire bu mâna muhakkak olunca anladı ki, cemiyyet ^[23] ve huzura ulaştıran vasıtalar; gönül terbiyesi, ilim neşri ve insanları Hakk’a davet; halvet ehlinin hukukuna riayet, o diyardan başka bir yerde olmazdı. Hususen bu mübarek hanedanın devletinin himayesinde ki, onlara dua etmek bu fakire baba ve ecdadından tevarüs etmiştir ve onların nimetlerinin hakkı için bu fakir ve cümle ehl-i İslâm müteşekkirdir. Böylece bu mübarek ülkeye doğru vakit kaybetmeden yola koyulmayı, bu emin beldede -ki her zaman ziyade olsun, küffar şerrinden ve hilesinden mahfuz ve masûn olsun- yerleşmeyi ve muzaffer devlete -Allah onu sabit kılsın- duayla meşgul olmayı vacib bildim. Talih yardım etti, ilâhî lütuf yoldaş oldu, düşe kalka, birkaç aziz dervişle bu mübarek diyara ulaştık.

Güzel bir tesadüfle Malatya şehrinde; şeyhlerin şeyhi, âlemin âlimi, vaktin kutbu, meşâyihin bakiyesi, din ve milletin yıldızı Ömer el-Sühreverdî ’nin mübarek kudümü suretiyle -Allah ona uzun ömür vererek Müslümanları ve İslâm ’ı faydalandırsın ve onun mübarek nefesi ve yüzü bizden uzak olmasın!- yüz bin saadet ve devlet tarafından karşılandık. Onu, büyük bir saadet, harikulâde bir talih saydık, iyi bir alâmet addettik.

Onun hizmetine erişme şerefiyle müşerref olduğumuzda o yüce insan; sultanların sultanı İslâm padişahından -Allah saltanatını daim kılsın, itibarını ve şanını yüceltsin- kabul ettiği ikram , tevfik ve cömertlik için teşekkür mahiyetinde belâgatli bir konuşma yapıyordu. Havâss ve avama, o saf neslin ve mukaddes ruhun fazilet ve ahlâkından bazılarını anlatıyordu.

O hâl ve nutuk esnasında bu fakire döndü ve buyurdu: “Munis vatanından ve sevgili meskeninden gayriihtiyarî uzak düştüğün ve zaruretten ötürü vaktini ve huzurunu kaybettiğin için ‘İhtimal ki hoşlanmadığınız şey sizin iyiliğinizedir.’^[24] Hiçolmazsa bu mübarek diyara yerleş ve bu mahfuz memlekette sebat göster, ‘çayır bulduğunda kon’ düsturunu uygula.”

Dünya, ikamet edilesi bir yer değilse de ve vefasız ömür çok kısaysa da; yine de ömrün bakiyesini bahtı genç, sıfatı pîr olan bu padişahın ve Allah’ın sadık bir kulu olarak dine hizmet eden bu sultanın tâlihinin himayesinde geçir. “Tercihin isabetliyse, ona tutun.” Aslında sûfî taifesinin âdeti uzlet , tecrid , havf , halvet ; hükümdar ve sultanların sohbetinden sakınmak ve ilişkiyi terk etmektir. Ama böyle muvaffak bir padişahtan -ki hem ilimden hem de riyâzat ^[25] ve cihad meyvelerinden bol miktarda nasibini almış, ilim erbâbı nı ve gönül ehli ni seven ve gözeten- tamamen uzak durmamak gerekir. Kendinizi ve halkı o hazretin menfaat ve faydalarından mahrum bırakmayın.”

Bu tarzda birkaç söz söyledi, Kur’an’dan bu niyetle istihârede bulundu. Sonra bu mânada mübarek eliyle padişahın vekiline birkaç kelime yazdı ve şöyle buyurdu: “Kur’an’dan istihâre ettikten ve Hazreti Cellet ile meşveretten sonra görüyorum ki mesele benim söylediğim gibiymiş.”

Bu fakir, o ulu kişinin işaretini Hakk’ın işareti bildi, onun buyruğunu ihlâl edemedi. Sonra hazret, doğan güneş gibi derhal doğruldu, rüzgâr gibi yola çıktı. Bu biçare ise gözyaşı dolu bir gözle ve ateş dolu bir gönülle, okyanus kıyısından dönen bir bulut gibi ağır yüklü yüzümü âsuman rif’atli hazrete döndürdüm. Hem o deryanın hikmet incilerinin hem de hicran yarasının ağır yüküyle doluydum.

Ama saadet elçisi yüz bin armağanla beni müjdeliyordu, sultanın huzuruna yaklaşmanın ikbali bütün yaraları iyileştirirdi. Bir ses bu fakirin gönlüne seslendi: “Sultanların huzuruna girenler kendi hâllerine lâyık bir hediye götürürler, sultanların himmetine şâyeste olmasa da. Ve sen çok müflissin, sermayesizsin, o ise payesi yüksek bir hazret.” Ben cevapladım, söylendiği gibi:

Her ne kadar sultanın mertebesi yüksekse de Hz. Süleyman ’dan daha yüce bir pâye değildir. Bu fakir ne kadar sermayesiz olsa da bir karıncadan daha az olamaz. Süleyman pâyeli sultan için karınca kararınca bir hediye sunayım. Ve iki beytin dilinden kendi aczimin özrünü ifade edeyim:

Sonra, ne kadar bir hediye bulma arzusuyla fikir meydanında hamle yaptıysam, tefekkür deryasına daldıysam ve dünyevî varlıklar ve uhrevî rütbeler etrafında döndüysem; o huzurda bana şefaatçi olacak hiçbir ipucu elime geçmiyordu.

Her şeyden umudumu kestiğimde hepsi için şu âyeti okudum: “Şüphesiz onlar benim düşmanımdır. Ancak âlemlerin Rabbi müstesna.”^[26] Ve acz , hayret , biçarelik ve hüzün içinde; keremi mutlak ve ibadete yegâne müstahak Hazret’e yüzümü döndüm. Niyaz sepetini himmet eline aldım, günlük mutadım üzere dilenmeye gittim.

Derhal, ihsan sahibi Yüce Allah, cömertlik âdetince, “Bana dua edin ki duanıza icabet edeyim.”^[27] cömertlik hazinelerinin kapılarını açtı, her çeşit nimetten bu fakire gösterdi ve buyurdu: “Bu gizli hazinelerden ne arzu edersen al ve artık gönlünden kederi at.”

Bu fakir dedi: “Ey Tanrım! Eğer dünyevî nimetlerden götürsem, o sultanda bunlardan sayısız miktarda vardır ve o devletlinin himmeti nazarında çok itibarsızdır. Eğer dinî muamelattan götürürsem, Allah’a hamd olsun, onun ambar üstüne ambarı vardır ve onun himmet gemisi itaat ve ibadet yüküyle tıka basa doludur. Eğer çeşitli ilimlerden götürsem, onun huzurunda ulemâ ve ilim çoktur, türlü ilimlerle yüklü deve kervanları, katar üstüne katarları vardır.”

Tanrı’nın lütfu, şevkimin yüceliğini görüp, beni binlerce lütuf ve keremle okşadı ve buyurdu: “Ey bizim Mahmud’luğumuzun Ayaz’ı!^[28] ve ey mabudluğumuzun eşiğinin sadık kulu! Ey cemâlimizin nuruyla münevver âşık! Ey celâlimizin mumunda yanmış pervane! ‘Allah’ı bilenler dışında kimseye malum olmayan ilmin gizli mücevherleri vardır. Onlardan bahsedildiğinde kimse inkâr etmez, Allah’a kibirlenenler müstesna.’ Hazinemizde delinmemiş mücevherler vardır, hiçbir kuyumcunun eğesi değmemiş, gayb peçesinin arkasında bakire hâlde gizlenmiş, hiçbir damat onların masumiyet eteğine erişmemiş. ‘Daha önce ne insan ne de cin dokunmuş.’^[29] Bu kıymetli mücevherlerden yapılmış birkaç kolyeyi ve bu bakire parlak gözlü hurilerden birkaçını seçilmiş kulumuza, yücelttiğimiz sultana hediye olarak götür; o ki kuyu ehli Yusuf ’umuzdur melikin huzurundaki, o lütuf ile mezc olmuş belâya sabreden Eyyûb’ümüz, o zâtımızın isminin gölgesi ve sıfatımızın mânasının mazharı, o evliyamızın yardımcısı ve düşmanımızın kahredicisi, din ve dünya meselelerinde azametin timsali, İslâm ’ın ve Müslümanların medetkârı, Selçuklu ailesinin iftiharı ve bakiyesi Ebu’l-Feth Keykubad bin Keyhüsrev bin Kılıç Arslan; Allah saltanatını yüceltsin, din ve dünya işlerinde doğrudan ayırmasın, ordusunu ve müttefiklerini galip kılsın, delilini ve burhanını kuvvetlendirsin, ki akîde pazarında hiçbir mal bu kadar revacı yoktur, bu sır ve siret dükkanında hiçbir nadir hediye bu kadar paha etmez.”

Bu kerem ve ilham , Kayseri şehrinde mübarek Ramazan ayında 618 (1221) senesinde, rahmet hazinelerinin kapılarının açıldığı bir zamanda bana bağışlandı; âlemşümul kerem sofrası kurulmuştu ve “İsteyen yok mu, dua eden yok mu?” daveti duyulmuştu. Bu saati ganimet sayarak, kalemimin dizginlerini gayb âleminin tasarrufunun eline bıraktım; böylece gaybın ihsanından gönlümün derinliklerine ulaşan her kıymetli mücevher, kalemin dili tarafından ifadelerin ipine dizilip sayfa tepsisi üzerine konulabilsin. Sonra hediye olarak onu sultanın huzuruna götürebilirim ve şöyle derim: “Ey Vezir! Biz ve çoluk çocuğumuz darlığa uğradık; pek değersiz bir malla geldik.”^[30] Yüce Kur’an-ı Kerim’i mütalaa ettikten ve yüce Kâdir ’in yardımını diledikten sonra bu gayb gelinini, dine hizmet eden ve adaleti yayan bu sultanın -ki gökyüzü onun çadırı, yıldızlar sancağıdır, Selçuklu ’nun bakıyyesi ve iftiharıdır, Allah onun ihtişamını artırsın ve gölgesini magribe ve maşrıka yaysın- kutlu isimleriyle süsleyip bezedim.

Padişah Teâlâ ve Tekaddes’in karşılıksız inâyeti ve nihayetsiz cömertliğine ümidimiz odur ki, bu fakirin dilini ve elini hatadan ve kusurdan mahfuz ve masun tutsun; gaybın gizli hazinelerine bizim dilimiz ve gönlümüz için bir kapı açsın. Allah, seyyidü’l-evvelin ve’l- âhirin’e tâbi olmanın kanunu üzere bizi maksuda vâsıl eylesin. Bu eseri iki cihanda bize ve okurlara faydalı ve şefaatçi kılsın, gönüllere ve gözlere makbul eylesin, inşaallah. O, bize kâfidir ve tevekkülümüz O’nadır. “Rabbimiz! Bizi doğru yola erdirdikten sonra kalplerimizi eğriltme, katından bize rahmet bağışla; şüphesiz Sen sonsuz bağışta bulunansın.”^[31]

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “O’dur yaratmayı başlatan ve sonra onu iade eden”^[32]

Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “İnsanlar yaşadıkları üzere ölürler öldükleri üzere haşrolurlar.”

Bil ki bu âyet ve hadis hükmünce insan için üç hâl sabit olur: İlkin fıtratın başlangıcı ki, buna “mebde ” deriz. İkincisi hayat günlerinin müddeti ki buna “meâş ” deriz, üçüncüsü ise ruhun ya mecburi olarak bedenin taallukundan ya da ihtiyar [irade ] ile bedeninin sıfatlarından kopması hâlidir ki buna da “meâd ” deriz.

O hâlde bu kitap üç asla mebnidir ki bunlar mebde , meâş ve meâddır. Her asla birkaç fasıldan müteşekkil bir bab konulmuştur ki her makamda bu muhtasarın icap ettiği kadarıyla insanın hâllerinden bir miktarı beyan edilmiş olsun, inşaallah.

Nitekim mebde babında ruhların ve özlerin fıtratının, mülk ve melekûtun başlangıcıyla ilgili şerh verilecek, meâş babında insanın terbiyesinden bahsedilecek, onun beşeriyyet merhalelerinde ve ruhaniyet nurlarındaki seyr ü sülûku, ahlâkının dönüşümü, yolculuk esnasında çeşitli hâllerinin ve sıfatlarının değişimi ve ve terbiye esbâbına ihtiyacı açıklanacaktır. Meâd babında ise enbiya ve evliyanın yollarının kanunu gereği mesut ve şâkî nefis lerin dönüşleri ve müracaatları ve her bir sınıfın meâdı ve döneceği yer açıklanacaktır. Bunun yanında her bir taifenin bu kitabın faydalarından yararlanabilmesi için bir babda da çeşitli taifelerin sülûku açıklanacaktır. Bir bab da kitabın dîbâcesinde belirtilmiştir. Kitabın tamamı fihristte şerh edildiği üzere beş bab ve kırk fasıl üzerine bina edilmiştir.

Bablarının sayısının beş olmasının sebebi İslâm ’ın beş şartına teberrükendir. “İslâm beşşey üzerine bina edilmiştir: Lâ ilâheilâhe illallah Muhammeden Resûllullah şehâdeti, namaz kılmak, zekât vermek, Ramazan ayında oruç tutmak, güç yetiren için hacca gitmektir.” Bu hadis sahihtir ve Abdullah bin Ömer tarafından rivayet edilmiştir. (Allah ikisinden de razı olsun)

Fasıllar hususunda da teberrüken kırkın seçilmesinin nedeni bu sayının insanın terbiyesi üzerinde tesiri olmasındandır. Nitekim şöyle buyrulmuştur: “Musa ’yla kırk gece için sözleştiğimizde”^[33] Efendimiz de (sav) şöyle buyuruyor:“Kim Allah için ihlasla kırk gece sabahlarsa diline hikmet pınarları akar.” Her bir faslın evvelinde o fasıla uygun olan Kur’an’dan bir âyet ve Peygamber’den (sav) bir hadis getirilmiştir ki kitap ve sünnete temessük edilmiş olsun.

Başlangıçtan sona değin insanın kemâl ve noksanının şerhi ve tüm makam ve hâllerdeki her bir hâlette terbiye ve gidişatı açıklandığında bu, tarikat ve hakikat yolunda olduklarını iddia edenler ve sülûk ve marifet erbâbı için bir kıstas olacaktır. Kendi durumlarını ona vuracaklar ve kendilerinde bu makamlardan bir emaret ve alâmet bulurlarsa Hak yolunda oldukları ve sırât-ı müstakîm üzerinde gittikleri için müstahzar ve ümitli olacaklardır. Eğer kendilerinde bu mânadan bir haber göremezlerse nefislerini gururlandırmasınlar, şeytanın işvelerini satın almasınlar. Beyinlerinden bu mağrur zanları çıkarsınlar ve talep yolunda doğru yola girsinler ve çürümüş sözlerle mağrur olmasınlar.

Kitabın adı da kitabın hâllerinin minvali üzerine konulmuştur. Mirsadü’l-İbad mine’l- mebdei ile’l- meâd , Allah’ın havâss kullarından kıldığı, doğru yolda yürüyen, Allah’ın düşmanlarını helâk eden Sultan Keykubad ’a hediye olarak yazıldı.

Sâdık mürid ve âşık talib , hevâ ve arzu ile değil de sıdk ve teenni ile mütalaa eder ve bu fasılaların asıllarından haberdar olursa bilir ki: kimdir ve nereden gelmiştir? Madem gelmiştir ne için gelmiştir, nereye gidecektir ve madem gidecektir maksadı ve hedefi nedir? Ve ulvî , temiz ve nuranî ruhu, suflî , toprak ve zulmanî suret içine çekmedeki hikmetin ne olduğu bilinir. Yine ayrılmanın, ruhun bedenden taallukunun kesilmesinin, suretin harap olmasının nedeni ile haşırda bedenin diriltilmesinin ve ruhun kisveti yapılmasının sebebinin ne olduğu da bilinir.

O zaman, “Onlar hayvanlar gibidir hatta daha da aşağıdır.”^[34] zümresinden dışarı çıkar, insanî mertebeye ulaşır, “Dünya hayatından yalnızca zâhirini bilirler, âhiretten ise gafildirler”^[35] gaflet hicabından kurtulur, şevk ve zevkle sülûk yoluna adımını atar, nazarına getirdiğini kademine getirir ki, nazarın semeresi iman, kademin semeresi irfandır.

Bu iki makamdan da mahrum olan şaşkınlık ve dalâlet içindeki felsefeciler, dehrîler ve tabiatçı zavallılardır. Onların nezdinde zekiliği, hikmeti ve faziletiyle bilinen birisi olan Ömer Hayyam şaşkınlığının nihayetinden dalâlet vadilerine düşmüş ve aşağıdaki beyitleri söyleyerek körlüğünü itiraf etmiştir:

O kör şaşkının, “Hakikatte gözler kör olmaz, göğüslerde bulunan kalpler kör olur”^[36]dan haberi yoktur ki Hak Teâlâ’nın başlangıçtakilerin ve sondakilerin hatta tüm kâinatın efendisine tâbi olmada öne geçen, “iki yay kadar”dan geçmiş, “hatta daha yakın” sırrında kendi tüm varlığını kaybetmiş, basiret gözleri “göz şaşmadı ve aşmadı” sürmesiyle süslenmiş ve “Rabbinin büyük âyetlerini gördü” mütalaasında “Allah dilediğini nuruna yönlendirir” nurlarından istifade eden ve bu nur ile “görmezlik” makamında ruhların mebdei olan âlem-i emrin başlangıcını müşâhede eden ve her bir şeyin yokluk örtüsünden varlık çölüne nasıl geldiğini ve âlemin yok olmasına kadar geleceğini açıkça gören, her birinin varlığının sırrını bilen, varlıklardan her bir çeşidin sonunu tanıyan, her taifenin meâdını ve döneceği yeri açıkça gören, ezel penceresinden ebede bakan, pergel gibi ezel ve ebed dairesini dolanan, defalarca varlıktan yokluğa giden ve yokluktan varlığa gelen bazen yok olan varlık, bazen var olan yokluk olan, bazen ise ne var ne de yok olan kulları vardır. Bu perdenin altında fukaranın birçok sırrı vardır. Bu mânaları hevâya bulanmış akıllar idrak edemez. İnsanların çoğu bunları boş sözler sanır. Oysa her birinin gaybın saklı sırlarından olan büyük bir sırrı vardır. Gayb ehlinden başkasının gözleri onları görmez. Nitekim şöyle demişlerdir: “Dilsizlerin dillerini ancak anneleri anlar.”

Nerede o yollarını kaybetmiş körler ki, eğer onlarda birazcık görme arzusu olsaydı Rabbânî teyit ile şu kısa devranda teslim şartıyla ve tarikatın elinden tutması sonucu hakikati gören gözlerinden bencillik perdesi kaldırılırdı. Böylece “Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler, anlamazlar onlar”^[37] körlüğünden kurtulurlar ve “Perde kaldırılsa yakînim artmaz” derlerdi. Maksat avam havâss herkesin bu kitabın faydalı sofrasına oturması olduğu ve her cins ve çeşit insanın makamlarının ve yakınlıklarının farklı olmasına rağmen bundan nasipsiz kalmamaları için ve Hak dostlarının içtiklerinden tatmaları için yine işlerin aksamaması ve insanların zaruri ihtiyaçlarının karşılanması için kendi mesleklerinden, işlerinden, giysilerinden çıkmamaları için beşinci babda her bir taifenin sülûku açıklanmıştır. Zira hiçbir taife yoktur ki onların meslek ve zanaatından Hazreti Hakk’a, cennete ve cehenneme bir yol olmasın. Aksine her bir kimsenin ayağının altından bu üçüne yol vardır. Sırât-ı müstakîm Hakk’a giden yoldur, sağdan giden yol cennete soldan giden yol ise cehenneme çıkar. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Siz üç çift olduğunuzda: sağ ehli, sağ ehli nedir, sol ehli, sol ehli nedir ve öne geçtikçe geçenler, işte onlar yakınlaştırılmışlardır.”^[38] Meşâyih şöyle demiştir: “Allah’a giden yol sayısı insanların nefesi sayısıncadır.” İnsanların nefeslerinden maksat onların bulundukları yer ve meslekleri ve zanaatlarıdır zira orada nefes alırlar.

Bunun misali Kâbe ’nin yolu gibidir. Hangi yönden ve mevziden olursa olsun dünyadaki tüm insanlar için Kâbe’ye ulaşan bir yol vardır. “Nerede olursan ol yüzünü Mescid-i Haram’a çevir.”^[39] Ancak bu babda ilk çıkış (huruç) büyük bir şarttır. İkinci şart iki yöne de bakmadan Kâbe cihetine yönelmektir ki namaz sahih olsun. Mesafe kat edilmediği müddetçe de üçüncü şart olan hac gerçekleşmez. Bu üç şart hâsıl olduğunda hac gerçekleşmiş olur.

Aynı şekilde her bir taife de kendi meslek ve zanaatında ilk olarak nefis hazzından ve nasibinden çıkmalı her işinde Hakk’a tam şekilde teveccüh etmelidir. Sıdk adımıyla varlık mesafesini kat etmeyi vacib bilmelidir ki visal kâbesine ulaşsın ki “Nereye dönerseniz Allah’ın vechidir.”^[40]

Her bir taifenin işlerinin hakkıyla şerhi icaz ve muhtasar şekilde kendi makamında açıklanacaktır inşaallah. Muğlak ibarelerden, garip lafızlardan ve ağır seci’den kaçınılacaktır ki mübtedi ve müntehi için faydalı, avam ve havâss için uygun olsun. “Rabbim göğsümü genişlet, işimi kolaylaştır, dilimden düşümü çöz ki dediğimi anlasınlar”^[41] Allah’ın selamı Muhammed ve yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “İnsanı en güzel surette yarattık, sonra en aşağı şekle çevirdik.”^[42]

Peygamber (sav) ise şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ ruhları cisimlerden dört bin sene önce yaratmıştır.” Bir rivayette de bin sene önce denmiştir. Bu hadis âyeti tefsir etmektedir ki; önce insan ruhları daha sonra da cisimler ve bedenler yaratılmıştır.

Bil ki mahlukların ve mevcutların ilki insan ruhudur. İnsan ruhlarının başlangıcı ise Muhammedî (sav) pak ruhtur. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ’nın ilk yarattığı şey ruhumdur.” Başka bir rivayette “nurum” buyrulmuştur. Efendimiz varlıkların hulâsası ve seçkini, kâinat ağacının meyvesi olduğu için -Sen olmasaydın felekleri yaratmazdım varlıkların da başlangıcı olmuştur. Bundan başkası da olamazdı. Zira yaratılış bir ağaç, Efendimiz (sav) de o ağacın meyvesi gibidir. Ağaç hakikatte meyvenin tohumundan meydana gelir.

O hâlde Hak Teâlâ varlıkları yaratmak istediğinde ilkin Muhammedî ruhun nurunu Ehadiyyet nurundan yarattı. Nitekim Efendimiz (sav) şöyle haber veriyor: “Ben Allah’tanım müminler ise bendendir.” Bazı rivayetlerde Hak Teâlâ’nın muhabbet nazarıyla Muhammedî muhabbet nuruna baktığı, ona hayânın galip geldiği ve ter damlaları aktığı, enbiyanın ruhlarının da (as) işte bu Muhammedî nurun damlalarından yaratıldığı zikredilmiştir.

Nebilerin ruhlarının nurlarından sonra velilerin ruhlarını yarattı, velilerin ruhlarının nurlarından da müminlerin nurlarını yarattı. Müminlerin ruhlarından asilerin ruhlarını, asilerin ruhlarından münafık ve kâfirlerin ruhlarını yarattı. İnsanî ruhların nurlarından melekî ruhları yarattı. Melekî ruhlardan cinlerin ruhlarını, cinlerin ruhlarından şeytanların ve iblislerin ruhlarını yarattı, mertebelerinin ve hâllerinin farklılığı esasınca. Onların ruhlarının tortularından farklı hayvanların ruhlarını yarattı. Daha sonra çeşitli melekûtileri, nefisleri, bitkileri, madenleri, bileşimleri ve tekilleri yarattı, bunun şerhi ikinci ve üçüncü fasıllarda gelecektir, inşaallah.

Bu mertebelerin misali şekercinin şeker kamışından beyaz şeker meydana getirmesi gibidir. Daha sonra beyaz şekeri birinci defa kaynatınca beyaz nebat elde edilir. İkinci defa kaynatınca beyaz şeker, üçüncü kez kaynatılınca kızıl şeker, dördüncü defa kaynatılınca “teberzed”, beşinci defa kaynatılınca “kavâlib-i siyah” [siyah kalıplar], altıncı defa kaynatınca “kutâre” denilen bir tortu kalır ki oldukça kara ve koyudur.

Şeker mertebesinin başlangıcından bu “kutâre”ye kadar saflık ve beyazlık azalır ve sonunda karanlık ve siyahlık kalır. Şekercinin yaptığı işin aslından haberi olmayan ve şekercinin bu farklı cinsleri tek bir şekerden elde ettiğini bilmeyen beyaz şekerden meydana geldiğine inanmaz. Bu koyuluğun ve siyahlığın beyaz saf şekerin varlığının cüzlerinde yerleştirilmiş olduğunu bilmez.

Hakikatte şeker şekerlik makamında ondan nasibini alsın diye o koyuluk ve karanlık şekerin varlığının cüzlerinde bulunuyor olmalıdır. Nebatlık makamına ulaştığında nebat ondan kendi nasibini alır. Şekerlik makamına ulaştığında şeker ondan kendi nasibini alır. Bu şekilde her biri kendi makamında istidadı ölçüsünce şekerin cüzlerine yerleştirilmiş olan beyazlık ve saflık, karanlık ve koyuluktan alırlar ve kalanını bırakırlar. Ta ki sonunda “kutâre”de sefa ve beyazlıktan çok az kalır ve kalanı hep koyuluk ve karanlık olur. Nebatta ise az bir koyuluk ve karanlık kalanı ise sefa ve beyazlıktır. Öyle ki nebatta bu karanlık ve koyuluk hissedilmeyecek kadar az olur ancak “kutâre”de ise var olmasına rağmen beyazlık ve sefa görünmez hâle gelir.

Bu nebat, şeker ve diğer cinslerin her birinde sefa , beyazlık , karanlık ve koyuluktaki fark ve mertebeler olmalıdır. Her biri kendi makamında bir kemâle sahiptir ve her birinde bu farklılık sebebiyle bir hususiyet koymuşlardır ki, diğerinde bu hususiyet bulunmaz. Bunlardan birisi bir işe mahsus olarak işe yaradığında diğeri bu işe yaramaz. Mesela nebat faydalı olduğu yerde doktor şeker tavsiye etmez, şekerin işe yaradığı yerde de nebat fayda etmez. Bunlardan hiçbirisini bir diğerinin yerine ikame etmek mümkün değildir. O hâlde her birinin başkasında bulunmayan yalnızca kendi makamında bir kemâli olduğu anlaşılmış olur. Nitekim şöyle buyrulmuştur: “O’dur her şeyi en güzel şekliyle yaratan.”^[43] ruhtur ki hakikatte ruhların Âdem’i odur. Âdem’in (as) beşerin babası olması gibi Efendimiz de (sav) ruhların babasıdır. “Biz öne geçenlerin sonuncularıyız.” bu mânaya işaret etmektedir. Suretlerimiz sonda olmasına rağmen ruhumuz evvelde ruhların öncüsüydü. Nebat sıfatlı peygamberlerin (as) ruhlarını Muhammedî ruhun şekerinden çıkarmışlardır. Evliyanın ruhlarını beyaz şeker gibi çıkarmışlar, müminlerin ruhlarını kızıl şeker gibi, asilerin ruhlarını “teberzed” gibi, kâfirlerin ruhlarını ise kalıp şekerler gibi çıkarmışlardır. Bu şekilde melekî, cinnî ve şeytânî ruhları da ondan almışlardır, ta ki sonunda “kutâre” olarak adlandırdığımız şeye kadar. Hayvanî ve nebatî ruhları da bundan çıkarmışlar ve karanlık ve koyuluktan mürekkep ve müfret unsurları yaratmışlardır.

Burada son derece ince ve daha önce kimsenin ifade etmediği gaybî bir latife ortaya çıkmaktadır ve o da şudur ki: şekerin içine yerleştirilmiş olan karanlık ve koyuluk hususunda karanlık hararetin bineği, koyuluk ise kesafetin bineğidir. Öyle ki nerede muhtelif nebat, şeker, “teberzed”, kalıp ve “kutâre” cinslerinde karanlık ve koyuluk fazla bulunursa orada hararet ve kesafet de fazla bulunur. Öyle ki, şeker nebattan bir derece daha sıcak ve kesiftir ve diğerleri de bu kıyas üzeredir.

Hararet ateşin sıfatı, ateş muhabbetin mayasıdır. Kesafet toprağın sıfatı, toprak ise yumuşaklık ve tevazunun mayasıdır. Ateşin hususiyeti isyan ve yücelik arzusudur. Nitekim bu yüzdendir ki İblis isyan etmiş ve “Ben ondan hayırlıyım.”^[44] demiştir, zira ateştendi. Toprağın hususiyeti ise aşağı ve zayıf olmaktır. Bu yüzden hayvanların tabiatı zayıf ve himmetleri aşağıdır, suflî fani yiyecekleri arzu ederler; zira asılları topraktandır. Ateşlik sıfatından hep karanlık doğar ve topraklık sıfatından cehalet meydana gelir. Her ikisi nihayetine ulaştığında “zalûm ” ve “cahûl ” olur ki bu lafızlar mübalağadır.

O hâlde bu karanlık ve koyuluk sıfatı her ne kadar şekerin içine yerleştirilmiş olsa da şekerin ve nebatın zâhirinde bunlar yoktu ve bu iki sıfatın kemâlinin zuhuru “kutâre”de ortaya çıkmıştır ki, şekerin sonunda kalan tortudur, onda sefa ve beyazlık az bulunur. Sefa ve beyazlığın kemâli nebattadır ve karanlık ve koyuluk onda azdır.

Aynı şekilde nuranî ruhlar nebatında muhabbetin mayası olan hararet azdır yine tevazu ve ubûdiyyetin mayası olan koyuluk da azdır. Ancak bu iki sıfat onda kemâl ölçüsünde bulunmadığından marifetin emanet yükünü çekemedi. Hayvanî kil ve su “kutâre”sinde az bir ruhaniyet nuru ve sefası vardı; ancak kemâl hâlde olmadığından o da marifet emanetinin yükünü taşıyamadı.

Hem kâmil şekilde muhabbet ve kulluk aletine sahip olan hem de marifet ve ilim aletine sahip olan ruhânî ve cismânî âlemlerden ikisi de olmalıydı ki merdane ve âşıkane şekilde emanet yükünü canına çekebilsin. Bu da insanın iki renkli velâyetinden başkası değildir, nitekim şöyle buyrulmuştur: “Biz emaneti göklere, yere ve dağlara sunduk.” ve “Onu insan yüklendi zira o zalûm ve cahûldu.”^[45] Zalimlik ve cahillik insanın hâlinin gerekliliklerinden oldu zira ki emanet yükü bu ikisi olmadan yüklenilemezdi. Nur ve ruhânî sefa olmaksızın da bu görülemez. Melekler nur ve ruhânî sefa ile gördüler; ancak cismânî sıfatların kuvvetine sahip olmadıkları için yüklenemediler. Hayvanların cismânî sıfatlar istidatları ve kuvvetleri vardı; ama ruhânî sefa ve nurları olmadığı için emanet yükünün şerefini görmediler ve kabul etmediler. İnsan ruhânî ve cismânî âlemin birleşimi olduğu için onu emanet yükünü taşımayla kerametiyle şereflendirdiler ve “Âdemoğlunu şereflendirdik.” ^[46] sırrı buna işaret eder.

Ruhun mahiyetinin marifeti hakkında her ne kadar öncekiler fazla bir şey söylememişlerse de bir miktar belirtelim. Bil ki şekerde beyazlık , siyahlık, sefa , koyuluk, letafet, kesavet ve tatlılık gibi yedi sıfat yerleştirildiği gibi Rabbânî bir latife olan ve nispet “ya”sı ile -ruhumdan-^[47] şereflendirilen ruhta da yedi sıfat bulunmaktadır ki bunlar nurâniyet , muhabbet , ilim , hilm , üns , bekâ ve hayattır. Bu sıfatlardan başka sıfatlar da doğar; mesela nurâniyetten işitme , görme ve konuşma , muhabbetten şevk , taleb ve sıdk , ilimden irade ve marifet , hilmden vakar , hayâ , tahammül ve sükûnet , ünsten şefkat ve rahmet , bekâdan sebat ve devam, hayattan akıl , anlayış ve diğer idrakler. Gerek ruhun kalıba taallukundan önce gerekse de sonra, başka sıfatlar da doğar ki açıklanmaları uzun sürer.

Ancak hepsinin aslı yedi sıfattır. Ruhun sıfatlarından her bir sıfat, şekerin sıfatları gibidir. Mesela nurâniyet , beyazlık , muhabbet ise karanlık mesabesindedir. Bu münasebetin açıklaması yapılmıştır. İlim sefa mesabesinde, hilm koyuluk mesabesinde, üns letafet mesabesinde, bekâ kesafet mesabesinde, hayat tatlılık mesabesindedir. Şekerde eseri az zâhir olan her sıfatın ruhtaki eseri de az zâhir olur.

O sıfatın onda kemâliyle zâhir olması istendiğinde, onu o sıfatın kemâlinin kendisinde olduğu madene götürmeleri gerekir. Mesela nebatta az olan siyahlığı kemâline ulaştırmak istediklerinde siyah bir maden olan “kutâre”yle karıştırmak gerekir, böylece nebat da onunla siyahlaşır.

Bu şekilde ruhtaki muhabbet sıfatı tıpkı nebattaki siyahlık gibi az olduğu için ondaki muhabbetin kemâle ulaşmasını istediklerinde onu karanlık madeni olan kalıpla ilişkilendirmişlerdir ki terbiye yoluyla ondaki muhabbet kemâle erişsin. Ruhun kalıba (bedene) taallukundaki sırlardan birisi budur. Melekler karanlık cismânî kalıpla bu ilişkiye sahip olmadıklarından onlardaki muhabbet tohumu asla kemâle ulaşmadı ve “Onları sever onlar da O’nu sever.” makamıyla nasiplenemediler.

Eğer bir kimse, “Muhammedî (sav) ruhun nur şekerinde karanlık , koyuluk ve kesafet yerleştirildiğini söyledin ve her birisinin kendi makamında bir marifet aleti olduğunu, bu yüzden insan ruhlarının bu sıfatlara muhtaç olduğunu belirttin. Yine Muhammedî ruhun Ehadiyyet nurunun yansımasından meydana geldiğini söyledin. O hâlde Ehadiyyet nurunda da bu sıfatlar yerleşik durumda idi denilebilir mi? Eğer ‘denilebilir’ dersen orada da ihtiyaç ortaya çıkacaktır, eğer ‘denilemez’ dersen o hâlde Muhammedî pak ruhta Ehadiyyet nurunda olmayan şey nasıl ortaya çıktı?” diye soracak olursa cevaben üç şey deriz:

İlk olarak, her ne kadar Muhammedî pak ruh şekeri Ehadiyyet nurunun yansıması olan şeker kamışından ise de hudûs [yaratılmış olma] kiri ile sıfatlanmıştır ve bu sıfat Ehadiyyet nurunda bulunmaz ve her ne yaratılmış ise onda yaratılmış olmanın karanlığı muhakkak mevcuttur ve nur mutlak olarak Allah Teâlâ’nın has sıfatıdır. “Allah göklerin ve yerin nurudur.”^[48] Karanlık ise mutlak olarak yaratılmışların sıfatıdır. Nitekim şöyle buyrulmuştur: “Allah yaratılmışları karanlıklarında yarattı.” Öyleyse bu karanlık , koyuluk ve kesafet yaratılmışlığın sıfatıdır ve hudûsluğun hususiyetidir.

İkinci olarak Ehadiyyet Zâtı (celle ve âlâ) Lütuf ve Kahır sıfatlarıyla mevsuftur ve denilebilir ki ruhlarda nurâniyet ve ve koyuluktan ne varsa Kahır sıfatının yansımasındandır.

Üçüncüsü ise şekerdeki karanlığı ruhtaki muhabbet ateşi mesabesinde kabul ettiğimiz için şüphe yoktur ki ruhların zâtına muhabbet tohumunu diğer sıfatların hepsinden daha fazla atmışlardır.

Yakindir ki ruh için muhabbet bütün diğer sıfatlardan daha önde gelir; zira ruh için muhabbet “onları sever” teşrifinin neticesidir. Eğer “onları sever” önce gelmeseydi “O’nu severler” hiç kimsenin behresi olmazdı ve kimse bunu iddia edemezdi. Bütün bunların başı “onları sever” genişliğinden açıldı.

O hâlde “onları sever” Kıdem sıfatıdır. “O’nu severler” ruh için aynı zevki verir. Hangi sıfat bunun karşısında bulunabilir ki, muhabbet sıfatlarından başka ruh için Kıdem’le bağı olan başka hiçbir sıfat yoktur.

Bu nüktenin altında çok fazla sırlar vardır ki, kitap bunun açıklanmasına tahammül edemez. Tüm yakın ruhânî mele-i a’lâ muhabbete yaklaşamadılar; zira ki muhabbet yükünü yüklenemediler. Çünkü muhabbet ve mihnet bir evdendirler; fakat muhabbet ve neşe birbirine bigânedir.

Şeyh Abdullah Ensarî şöyle demiştir: “Muhabbet kapıyı çaldı, mihnet cevap verdi: Kendi suyunu verene köle olayım. Miskin Âdemoğlu cahillik ve zalimlikten iki dünya ehlinin kaybetti.” Bu âciz der ki:

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Her şeyin melekûtu elinde olan münezzehtir ve O’na dönersiniz.”^[49]

Peygamber (sav) de şöyle demiştir: “Allah’ın ilk yarattığışey akıldır.”

Bil ki daha önce açıklandığı şekilde ruhlar âlemi nin kaynağının pak Muhammedî (sav) ruh olması gibi melekût âlemi nin kaynağı da külli akıl dır. Melekût dünyanın bâtınıdır. Dünyanın zâhiri mülk, bâtını ise melekût olarak adlandırılır. Hakikatte her şeyin melekûtu o şeyin kendisiyle kaim olduğu canıdır. Her şeyin canı Allah Teâlâ’nın Kayyumluk sıfatıyla kâimdir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Her şeyin melekûtu O’nun elindedir.”^[50] Allah Celle ve Celâluhu’nun zâtı dışında hiçbir şey kendisiyle kaim değildir. Her şeyin melekûtu o şeyle münasiptir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Göklerin ve yerin melekûtuna bakmıyorlar mı?”^[51] Göklerin melekûtu göklerle, yerin melekûtu yerle münasiptir.

Melekûtilere gelince; çeşitli olmasına rağmen genel olarak ikiye ayrılır: bir kısmı ruhlar âlemi kabilindendir ve o da ulvî ve suflî olmak üzere iki kısımdır. Ulvî, insanların ve meleklerin ruhları, suflî ise cinlerin, şeytanların ve hayvanların ruhlarıdır. Bu kısmın mebde ve menşei açıklandığı üzere Muhammedî (sav) ruh tur.

Diğer kısım ise nefisler âlemi kabilindendir ve bu da iki çeşittir: ulvî ve suflî . Ulvî; yıldızlar , gezegenler ve felekler gibi semavî nefisler, suflî ise yer cisimlerinin nefisleri gibidir. O da iki çeşittir: müfret ve mürekkeb . Müfret dört unsur, melekûtları, hususiyetleri ve tabiatlarıdır. Mesela suyun tabiatı rutubet ve soğukluk , hususiyeti ise susuzluğu gidermektir. Ateşin tabiatı sıcaklığı ve yakması da hususiyetidir. Toprağın kuruluk ve soğukluk tabiatı, yetiştirmesi hususiyetidir. Rüzgârın tabiatı rutubet ve sıcaklık, ruhlara yardımcı olması ise hususiyetidir.

Mürekkeb de iki çeşittir: cansızlar ve bitkiler. Cansızların melekûtu da hususiyetleri ve tabiatlarıdır, nitekim taşların hususiyetleri ve tabiatları gibi. Bitkilerin melekûtu da nefs-i nâmiye ve onun hususiyetleri ve tabiatlarıdır. Bu kısmın menşei akıl âlemidir. Bir kez daha ruhların ve nefislerin melekûtilerinin bitkide birleşmelerinin sebebi bitkilerin melekûtilerinin ruh-u nâmiye ve nefs-i nâmiye olarak adlandırılmalarıdır. Zira o hayvânî ve cemadî iki âlemin vasıtasıdır, cansızlarda olmayan büyüme ve gelişme hususunda hayvânî hususiyetlere sahiptir, tıpkı ruh sahipleri gibi. Bunun melekûtuna ruh-u nâmiye denir. Onda his olmadığı için de cemâd hususiyetine sahiptir, bu yüzden de nefis sahipleri kabilinden sayılmıştır ve nefs-i nâmiye olarak adlandırılmıştır.

Ulvî, suflî , ruhî ya da nefsî her çeşit melekûtta diğer melekûtilerin sıfatlarından da bazı sıfatlar bulunur. Mesela ruhlar melekûtunda nefis melekûtlarının sıfatları, nefisler melekûtunda ruhlar melekûtlarının sıfatları bulunur. Ancak her birinde bir nevi galip gelip diğerleri mağlup olduğu için o nevin adıyla adlandırılmışlardır. Her birinin açıklanması uzun sürecektir.

Amma bütün yaratılış iki kısım üzeredir: mülk ve melekût . Buna halk (yaratılmışlar) ve emir (iş) de denir. Hak Teâlâ zikrinin bir âyetinde hepsini toplamış ve şöyle buyurmuştur: “Rabbiniz gökleri ve yeri yaratandır...”^[52] Yine şöyle buyurmuştur: “Yaratma da emir de onundur.”^[53] Emir âlemi cisimlerin zıddından ibarettir ki bunları ölçmek, bölmek ve ayırmak mümkün değildir. Bunların bir diğer alâmeti “kun” emriyle ansızın vücuda gelmiş olmalarıdır.

Yaratılış (halk) âlemi latif ve kesif cisimlerden ibarettir ki bunlar ölçülebilir ve bölünebilir. Her ne kadar “kun” işaretiyle ortaya çıkmışlarsa da uzun süre sonunda meydana gelmişlerdir. “Gökleri ve yeri altı günde yarattı.”^[54] Emir ise hem ruhların melekûtunu kapsamaktadır hem de nefislerin melekûtunu. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Sana ruhu sorarlar, de ki ruh Rabbimin emrindendir.”^[55] Yine şöyle buyurmuştur: “Güneş, ay ve yıldızlar emriyle boyun eğmişlerdir.”^[56] Ancak insan ruhu “ruhumdan” nispetine sahiptir ki bu şeref ona mahsustur. Bu sebepledir ki “Âdemoğlunu şereflendirdik ve onu karada ve denizde taşıdık.”^[57] ile şereflendirilmiştir. Âyetin zâhirî mânasını duymuş olabilirsin ama bâtınî mânasını da dinle ki Kur’an’ın bir zâhiri ve bir bâtını vardır. “Kur’an için zâhir ve bâtın vardır.” buyurmaktadır ki: İnsanoğlunu biz seçtik, o karada ve denizde bizim inâyetimizle taşındı. Kara cisim âlemidir ve deniz de melekût . Kara ve deniz insanı kuşatamaz; zira o bizim emanetimizin yüküne sahiptir. Öyle bir emanettir ki o kara ve deniz onu yüklenmemişlerdir. “Onu yüklenmekten kaçındılar ve onu insan yüklendi.”^[58] İnsan o yükü yüklendiğine göre kara ve deniz o yük ile birlikte insanı nasıl taşıyabilirler. O bütün zayıflığı ve aczine rağmen bizim yükümüzü taşırken biz bütün kuvvet ve kudretimiz ile nasıl olur da onu taşımayız. Zira biz âşık ve maşûkuz. Bizim için olan insanın, insan için olan bizimdir. Ne biz başkasıyla oluruz ne de başkası bizimle.

Âşık ile maşûk arasına kimse giremez, maşuğun maşûkluk nazını yalnızca âşık çekebilir. Maşûk âşığın vazgeçilmezi olduğu gibi âşık da maşuğun vazgeçilmezidir. Maşûğun âşığı istemesi âşığın maşûğu istemesinden daha öncedir. Maşûkâne naz ve gamzeler âşıka ulaşır; zira âşık kendi varlığından önce maşûğu istememiştir; ama maşûk âşığın varlığından önce âşığı istiyordu. Harakânî ’nin dediği gibi: “Bizim O’nu istememiz O’nun bizi istemesiydi.”

Bununla birlikte hakikatte âşık ile maşûk arasında yabancılık ve ikilik yoktur.

Aşk libasının başı “onları sever” sonu “O’nu severler”dir. Bu sözün başlangıcı “bilinmek istedim” işaretine döner, lakin dudakların bu hususta söz söylemeye takati yoktur. Musa kadar hiddetli ve güçlü olmak lazımdır ki, “Bu yalnızca senin fitnendir.”^[59] denilebilsin. Gerçi onun da kulağını,“Beni göremezsin.”^[60] darbesiyle çekmişlerdir. Melekler Tur Dağı’nda onu kınayarak, “Ey hayızlı kadının oğlu, toprak kim rablerin rabbi kim” dediklerinde dilini tutmuş ve “bana toprak kim rablerin rabbi kim diyorsunuz da neden ona rablerin rabbi kim toprak kim demiyorsunuz” dememiştir. Toprak makamına razıydık, önce istiğfar istiyorduk. Uzaklık ve uzlet kilimini selâmet omzumuza atmış ve feragat köşesinde himmet ayağımızı eteğine teslim etmiş, “Çaba suizandır.” demiş, meliklere yakın olmanın birçok faydası olduğu gibi sayısız afet de içerdiğini bilmiştik.

Korkumuz oydu ki; sermayemiz elden gider de bir fayda da sağlamayız. Toprak mertebesinin akıbetini suda talep etmek lazımdır ki: “Keşke toprak olsaydım”^[61] Bizi illetsiz inâyetiyle meçhullük uzaklığından çıkardı ve irademiz olmaksızın “elimle” yoğurmanın kerametiyle mahsus kıldı, “ruhumdan” nispetinin hilatini başımıza geçirdi, “Sizi yeryüzünde halifeler kıldım.”^[62] sırrınca hilâfet tahtına oturttu, “onları sever” tacını başımıza koydu ve bütün mele-i âlâ’yı tahtımızın önünde secdeye götürdü, bize mülk ve melekûtta “kullarımdan seçtiklerimiz”^[63] nidasıyla seslendi. Eğer bizim bütün maşûkluk sebeplerimizi sayacak olursak dinlemeye kimin gücü yetebilir? İki âlemde, doğuda ve batıda bizim nazımızın sığacağı ne vardır?

Yine geldik, “Karada ve denizde taşıdık onları” ifadesine. Kara, mülk âlemi ; deniz, melekût âlemi dir. Nerede kara varsa deniz üzerinde, nerede mülk varsa melekût üzerindedir. Bunun anlamı “biz insanı mülk ve melekûtta seçtik” demektir. Şu anlamdaki; ister mülkte isterse de melekûtta olsun her ne varsa O’nun ruh ve akıl nurunun yansımasından yarattık. Böylece mülkte cin , şeytan , hayvan gibi ruhî zâtların hepsi onun ruhunun nurunun yansımasından hayat bulmuşlardır. Yıldızlar, gezegenler , gökyüzü, yeryüzü, unsurlar, cansızlar, bitkiler gibi nefsi zâtların da her biri onun aklının neticesidirler.

Akıl ise ruh için Havva ’nın Âdem ’e nispeti gibidir ki onu onun sol yanından çıkarmışlardır. Bu mânada latif bir işaret vardır. Kadınlar sol taraftan çıkarıldıkları içindir ki Efendimiz , “Onlara danışın ve tersini yapın” buyurmuştur. Kadınlar sol taraftaki kemikten oldukları için ters yönü gösterirler ve gösterdikleri yönün tersi doğru yöndür.

Burada da akıl ruhun sol yanındandır. Bari Celle ve Celâluhu’nun zâtı ve sıfatlarının marifeti hususunda onunla meşveret etmek gereklidir. Bu hususta onun idrakine gelen ve anlayışına sığan ne varsa bil ki Hazreti İzzet ondan münezzehtir ve aklın zâtı ve sıfatlarındaki idrakinin hilâfınadır. Aksine onun zâtı da onunla bilinebilir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Rabbimi Rabbimle tanıdım, Rabbimin fazlı olmasaydı Rabbimi tanıyamazdım.”

Burada zor ve ilginç bir incelik vardır ki Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Allah’ın ilk yarattığışey kalemdir, ilk yarattığışey akıldır ve ilk yarattığışey ruhumdur.” Her üçü de doğrudur. Her üçü de tek şeydir. İnsanların çoğu, “Bu nasıl olur?” diye hayret içindedir. “Allah’ın ilk yarattığışey kalemdir.” derken bahsettiği kalem bizim bildiğimiz kalem değil, Allah’ın kalemidir ve Allah’ın kalemi O’nun azamet ve celâline yaraşır bir kalemdir ki o da pak Muhammedî ruh ve O’nun ruhudur. Allah Teâlâ o ruhu yarattığı zaman ona muhabbet nazarıyla baktı, o utandı, bu utançtan ruh yarıldı ve bir parçası akıl oldu.

Bu sebepledir ki nerede akıl varsa hayâ vardır ve aklın olmadığı yerde utanma da olmaz. “Utanma imanın şubelerinden birisidir.” mânasının sırrı budur. Hakk’ın kaleminin bir parçası Efendimizin ruhu, diğeri akıldır. Üç olarak görünmesine rağmen aslında iki cüzü olan tek bir şeydir. Bu kalem Allah’ın kudret elindedir ve mülk ve melekûtta istediği her şeyi bu kalem vasıtasıyla yazar. Bu kaleme yemin etmiş ve “Nûn, kaleme ve yazdıklarına andolsun”^[64] demiştir. Kendisinin bu kudretini sena etmiş ve şöyle demiştir: “Gökleri ve yeri yaratan, benzerini yaratmaya güç yetiremez mi, evet yetirir, O yaratan ve bilendir. Bir şeyi istediği zaman işi ona ol demektir ve olur. Her şeyin melekûtu elinde olan münezzehtir ve O’na dönersiniz.”^[65] Allah’ın salât ve selamı Efendimiz Muhammed’e ve bütün yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ve gündüzün art arda gelişinde, insanlara yararlışeylerle denizde yüzen gemilerde, Allah’ın yağdırdığı ve kendisiyle yeryüzünü ölümünden sonra dirilttiği suda, her canlıyı orada üretip yaymasında, rüzgârları estirmesinde, gökle yer arasında boyun e ğdirilmiş bulutları evirip çevirmesinde düşünen bir topluluk için gerçekten âyetler vardır.”^[66]

Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Allah toprağı Cumartesi günü yarattı. Ondaki dağları Pazar günü, a ğaçları Pazartesi, çirkin şeyleri Salı, nuru Çarşamba günü, hayvanları Perşembe günü, Âdem ’i Cuma günü ikindi ve akşam arasındaki saatlerin en sonunda yaratmıştır.”

Bil ki ruhlar âlemi nin başlangıcından cisimler âleminin sonuna kadar Allah Teâlâ çeşitli âlemler yaratmıştır: Dünya ve âhiret, mülk ve melekût gibi. Her bir âlemde ruhânî veya cismânî bir sınıf mahlûkat yaratmış, bu sınıfların her birinden farklı çeşitler yaratmış, her birine farklı bir hususiyet vermiştir. Mesela melek sınıfından kerrubî , ruhânî, arşı taşıyan, yedinci göğe kadar her bir göğün melekleri gibi her biri ayrı çeşit olan çok çeşitli melekler yaratmıştır. Yine yolculuk meleği, kiramen kâtibin melekleri , bulut, yağmur, gök gürültüsü, şimşek ve rüzgâr gibi hava işleri hükümleri altında olan melekler gibi farklı melekler yaratmıştır. Rivayette her bir damla yağmurun Allah Teâlâ’nın emriyle belirlenen noktaya inebilmesi için bir meleğin vekil kılındığı belirtilmiştir. Aynı şekilde denizlere vekil olan melekler, kara melekleri, gece ve gündüz ehlini koruyan melekler, insanların içinde bulunan ve düşünceleri ilka eden melekler, insanoğlundan şeytanları uzaklaştıran melekler, çocukları koruyan melekler, soru soran münker ve nekir melekleri , müjdeleyici melekler, azap eden melekler, ruhu alan ölüm melekleri, sura üfleyen hayat melekleri, rızıklara vekil kılınan melekler, elçi olan ve ikili, üçlü, dörtlü kanatlara sahip melekler, cennetin bekçisi olan melekler, rıdvan melekleri , cennet ehlinin hizmetkârı olan melekler, cehennemin bekçisi olan melekler, zebaniler , malikler , cehenneme vekil olan melekler, yeryüzünün melekleri, yerin ve dağların damarlarını ellerinde tutan melekler, balığın, ineğin ve dünyanın omzunun üzerinde durduğu melek, saf duran melekler, yerde, gökte ve âhirette duran diğer tür melekler ki, onların kemmiyet ve keyfiyetini Allah Teâlâ’dan başka kimse bilmez.

O hâlde muhtelif âlemlerden birisi de melekler âlemi olduğuna ve bu melekler kendi içinde her biri ayrı hususiyet ve sıfata sahip birçok sınıfa sahip olduklarına göre diğer âlemlerde de ne kadar farklı mahluklara ait sınıflar ve çeşitler olduğunu sen düşün. Bunlar insan, hayvan, karasal, denize ait, cin , şeytan ve iblis sınıfları, devler, gulyabaniler, Câbülsâ ve Câbülkâ halkı, Yecuc ve Mecuc , hikâyelerde anlatılan diğer sınıflar, huriler , gılmanlar , diğer hizmetkârlar, cennetteki çocuklar, çeşitli bitki , hayvan, maden ve cansız çeşitleri, kesif ve latif , basit , müfret , mürekkeb farklı cisimler, çeşitli unsurlar, nur ve karanlık çeşitleri, cevherler , arazlar , renkler , tabiatlar , hususiyetler , sıfatlar , neticeler , şekiller ve heyetler , suretler , mânalar, sırlar, incelikler, hakikatler, işitme , görme , koklama, dokunma, tatma gibi zâhir hisler, akıl , gönül , sır , ruh, giz gibi bâtın hisler, hayal gücü, vehim , tefekkür , hatırlama , hafıza , tedbir alma gibi insânî kuvvetler, müşterek his , çekim , hazım , koruma , itme ve açıklamasının tıp ilminde geldiği diğer bedenî kuvvetler gibi kuvvetler.

Yine ulviyât kabilinden olan varlıklar vardır; Arş , kürsî , levh , kalem , burçlar , felekler , yıldızlar , gezegenler , gök taşları , menziller , beytulma’mur, sidretu’l-munteha, kabe kavseyn , lâ mekân ve diğer sınıf mevcutlar ve mahluklar nasıl açıklanabilir ki; hakikatiyle onun inceliklerine Hazreti Allah Azze ve Celle’den başka kimse vâkıf değildir. “Rabbinin ordularını O’ndan başkası bilmez.”^[67]

Âlemlerin sayısına gelince, bazı rivayetlerde on sekiz bin âlem olduğu ifade edilirken bazılarında yetmiş bin, diğer bazılarında da üç yüz altmış bin âlemden bahsedilmiştir. Ancak bunların hepsi mülk ve melekût ya da halk ve emr âlemi olarak adlandırılan iki âlemde yer alırlar. Nitekim Hazreti Allah şöyle buyurmuş ve kendi yaratmasını övmüştür: “Dikkat edin, yaratma da emir de onundur ve âlemlerin Rabbi Allah ne yücedir.” ^[68]

Mülk ve melekûtun mertebelerine ve derecelerine gelince; ilk mertebe melekût mertebeleri dir ve iki kısımdır: ruhlar ve nefisler. Ruhların mertebeleri nde ilk mertebe insan ruhu mertebeleridir, daha önce açıklandığı gibi. Daha sonra melek ruhları mertebesi gelir, sonra cin ruhları, daha sonra şeytanların ruhlarının mertebeleri, daha sonra hayvanların ruhlarının mertebeleri, daha sonra da nâmiye (bitkisel) ruh olarak da adlandırılan nefs-i nâmiye lerin mertebeleri gelir.

Nefislerin mertebeleri ne gelince; onların başlangıcı külli akıl dır ve daha sonra akıl mertebeleri , arş, kürsî , levh ve kalem nefislerinin mertebeleri, daha sonra felekler ve burçların nefislerinin mertebeleri, sonra gezegenlerin ve göktaşlarının nefislerinin mertebeleri, daha sonra merkezlerin nefislerinin mertebeleri tıpkı ateşin merkezi olan ateş küresinin (esir) merkezi, rüzgârın merkezi olan hava, suyun merkezi olan muhit, toprağın merkezi olan yer merkezleri gelir. Daha sonra madenlerin nefislerinin mertebeleri, sonra mürekkeplerin, sonra müfretlerin, sonra da unsurların nefislerinin mertebeleri gibi mertebeler gelir. Muhtelif melekûti âlemlerin mertebelerinin ve derecelerinin bir kısmını hulâsa şekilde anlatmış olduk.

Bunlar hep, “Âfâkta ve nefislerinde onlara âyetlerimizi göstereceğiz.”^[69] âyetinin işareti makamında basiret sahibi sâliklere keşfolan şeylerdir. Bazılarının mertebelerinde tehir takdim olduysa keşf âleminin yanlışından değil, nefsin nazarının gaybî mânaları idrakteki yanlışından ya da gayb ve şehâdet âleminin sefiri olan tefekkür kuvvetinin yanlışındandır. Zira ruhun nazarına keşfolan şey gayb âleminde farklılık ve kusur sahibi değildir; özellikle de ruhun nazarı Allah’ın nuruyla teyit edilmişse: “Müminin ferasetinden çekinin, zira o Allah’ın nuruyla bakar.” Gayb mânalarından nefsin nasibi olan şey ise ruha tâbidir ve hayal ve vehim onda tasarrufta bulunabilir ve farklılık, fazlalık, eksiklik ona yol bulabilir. Yine bu mânalar ve mertebelerde açıklandığı üzere tarikat ve hikmet ehlinden her bir taifenin nazarların farklılığı uyarınca muhtelif görüşleri vardır.

Mülk âlemlerinin zuhurunun mertebeleri ise rivayette geldiği üzere şöyledir: “Allah Teâlâ bu âlemi yaratmak istediğinde bir cevher yarattı, ona heybet nazarıyla baktı. Sonra o Rahman’ın heybetine dayanamayarak ikiye bölündü. Yarısı ateş yarısı su oldu. Ateş suya doğru aktı ve ona kavuşunca duman meydana geldi. Bu dumandan gökleri ve yerin üzerindekileri yarattı.” Göğü ve yeri bu şekilde ve bu tertiple yarattı, yerde olanların mertebelerini yarattı. Nitekim faslın başındaki hadiste zikredilmiştir ve âyette de aynı mâna icmali olarak gelmiştir. Tafsilatını Efendimiz (sav) buyurmuştur: “Yeri cumartesi yarattı.” O, dünyanın yaratılan ilk günüdür; zira gün, zamanın neticesi ve zaman feleklerin dönmesinin neticesidir. Gökleri yaratınca ve döner hâle getirince günlerin ortaya çıkması başladı ve ona cumartesi dedi. Pazar günü dağları yarattı, pazartesi günü bitkileri ve ağaçları yarattı, salı günü acıyı ve çirkini yarattı, çarşamba günü nurları yarattı, perşembe günü her çeşit hayvanı yarattı. Cuma günü namazdan sonra günün son saatlerinde Âdem ’i yarattı. Bu mertebeleri nassın zâhirinden dinledin, şimdi de hakikatini dinle.

Bil ki Efendimizin (sav) ruhunun nurundan dışarı çıkan ışıklar varlıkların sonu olan müfret unsurların melekûtlarına ulaşıncaya dek ruhların melekûti mertebelerine vardı. Nefislerin melekûtilerine ulaşan şey de Efendimizin (sav) ruhunun nurundandır ki ona “akıl ” dedik. Sonunda unsurlar melekûtilerine ulaştı, tıpkı daire çizen ve ikisini birleştiren bir pergel gibi. Akıl ve ruhtan oluşan bu iki latife, ruhlar melekûtu ve nefisler melekûtu, âlemlerinin etrafında dönüp de unsurlar melekûtu mertebesinin sonunda birbirine kavuşunca o latifelere ait saf olan ne varsa harcanmış oldu, tıpkı şeker misalinde açıklanmış olduğu gibi. Kutâre’ye benzer bir tortu kalmış ve o tortudan o cevheri yaratmıştır ki şöyle buyurmuştur: “Cevher yarattı, ona nazar etti.” Daha sonra o cevher , heybet nazarının tesiriyle bir yarısı ateş ve bir yarısı su olmak üzere iki yarıya bölündü. Daha sonra ateşi suya hâkim hâle getirdi, ta ki sudan duman yükseldi. Onu yüceltmek istedi, ateş duman ile birlikte letafet ve sıcaklığın fazlalığından yükseldi ve su, kesafetinden ve tabiatının yorgunluğundan dipte kaldı.

Şu inceliği dinle ki; Hak Teâlâ o cevheri kendi nazar mahalli kıldığında Muhammedî ruh un nurundan çıkan parça, akıldan çıkan parçadan ayrıldı ve Hakk’ın nazarından şevk gıdası elde etti. Bir kez daha yükselmek istedi, donuk akıldan yükselmiş olan şey günahkârca burada kaldı. Bu hususiyetin sebebi belirtildiği üzere Muhammedî ruhun muhtelif sıfatlara sahip olmasıydı. Onun bir sıfatı muhabbet , bir sıfatı nurdur. Muhabbet yakıcı bir ateştir, nur ise donuktur. O hâlde Muhammedî ruhtan ruhlar mertebelerine geçen o latife muhabbettendir ve aklın kendisinden çıktığı ve nefisler mertebelerine geçen ise nurdandır. Muhabbet ile akıl arasında çekişme ve muhalefet vardır, asla birbirleriyle uyuşamazlar. Muhabbet nereye yönelirse akıl oradan pılını pırtısını toplar. Akıl nereyi yurt tutarsa muhabbet köşeye çekilir.

Orada muhabbet birçok perdenin arkasında kaldığı ve ruhlar ve melekût mertebeleri nden geçtiği için mahbubundan uzak düşmüş, unsurlar melekûtunda o âlemin latifesi aklı kavramıştır. Onda tanıdık bir koku duydu ki o da aynı vilayetten gelmişti. Her ne kadar bu sultan ve o da bekçi olsa bile tanışıklık ve hemşerilik hükmünce, “Vatan sevgisi imandandır.” şevki kalbine sığdı ve feryat etti ki:

Mahbubuna olan iştiyakının fazlalığından elini o donuk akıl latifesinin boynuna atmış ve şöyle demiştir:

Ancak bu makamda hakiki mahbubun nazar zevki canına ulaştığında içine ateş düşer ve elini aklın boynundan çeker. Onun ifadesi “cevher ikiye bölündü”de kendisini bulmuştur. Akıldan olan yarım, akıl korkak olduğu için eridi ve suya döndü. Muhabbetten olan yarım ise mahbubun nazarından gıda elde etti ve şevk ona galip geldi, muhabbet ateşi alevlendi, ateş meydana geldi. Ateş ve su arasında zıtlık olduğu gibi akıl ve aşk arasında da zıtlık vardır. O hâlde aşk akılla uzlaşmadı onu karıştırdı, terk etti ve kendi mahbubuna yöneldi.

O hâlde yukarı çıkmaya niyetlenen bölümden felekler , yıldızlar gibi ulvî âlemi yarattılar ve aşağıda kalan bölümden yeri, dağı, denizi ve bahsettiğimiz diğer cinsleri yarattılar. O hâlde Muhammedî muhabbet sıfatı ndan meydana gelen o latifeyle önce ruhların melekûtunun etrafını çevirmişler ve daha sonra onu cevher kapısından mülk ve melekût sıfat ve suretiyle geçirmişlerdir ki, mülk ve melekûttan oluşan kâinatta içinde muhabbet yerleştirilmeyen tek bir zerre kalmasın. Hiçbir zerre istidadı ölçüsünde kendi yaratıcısının muhabbetinden yoksun kalmasın ve her biri onunla kendi dilince Hazreti İzzet’i hamd ve sena etsin. “O’nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur, ancak siz tespihlerini anlamazsınız.”^[70]

Ey melekler! Tespih ediyoruz dersiniz de kendinizi varlık makamında gösterirsiniz: “Seni hamdin ile tesbih ve takdis ediyoruz.”^[71] Hazreti Celle’yi tesbih etmeyen kim ve ne vardır ki? “Göklerde ve yerde ne varsa onu tesbih ederler. O Aziz’dir, Hakim’dir.”^[72] Bizim Hazreti Celle’miz herhangi bir kimsenin kendiliğinden O’nu hamd ve sena edebileceğinden daha aziz ve büyüktür. Gök ve yer ehlinde gördüğün, kâinatın zerrelerinde müşâhede ettiğin her tesbih ve takdis hep Allah’ımızın bizim huzurumuzdaki senasının nurundandır ki, “İzzet sahibi olan Rabbin onların vasfettiklerinden yücedir.”^[73]

Kâinatın zerrelerine aksini yansıtan Muhammedî ruh un aynası vasıtasıyladır ki her şey tesbih ve takdis eder hâle gelmiştir. Bu sena etmenin o kimsenin ubûdiyyetinin bir hususiyeti olduğunu sananlar bu hamdın kaynağının nereden olduğunu bilmemişlerdir. Sıra varlıkların hülasasına vardığında ve terbiyede ve gidişatta mülk ve melekût dairesi tamamlandığında ve davranış meyvesi yaratılış ağacının dalının başına geldiğinde ki “kabe kavseyn ” [iki yay kadar oldu] bunu ifade etmektedir, “Veya daha yakın” sırrının tasarrufuyla onun hakikati gören gözü açıldı ve İzzet’in hitabı geldi: “Ey Muhammed! Tıpkı diğer varlıklar ve melekler gibi beni sena et.” Efendimiz açıkça görmüştü ki o Hazrete dair yapılan bütün senalar ariyet idi ve onun şeriatına göre “ariyet merdut” idi. “Allah size emaneti ehline vermenizi emreder.”^[74] hükmünce o emaneti reddetti ve şöyle dedi: “Yaratılmışın tutuk dilinin Kadim Zât’ı sena etmesi nasıl doğru olabilir.” “Seni sena edemem.” Senin zâtının senası da senin sıfatlarınla eda edilebilir. “Sen kendinin sena ettiğin gibisin.”“Ey Âdem bunların isimlerini haber ver.”^[75] derken kendi isimlerini bile bilmeyen melekler Âdem’in mektebinin yeni öğrencileri değiller, aksine Âdem onların öğretmenidir ki bütün evlatlarıyla birlikte Muhammed’in sena sancağı altında toplanacaklardır. “Âdem ve diğerleri kıyamet günü benim sancağım altında toplanacaklardır, iftihar etmiyorum, sancak benim elimde olacaktır, iftihar etmiyorum.” Buradan belli olur ki yaratılışın tohumu Muhammed olduğu gibi meyvesi de odur ve yaratılış ağacı da hakikatte Muhammedî varlıktır.

Melekûtî her şeyi bu ağacın kökleri, cismanîleri ise ağacın gövdesi olarak tasavvur et. Enbiyâ (as) ağacın dalları, melekler yapraklarıdır. Bu ağacın meyvesinin beyanı ise ifadelere sığmaz. Kalem ve kâğıt bu ifadeleri dile getirmekten acizdir.

Öyleyse ağaç meyvenin içinde olduğu gibi meyve de ağacın içine yerleştirilmiştir. Ağacın hiçbir zerresi yoktur ki meyvenin varlığından yoksun olsun. Bu büyük bir sırdır. Ehadiyyet nuru nun yansımasından meydana gelen tohumda da ağaç ve meyvede de hiçbir zerre yoktur ki Ehadiyyet nurundan yoksun olsun. “Biz ona şahdamarından daha yakınız.”^[76]“O sizinledir.” sırrı buradan anlaşılır. “Allah göklerin ve yerin nurudur.”^[77] hususiyeti burada zâhir olur.

Bil ki Hak Teâlâ mâna âleminde ne zâhir ettiyse sûret âleminde de onun sûretini meydana getirmiştir. Öyleyse bütün melekûti âlemlerin sûreti Muhammed’in (sav) şahsı, Ehadiyyet nuru nun yansımasının sûreti ise tevhid kelimesi olan Lâ ilâhe illallah’tır. Enbiyanın (as) bi’setinin sırrı kalplere tevhid tohumunun ekilmesi sebebiyledir. “Dünya âhiretin tarlasıdır.” Efendimiz (sav) bu yüzden buyurmuştur ki: “İnsanlarla lâ ilâhe illallah diyene kadar savaşmakla emrolundum.” Bu nedir? Tevhid tohumunu kalplere ekmektir. “Allah güzel kelimenin misalini şöyle verdi: o kökü sabit dalları gökte güzel bir ağaç gibidir, Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir. Allah insanlar için örnekler verir, umulur ki öğüt alırlar.”^[78]

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ben çamurdan beşer yaratanım.”^[79]

Peygamber (sav) ise Allah Tebârek ve Teâlâ’nın dilinden şöyle demiştir: “Âdem ’in çamurunu elimle kırk gün boyunca yoğurdum.”

Bil ki insanın bedenini dört unsur olan su, ateş , rüzgâr ve topraktan yaratmak istediklerinde o unsurları unsurluk ve müfretlik sıfatı üzerine yüklediler. Onu diğer çukurlara indirdiler. Bu aşağı derecelerden ilki mürekkeplik idi; zira müfret unsur daha önce açıklandığı gibi müfretlik makamında olduğu müddetçe ruhlar âlemi ne daha yakındır. Mürekkeplik makamına ulaşmak istediklerinde müfretlikten geçmek ve mürekkepliğe ulaşmak gereklidir. O hâlde ruhlardan bir derece uzaklaşmış olur. Bitki makamına gelmek istediğinde mürekkeplik ve cansızlık makamına geçmesi gerekir ve ruhlar âleminden daha da uzaklaşmış olur. Bitkiden hayvanlığa bağlandığında bir derece daha aşağı gitmiş olur. Hayvanlıktan insanlığa ulaştığında bir derece daha aşağı gitmiş olur. İnsanlık derecesinden daha aşağı bir derece mevcut değildir. “Esfel-i sâfilîn ” bunu ifade eder. Bu söz unsurlarla ilgilidir ki hâllerin değişimiyle bu derecelere inerler ve ruhlardan uzaklaşırlar. Ancak bu mertebelerle insanlık mertebesine ulaşan cansızların melekûtuna nazar edecek olursan bunun yükselme anlamına geldiğini görürsün, alçalma ve uzaklaşma değil. Her bir makamda ruhlara daha yakın hâle gelirler. Ancak bizim bahsettiğimiz unsurların mülkte olan suretleriyle ilgilidir, melekûtta değil. O hâlde işaret edildiği ve belirtildiği üzere insan bedeni bütün yaratılış mertebelerinden daha aşağıda yer aldı ve hakikatte “esfel-i sâfilîn” o oldu. “Sonra onu aşağıların aşağısına sürdük.”^[80] ruhun bedene taallukuna dairdir. Öyleyse buradan anlaşılır ki yücelerin yücesi insan ruhunun yaratılışı, aşağıların aşağısı ise insan bedenidir, buradan da şu beyitin mânası anlaşılmış olur:

Bu âcizin şeyhi kendi zamanının sultanı Mecduddîn Bağdadî (ra) teliflerinden birinde şöyle demiştir: “Kudretiyle en yakını ve en uzağı birleştiren Allah yücedir.” İnsan bedeninin aşağıların aşağısı ve ruhunun yücelerin yücesi olmasının hikmeti şudur ki; insan marifet emanetinin yükünü yükleneceğinden iki âlemin de kuvvetinin onda kemâl şekliyle bulunması gerekiyordu. Öyle ki iki âlemde hiçbir şey onun kuvvetinde olmamalıydı ki emaneti yüklenmeye güç yetiremesin. Bu kuvvet sıfatlar yoluyladır, suret yoluyla değil. İnsan ruhu yücelerin yücesinden olduğu için onun sahip olduğu kuvvete ruhlar âlemi nde melek, şeytanlar ya da diğerleri olsun hiç kimse sahip değildir. Yine esfel-i sâfilînden olduğu için insan nefsinin sahip olduğu kuvvete nefisler âlemi nde hayvanlar ya da başka hiç kimse sahip değildir. İnsan bedeninin yaratıldığı dört unsur da ruhların tortularından yaratılmışlardır. Bunlar birinci fasılda anlatıldığı gibi şeker ve şekercinin misalindeki kutâre gibidir. O hâlde muhtelif âlemlerin zuhuru bahsinde açıkladığımız gibi şekere benzettiğimiz ruhta olan her bir sıfat kutârenin kalıntısında da vardır. Bu latifenin varlıkların sınıflarına olan tesiridir ki, ruhlar âleminin sıfatlarının onda bir tutam bulunmadığı hiçbir zerre yoktur. O dört unsur her ne kadar varlıkların ruhlar âlemine en uzakları olsa da onda ruhlar âleminin sıfatlarından bir sıfat yerleştirilmiş idi ve o unsurların kalan varlığı ruhlar âleminde idi. Her ne kadar Âdem ’in çamuru yoğrulurken bütün şeytânî, hayvânî, nebatî ve cemadî sıfatlar mevcut olsa da “elimle” hususi nispetiyle mahsus kılındığı için bu yerilmiş sıfatlardan her birini ulûhiyyet sıfatlarından bir sedef cevherine dönüştürmüşlerdir. Güneşin nazar etmesiyle sert taş nasıl yakut, lal, firuze, akik, sedef gibi değerli taşlara dönüşüyorsa, “Âdem’in çamurunu elimle yoğurdum” hitabı üstelik “kırk sabah boyunca” -ki rivayetlerde her günün bin yıl olduğu belirtilmiştir- Âdem’in su ve kili hangi mücevherin sedefine dönüşmüştür? Âdem’in bu şereflendirilmesi henüz ona ruh üflenmeden önceydi. Bu bedenin gücüydü ki onu halifenin sarayı yapmak istiyordu. Onda kırk bin yıl boyunca kendi tanrılığınca çalıştı, kim bilir onda ne hazineler yerleştirmiştir?

Sûret padişahlar bir imaret inşa etmek istediklerine bunun için hizmetkârlarına emir verirler ve kendileri ellerini çamura bulamaktan imtina ederler. Ancak iş hazineyi yerleştirmeye gelince bütün hizmetçileri ve maiyeti uzaklaştırarak kendi elleriyle toprağa koyarlar. Bu hazinenin değerine bağlıdır ve hazineyi yalnızca kendi elleriyle yerleştirirler.

Hak Teâlâ varlık sınıflarını yarattığı esnada dünya, âhiret, cennet, cehennem gibi her birinde farklı vasıtalar kullandı. İş Âdem ’in yaratılmasına gelince, “Ben çamurdan bir halife yaratacağım.” dedi. “Âdem’in suyunu, kilini ben yaratacağım” dedi. Bazıları şüpheye düştü ve “Gökleri ve yeri yaratan sen değil misin?” dediler. “Burada ayrı bir ihtisas var” dedi. “Eğer onları ol işaretiyle yarattıysam ‘Bir şeyin olmasını dilediği zaman ona ol der ve olur’ bunu kendi kendime, aracısız yaratacağım, zira ona marifet hazinesi yerleştireceğim.” dedi.

Bunun üzerine Cebrail ’e emrederek dünyadan bir avuç toprak getirmesini emretti. Cebrail gitti ve bir avuç toprak almak istedi. Toprak ona, “Ey Cebrail ne yapıyorsun?” dedi. “Seni Hazrete götüreceğim ki senden bir halife yaratacak” dedi. Hakk’ın izzet ve celâline and içti ve dedi ki, “Beni götürme ki ben yakınlığa takat getiremem, tahammül edemem, ben en fazla uzaklığı seçtim ki ulûhiyyet kahrının azametinden kurtulayım zira yakınlıkta çok fazla tehlike vardır.” “Muhlisler için büyük bir tehlike vardır.”

Cebrail yemini işitince Hazrete geri döndü. Dedi ki: “Ey Allah’ım sen daha iyi bilirsin ki toprak kabul etmek istemiyor.” Mikail ’e “sen git” diye emretti. O gitti aynı şekilde yemini duydu ve geri geldi. Hak Teâlâ Azrail ’i gönderdi. “Git ve eğer isteyerek rızasıyla gelmezse zorla ve kahırla getir.” dedi. Azrail gitti ve zorla topraktan bir avuç aldı. Rivayetlerde kırk arşın kadar toprak aldığı belirtilir. Getirdi o toprağı Taif ile Mekke arasında gömdü. Aşk doludizgin geliyordu.

Toprağın ilk şerefi onu istemek için birkaç elçinin huzuruna gitmesi, ama onun nazlanması ve şöyle demesiydi: Biz bu sözlere tokuz.

Evet, kaide şudur ki; kim aşkı inkâr ederse âşık olduğunda aşkında daha aşırıya gider. Bekle işlerin tersine dönmesini.

Bütün melekler bu duruma şaşakaldılar, ellerini ısırdılar ve dediler ki: “Bu sır ne ola ki zelil toprağı Hazreti İzzet’e istemek için bu kadar değerli aracılar geldi. Zilletin içindeki toprak Hazret-i İzzet ve Kibriya ’ya nasıl oluyor da bu kadar naz edebiliyor? Buna rağmen Allah bütün zenginliği ve azâmetinin kemâline rağmen onu terk etmedi ve onun yerine başkasını istemedi. Bu sırrı başkasıyla paylaşmadı.”

Ulûhiyyet lütufları ve Rubûbiyet hikmeti meleklerin içine ilham oldu ki: “Benim bildiğimi siz bilmiyorsunuz.”^[81] Siz ne bilirsiniz ki bizimle bu toprak arasında ezelden ebede kadar ne işler meydana gelecek.

Aşk ile muhatap olmadığınız için mazursunuz. Siz kuds bahçeleri ndeki manastırlara yerleşmiş kuru zâhidlersiniz, aşk harabelerinin sıcak ruhlarından ne haberiniz var. Selâmet ehlinin, melâmetîlerin tatlı zevklerinden ne hazzı var.

Birkaç gün sabredin, ta ki ben kudretimle bu bir avuç toprağı işleyinceye kadar. Onun fıtrat aynasının çehresinden yaratılışın karanlık pasını temizleyeceğim ki, siz aynada rengârenk nakışlar göreceksiniz. İlk göreceğiniz nakışta hepinizin secdeye gitmesi gerekecek.

Daha sonra kerem bulutundan muhabbet yağmuru Âdem ’in toprağına yağmaya başladı ve toprağı çamur hâline getirdi. Kudret eliyle çamurdan gönül yaptı.

Bütün yakınlaştırılmış ruhânî mele-i a’lâ sakinleri bu hâle şaşkınlık içinde bakıyorlardı. Hazreti Celle ilâhlığıyla Âdem ’in su ve kilinde kırk gece ve gündüz tasarrufta bulunuyordu ve tıpkı balçıktan testi yapmak isteyen bir testici gibi onu çeşitli şekillere sokuyor ve onun hamuruna bir şeyler atıyordu. “İnsanı ateşte pişmiş gibi kuru bir çamurdan yarattı.”^[82] O balçığın her bir zerresine bir gönül koyuyor ve inâyet nazarıyla terbiye ediyor, meleklere hikmetle hitap ediyordu: “Siz balçığa bakmayın, üstünüze alınmayın.”

Bazı rivayetlerde Mekke ve Taif arasında kırk bin yıl boyunca Âdem ’in balçığının kemâl -i hikmet ile kudret elinde yoğrulduğu ve dışına ve içine Allah’ın sıfatlarıyla münasip aynalar yerleştirildiği belirtilmiştir. Bunlardan her birisi ilâhî sıfatlardan birisinin mazharıydı. Meşhur görüşe göre; binbir sıfat ile münasip olacak şekilde binbir ayna yerleştirilmiştir. Her ne kadar Cemâl sahibinin altın ve gümüşleri çoksa da onun nezdinde hiçbir şey aynanın sahip olduğu itibara sahip değildir. Zira eğer altın ve gümüşte bir kusur meydana gelirse Cemâl sahibi asla kendiliğinden onu mamur etmez. Ancak eğer aynanın üzerinde biraz toz meydana gelirse anında kerem koluyla tam bir ihtiramla o tozu aynanın üzerinden kaldırır. Eğer bin merkep yükü altını olsa da evde bırakır ya da eline veya kulağına takar ama hepsinden yüz çevirir ve aynaya döner.

Âdem ’in gönlüne yerleştirilen her aynaya Cemâli gören bir göz yerleştirildi ki, o aynada binbir pencereyle kendini gördüğünde Âdem de binbir gözle onu görmüş olsun.

Burada aşk tersine döner. Maşûk ondan kaçmak isterse o bin eliyle onun eteğine yapışır. Önce kaçtığın neydi ve bu bugün yapıştığın ne? “Evet o gün kaçıyordum ki bugün böyle yapışmayayım.”

O gün topraktım kaçıyordum, şimdi baştan ayağa gönülüm, yapışıyorum, eğer o gün bir çamurluk sevmiyordum ise seni, bugün bin gönülle aşığım sana.

Âdem ’in bedeni Mekke ile Taif arasında kırk bin yıl boyunca beklerken her an gaybın gizli hazinelerinden bir cevher ve latife onun içine yerleştiriyorlardı ki gaybın hazinesinde ne kadar nefis cevherler varsa hepsi Âdem’in suyunda ve toprağında da olsun. Sıra gönle gelince gönlün toprağını cennetin harcından getirdiler ve ebedî âb-ı hayat ile kardılar ve üç yüz altmış nazar güneşiyle terbiye ettiler.

Üç yüz altmış sayısının nereden geldiğine dair şu latifeyi dinle. O balçığın yoğrulması kırk bin yıldı. Kırk bin yıl üç yüz bin altmış defa kırk gün eder. Her bin kırk gün geldiğinde bir nazara müstahak olur. Üç yüz altmış bin tane kırk gün olduğunda üç yüz altmış nazara müstahak olmuş olur.

Gönlün işi bu kemâle varınca gayb hazinesinde bulunan ve yalnızca kendi ilâhlığıyla koruduğu ve diğer hazine koruyucularından sakladığı bir cevhere sıra geldi. “Bizim huzurumuzdan başka hiçbir hazinenin saklamaya lâyık olmadığı o cevher nedir bilir misin ey Âdem ’in gönlü” dedi. Marifet emaneti sedefinde saklanan muhabbet cevherini mülk ve melekûta gösterdiler. Hiç kimsenin korumaya lâyık olmadığı bu cevherin mahzeni olarak Âdem’in gönlü lâyık görüldü; zira o nazar güneşiyle terbiye edilmişti. Onun hazine mahalli olmaya Âdem’in canı lâyıktı; çünkü o binlerce yıl boyunca Ehadiyyet celâlinin sıfatlarının nurunun ışımasıyla yetiştirilmişti.

İşin acayibi şuydu ki; binlerce yıl boyunca Âdem ’in canı ve gönlüne gayb ve şehâdette binlerce illetsiz inâyetten gelen atıfet ve lütuf yağıyordu da yakınlaştırılmış meleklerden hiç kimse bu durumdan muttali edilmiyor ve mahrem kılınmıyordu. Teker teker Âdem’in yanına geliyorlar ve şöyle diyorlardı: “Bu yaptıkları ne acayip bir nakıştır ve bu gayb perdesinden gelen rengarenk ışıklar neyin nesidir?” Âdem usulca şöyle diyordu: “Siz beni tanımasanız da ben sizi tanıyorum. Ben şu hoş uykudan uyanıncaya kadar bekleyin de o zaman size tek tek isimlerinizi haber vereyim.” Zira onda yerleştirilen cevherlerden birisi de bütün isimlerin ilmi idi. “Âdem’e isimlerin hepsini öğretti.”^[83]

Melekler her ne kadar Âdem ’i inceledilerse de bunun nasıl bir şey olduğunu bilmiyorlardı. İblis sürekli onun etrafında dönüyor ve bir gözüyle ona bakıyordu. Âdem’in ağzının açık olduğunu gördü. “Durun belki ben bu müşkülün çözümünü bulurum, bu delikten gireyim de bakayım nasıl bir yermiş.” dedi. İçine girince ve Âdem’in kalbinin etrafında dönünce Âdem’in kalbinin küçük bir âlem olduğunu gördü, büyük âlemde ne gördüyse onun bir benzerinin orada bulunduğunu gördü. Başın gök gibi yedi katlı olduğunu gördü. Yedi gökte yedi gezegen bulunduğu gibi başın yedi katında da yedi beşerî kuvvetin bulunduğunu gördü: Hayal, vehim , tefekkür , hafıza , hatırlama , tedbir ve müşterek güçleri. Gökte melekler olduğu gibi başta da görme , duyma, koklama, dokunma, tatma hisleri mevcuttu. Tenin yerin misaline benzediğini gördü. Yerde ağaçlar, bitkiler, akan dereler, dağlar olduğu gibi tende de bazısı yerdeki ağaç misali uzun saçlar, bazısı bitki gibi kısa vücut tüyleri olduğunu gördü. Akan sulara benzer damarlar bulunduğunu kemiklerin de dağlara benzediğini fark etti.

Büyük âlemde ilkbahar, yaz, sonbahar, kış olmak üzere dört mevsim olduğu gibi küçük âlem olan Âdem ’de de dört tabiat vardı: hararet , soğukluk , rutubet ve kuruluk . Bunlar da dört şeyde yerleşmişlerdi: safra, sevda, balgam ve kan. Büyük âlemde dört rüzgâr vardı: İlkbahar, yaz, sonbahar, kış. İlkbahar ağaçları gebe bırakır, yaprakları dışarı çıkarır, yeşillikleri bitirir. Yaz meyveleri olgunlaştırır, sonbahar toplar ve kış döker. Âdem’de de bunun gibi dört rüzgâr vardı: çekim (cazibe) , hazım , öğütme , atma (dafia) . Çekim yiyeceği boğaza çeker, pişirmesi için hazma verir, bütün faydaları alması için öğütmeye gönderir ve daha sonra artığı çıkarması için atmaya verir. Büyük âlemde dört rüzgârdan birinin olmaması durumunda âlemin harap olacağı gibi küçük âlemde de bunlardan birisi olmaması durumunda bedenin kıvamı tahrip olur.

Büyük âlemde tuzlu, acı, kokulu ve güzel olmak üzere dört çeşit su olduğu gibi insanda da dört çeşit su vardı ve bunların her biri bir hikmet gereği yerleştirilmişti. Tuzlu su göze konulmuştur ki gözde yağ vardır ve bu yağın korunması tuzlu suyla olur. Yağı gözde koruyucu olarak koymuşlardır, göz beyazın, beyaz siyahın, siyah göz bebeğinin koruyucusudur. Göz bebeğini nazarın mahalli, nazarı görmenin sebebi kılmıştır. Acı suyu, haşereler girmesin diye kulağa koymuştur, beyinden doğan şey dışarı çıkmasın diye kokulu suyu burna koymuş, ağzı güzelleştirmesi, konuşurken kolaylık sağlaması ve yiyeceğe eşlik etmesi ve yutmayı kolaylaştırması için tatlı suyu ağza koymuştur. Bunların her birinde birçok hikmetler vardır ki sayması uzun sürer. Aynı şekilde büyük âlemde olan ve küçük âlemde de benzeri bulunan diğer şeylerin sayılması da ve açıklanması da uzun sürer.

İblis Âdem ’in tüm vücudunu gezip sona varınca gördüğü her şeyin bir eserini gördü ve ne işe yaradığını anladı. Ancak gönle varınca onu padişahların sarayı gibi önünde göğüsten bir meydan bulunan bir köşke benzetti. Ne kadar bu köşkün içine giren bir yol aradıysa da bir yol bulamadı. Kendi kendine, “şimdiye kadar gördüklerim kolaydı zor olan bu” dedi. “Bize bu şahıstan başımıza bir belâ gelirse buradan olacak. Hak Teâlâ’nın bu kalıpla bir işi varsa ya da ona bir şey yerleştirecekse onun yeri burası olacaktır” diye düşündü. Yüz bin ümitsiz düşünceyle gönlün kapısından geri döndü.

Âdem ’in gönlünün kapısı İblis’e açılmayınca ve göğsüne ret eli vurulunca iki cihanın merdudu hâle geldi. Tarikat Meşâyihi bu nedenle şöyle demişlerdir: “Kimi bir gönül reddederse o bütün gönüllerin merdudu olur ve kimi de bir gönül kabul ederse bütün gönüllerin makbulü olur.” Bu gönlün gönül olması şartıyladır zira insanların çoğu nefsi gönülden ayıramazlar.

İblis Âdem ’in kalbinden hüsrana uğramış ve ümitsiz bir hâlde çıkınca meleklere şöyle dedi: “Korkmaya gerek yok, bu şahsın içi boş, tıpkı diğer hayvanlar gibi yiyeceğe ihtiyacı var ve şehvet sahibi. Kısa sürede ona hâkim olunabilir. Ancak göğsünde kapısız ve çatısız bir köşk gördüm ki ona hiçbir yol yok ve onun ne olduğunu bilmiyorum.”

Melekler, “sorun henüz ortadan kalkmadı” dediler. “Asıl şeyin ne olduğunu bilemedik.” Hazreti İzzet’e geri döndüler. “Allah’ım bizim sorunumuzu sen çöz” dediler. “Bağları çözen, ilmi bağışlayan sensin. Bir zamandır ilâhlığınla bu bir avuç toprak üzerinde çalışıyorsun, bu bir avuç topraktan ayrı bir âlem yarattın, ona birçok defineler yerleştirdin ve bize hiç bilgi vermedin. Bizden kimseyi bu vâkıada mahrem bilmedin, evet bize söyle ki bu ne olacak?”dediler.

İzzet hitabı erişti ki: “Ben yeryüzünde halife kılacağım.”^[84] Ben yeryüzünde kendime bir vekil yaratacağım; ama henüz tamamlamadım, sizin gördüğünüz onun evi, menzili ve tahtıdır. Bunu tamamen bitirince onu hilâfet tahtına oturtacağım ve hepiniz ona secde edeceksiniz. “Ona şekil verip, ruhumdan üfleyince ona eğilin ve secde edin.”^[85]

Birbirlerine, “sorun daha da büyüdü” dediler. “Bize ona secde etmemizi buyuruyor ve onu kendi halifesi olarak adlandırıyor. Biz asla O’ndan başkasını secde etmeye lâyık bilmedik, O Subhane ve Teâlâ’yı dostsuz, ortaksız, emsalsiz, kadınsız, evlatsız biliyorduk. Kimsenin O’nun vekilliğine ve hilâfetine lâyık olduğunu bilmiyorduk. Bir kez daha gidelim de bu Kâbe ’nin etrafını tavaf edelim, bu evin hâlini iyice anlayalım.” dediler.

Geldiler ve Âdem ’in bedeninin etrafında dönmeye başladılar, hepsi ona bakıyordu. “Biz burada su ve kilden başka bir şey görmüyoruz” dediler. “Onda hilâfet cemâli müşâhede edilmiyor. Secde etmeye lâyık bir şey görmüyoruz.” dediler. Gaybden onların canlarına bir işaret geldi:

“Bu şahsın suretinden fazla bir şey anlaşılmıyor, belki de liyakati sıfatları nedeniyledir. Sıfatlarına iyice bakalım.” dediler. İyice bakınca Âdem ’in bedeninin dört unsurdan, toprak , su, rüzgâr ve ateşten oluştuğunu anladılar. Onun sıfatlarına baktılar, toprağı sükûnet sıfatı olarak gördüler, rüzgârı hareket sıfatı bildiler. Toprağın rüzgâra zıt olduğunu gördüler. Suyu suflî , ateşi ulvî gördüler ve ikisini birbirine zıt bildiler.

Bir kez daha baktılar. Toprağın kuru tabiatta olduğunu rüzgârın ise yaş olduğunu gördüler. Suyu soğuk, ateşi sıcak buldular ve hepsinin birbirlerine zıt olduğunu anladılar. “Nerede iki zıt bir arada bulunursa orada fesat ve zulümden başka bir şey ortaya çıkmaz” dediler. “Allah’tan başka bir ilâh olsaydı orada fesat çıkardı.”^[86] Büyük âlemde fesat ortaya çıkarsa küçük âlemde fazlasıyla çıkar.

Hazreti İzzet’e geri döndüler. “Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birisini mi yaratacaksın?”^[87] dediler. “Hilâfeti kan dökecek ve fesat çıkaracak birisine mi vereceksin?” dediler.

Rivayette, onların bu sözü henüz tamamlanmadan celâl ve azamet perdelerinden bir ateş yükseldiği ve birçoklarını yaktığı gelmiştir.

Allah’ın yaktığı çerağı Üfleyen kimse nasıl yanar

Âdem ’in hilâfet mayası melekî varlığın sermayesine bu âcizin diliyle şöyle der:

Dünyadaki ilk melâmetî Âdem idi. Hakikati istersen ilk melâmetî Hazreti Celle idi; zira ilk itiraz onaydı: “Orada fesat çıkaracak birisini mi yaratacaksın?” Bu, melâmet binasını kuranlar için acayip bir işarettir.

Âdem ’in canı hâl diliyle Hazreti Kibriya ’ya şöyle diyordu: “Biz emanet yükünü melâmet ipiyle omzumuza bağladık, selâmeti sattık melâmetî aldık. Böylesi nispetlerden korkumuz yoktur bizim, ne derlerse desinler gam yoktur bize.”

Âdem ’e bu şeref yetmez mi ki Hazreti Allah büyük âlem olan yeri, göğü ve onlardaki her şeyi altı günde yaratmış “Gökleri ve yeri altı günde yarattı.”- ve onda “elimle” teşrifini kullanmamış iken küçük âlem olan Âdem’de kırk gün çalışmış ve ona “elimle” hilati teşrifini bağışlamıştır ki, habersizler bilsinler ki Âdem Hazreti İzzet’e mahsustur ve hiçbir mevcut bu hususta ona denk değildir. Diğeri de şudur ki; Âdem’in yaratılışında “elimle” teşrifinin kullanılması ve bu sırrın ona yerleştirilmesi onun büyük âleme nispetle küçük âlem mesabesinde olan kalıbına ait bir şereftir. Dünya âhiret ve içindeki her şeyin sonsuz ruh âlemine nispetle küçük âlem mesabesinde olması düşünüldüğünde onun ruhunun, “Ona ruhumdan üfledim” ile mahsus kılınmasının ne kadar büyük bir şeref olduğunu sen düşün. İkisi birleştiğinde ruh ve beden terbiye ile kemâllerine ulaştığında ne büyük bir saadet ve devlet hâsıl olur. Zavallı kimse odur ki kendi kemâl inden mahrumdur. Kendini küçük görür varlıkların en şereflisi olan insaniyet mertebesinin istidadını varlıkların en düşük mertebesi olan hayvânî şehvetler i ve lezzetleri elde etmekle harcar ve kendi kıymetini bilmez.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ona şekil verdiğimde ve ruhumdan üflediğimde hemen ona secde edin.”

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Allah sizden birisini yarattığı zaman annenizin karnında kırk gün tutar, sonra kan pıhtısı olur, sonra bir parça et parçası olur, sonra Allah ona dört kelimeyle bir melek gönderir. Ona ‘rızkını yaz, amelini yaz, ecelini yaz ve şâkî mi said mi olacağını yaz.’ buyurur. Sonra ona ruh üfler...”

Bil ki bedenin şekillenmesi sona erdiğinde Allah Teâlâ, Âdem ’in hamurunun yoğrulmasında kimseye izin vermediği ve onu şahsen üstlendiği gibi bedene ruh verilmesi esnasında da hiç kimseyi mahrem bilmemiş ve kendi ilâhlığıyla ruhu üflemiştir. Burada latif bir işaret ve şerif bir müjde vardır ki ruhu hususi bir üflemenin himayesinde gönderiyor. “Yani onu ruhlar âlemi nin yüce mertebelerinden cisimler âleminin aşağı derecelerine gönderiyorum, bu uzun bir mesafedir, dost ve düşman çok fazladır. Bu menzillerde ve merhalelerde dostla meşgul olmamalı ve beni unutmamalıdır. Huzurda bulduğu ünsün zevkinden mahrum olmamalıdır ki yolda gerek kıskanç düşmanlardan gerekse de gayretli dostlardan meydana gelen haydutlar çok fazladır. Bizim üflememizin eseri onunla olduğu müddetçe bizim ünsümüzün zevki canından çıkmaz ve böylece hiçbir makamda dost ya da düşman kimseye takılıp kalmaz.

Diğeri de şu ki; ruhu üç yüz altmış bin ruhânî ve cismânî, mülkî ve melekûtî âlemden geçireceğim. Her bir âlemde ona nimet verdik, onun için bir hazine defnettik ki onu aşağı cisimler âleminde hilâfete gönderdiğimizde bu nimetleri ve hazineleri ona akıtalım. Bu defineleri ve hazineleri kimseye haber vermedik. “Göklerin ve yerin yaratılışında onlarışahit tutmadım.”^[88] Hepsini ben koydum ve ne koyduğumu, nasıl koyduğumu ve nereye koyduğumu da ben bilirim. Her birinin nasıl alınması gerektiğini de ben belirim.

Bütün makamlarda ruhun delili ve rehberi benim ki, bütün o şeyleri ona sunayım, hazine ve definelerden o âlemde ona lazım olanı ona vereyim ve tekrar geri geldiğinde ona bu huzurda lazım olacak şeyleri ve bu makamda işine yarayacak şeyleri bırakayım. Bu yolda mahrem olmayanların nazarından korumak için tılsımlar yaptım ki her abartılı iddia sahibinin bu huzura ulaşmasına mâni olsun. Yolu açan şeyleri ona sunayım ki dönüş zamanında yol ona kolay olsun ve yolun salahlarından ve fesatlarından haberi olsun.

Diğeri şu ki; ruhu hilâfete gönderdiğim, ona velâyet bağışladığım için ve bir zamandır cihanda, “Yeryüzünde halife kılacağım.” diye yankılandırdığım için, tanıdık ve tanımadık bütün dost ve düşmanlar onun adımlarını beklerler ve onu tam bir izzet ile göndermek gerekir. Bu nedenle Hazreti İlah’ın mukarreblerine buyurdum ki ‘o hilâfet tahtına oturduğunda hepiniz onun tahtının önünde secde edin.’ Bizim ondaki ikram ve izzetimizi görsünler ki onu hesaba katsınlar.”

O hâlde pak ruhu binlerce yıl kuds bahçeleri nin halvethanelerinde tuttuktan, aracısızlık makamında inâyet nazarına mazhar kıldıktan, Allah’ın vekilliğinin ve hilâfetinin şartlarını ve âdâbını öğrettikten – ki padişahın vekil ve halifesi bir ömür boyunca terbiye edilip hükümdarlığın âdâbını öğrenmediği müddetçe onda hilâfet ve vekalet ehliyeti oluşmaz- sonra onu, “ruhumdan üfledim.” merkebine bindirdiler.

Nispet ‘y’si hilati ile “ruhumdan” diyerek bütün ruhânî ve cismânî memleketlerden geçirdiler ve her bir menzilde ve merhalede o makamın hazinelerinin ve definelerinin hulâsası ve özü olan şeyleri maiyetine verdiler ve insaniyet memleketinde onu beden tahtında hilâfete oturttular. Hemen ruhânî ve yakınlaştırılmış bütün mele-i a’lâ’yı onun tahtının önünde secde ettirdiler. “Melekler hepsi birlikte secde ettiler.”^[89] Cebrail ’i o dergâhın hacipliğine getirdiler, Mikail ’i ise hazinedarlığına tayin ettiler. Meleklerden ve felekte kim varsa bu dergâhta hepsini bir işe naspettiler.

Siyaset kaidesini uygulamak ve birini darağacına çekmek istediler ki bir daha mülk ve melekûtta hiç kimse bu hilâfete muhalefet edemesin. Bir zamanlar fuzulilik ederek izin almaksızın Âdem ’in bedenine girmiş, hakaret gözüyle onun hilâfet memleketine bakmış, onun gönül hazinesinin içine girmek istemiş, ama bunu başaramamış o mağrur bedbahtı hırsızlık suçlamasıyla yakalamışlar ve şekavet ipiyle bağlamışlardı ki bütün meleklerin secde etme vaktinde o secde edememişti. Zira şekavet ipiyle bağlanmıştı ve gayb evinde emir verildiği gün o bağlı durumdaydı.

Rivayetlerde gelmiştir ki; kıyamet gününde insanlar mahşer alanında toplandığında Allah Tebarek ve Teâlâ’nın nurlarından bir nur tecelli eder, bütün yaratılmışlar bu nuru görünce secde etmek isterler, dünyada Hakk’a secde etmiş olanlar secde ederler, dünyaya, hevâlarına, putlara secde edenler secde edemezler, zira Hakka secde etmediklerinden dolayı onların başı şekâvet ipiyle bağlanmıştır. Ama o ipi bugün dünya gözüyle görmek mümkün değildir, kimin batın gözü açıksa o görebilir. Bu iple bağlanan kimse tövbe ve istiğfar makasıyla bunu koparabilirler ve eğer bugün bunu koparamazlarsa kıyamet gününde onu başında bu zincirlerle ve halkalarla birlikte kıyamet pazarına getirirler. “Boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu hâlde getirileceklerdir.”^[90]

O hâlde günahkâr iblisin başını melekler arasında küstahlık ettiği, izin almaksızın gayb atölyesine gittiği, “Peygamberin evine size izin verilmeden girmeyin.”^[91] emrine karşı geldiği gün bağladılar, secde edememesi için kahır ipiyle başını bağladılar. “Yalnızca İblis, büyüklendi ve yüz çevirdi.”^[92] İnsanlar zannederler ki yüz çevirmek ve büyüklenmek secde zamanı olmuştur. Oysa onun yalnızca görünüşü secde vaktiydi ki bu ağacın meyvesi gibidir. Oysa o yüz çevirme ve büyüklenmenin hakikati tohum mesabesindedir. Şekâvet toprağına düşmesi edebe riayet etmekten imtina ettiği ve gayb atölyesine gittiği gün olmuştur. Dışarı çıkmış, büyüklenmiş ve “içi boş ve bir şeye sahip değil” diyerek kendisini büyük görmüş, Hakk’ın halifesine hakaret gözüyle bakmıştır. O tohum zamanla büyümüş, onun meyvesi secde zamanında büyüklenmek ve yüz çevirmek olmuştur. Aynı şekâvet ipiyle lanet darağacına asmışlar ve “Kıyamet gününe kadar lanetim senin üzerine olsun.”^[93]diyerek bu ağaçta ipe çekmişlerdir. Ebedin ebedine kadar onu bu ağaçtan indirmezler ki bundan sonra hiç kimse Hakk’ın halifesine karşı hürmetsizlikte bulunamasın. Her kim bu memlekette İblis’e uyarsa onu da onunla aynı yola çekerler ve cehenneme yollarlar. “Cehennemi senle ve sana uyanların hepsiyle dolduracağım.”^[94]

Anlatırlar ki ruh Âdem ’in bedeninin içine girince bedenin bütün memleketlerini gezdi ve son derece karanlık ve korkunç bir ev buldu. O dört zıt temel üzerine kurulmuştu ve onun kalıcı olmadığını bildi. Karanlık ve dar bir ev gördü ki milyonlarca haşereler, akrep, çıyan gibi çeşitli zararlı böcekler, aslan, kaplan, domuz, ayı gibi yırtıcı hayvanlar, eşek, inek, deve, at, katır gibi çeşitli hayvanlar ve birbirleri üzerine çıkan çok sayıda hayvanlar gördü. Her biri ona saldırdılar, her taraftan onu yaraladılar, ısırdılar ve eziyet ettiler. Köpek sıfatlı nefis acayip bir düşmanlığa başladı ve kurt gibi onun peşine düştü.

Binlerce yıl boyunca âlemlerin Rabbi’nin komşuluğunda yüz binlerce naz ile yetiştirilen pak ruh bu korkunç şeylerden oldukça korktu ve o ana kadar bilmediği Hazreti İzzet ile ünsün kadrini anladı. Sürekli içinde gark olduğu visal nimetinin zevkini almazken ve hakkını tanımazken tanımaya başladı. Ayrılık ateşi canında alevlendi ve hicran dumanı başına vurdu.

Hemen geldiği yoldan geri dönmek ve o korkudan uzaklaşmak istedi.

Dönmek istediğinde oturmak için üfleme merkebi talep etti; zira geldiğinde yürüyerek gelmemişti, binerek gelmişti. Binek bulamadı iyice umutsuzluğa kapıldı. Ona “biz senden bu hüzünlü hâlini istiyoruz” dediler. Daralma üzerine hâkim oldu, soğuk bir ah çekti. “Biz seni bu ah için gönderdik” dediler. O ahın buharı burnuna geldi ve hemen hapşırdı, hareket etti, gözünü açtı, suret âleminin genişliğini gördü, güneşin aydınlığını müşâhede etti. “Elhamdülillah” dedi. İzzet’in hitabı geldi ve “Rabbin sana rahmet etsin” dedi. Hitabın zevki canına nüfuz etti. Onda az da olsa sükûnet meydana geldi.

Ancak ne zaman Hakk’ın ünsü ve yakınlığı zevkini düşünecek olsa ve ruhlar âlemi nin fezasının ferahlığını ve orada vasıtasız elde ettiği zevkleri hatırladığında bedenin kafesini kırmak ve su ve topraktan oluşan elbisesini parçalamak istedi.

Çocukları renkli, sesli çıngıraklarla, hikâyelerle ve meyvelerle meşgul ettikleri gibi Âdem ’i de meleklerin öğretmenliğiyle, onların secdesiyle, göklere çıkarıp minberlere oturtmakla, göklerin etrafından dolaştırmakla ve anlatılan o meşhur hikâyelerle meşgul etmişlerdir ki, bir nebze de olsa onun Hazretin cemâline olan iştiyak ateşi teskin bulsun ve başka şeylerle üns kurarak üzerindeki korkuyu atlatabilsin. O ise hâl diliyle şöyle diyordu:

Hitap geldi ki, “Ey Âdem cennete git, oraya yerleş, istediğin gibi ye ve yat, istediğinle dost ol.” “Ey Âdem, sen ve eşin cennete yerleş, istediğiniz şeylerden yiyin.”^[95] Ne derlerse de o şöyle diyordu:

Âdem ’in korkusu azalmadığı için ve kimseyle dost olmadığı için onun nefsinden Havva ’yı yarattı ve onun yanına koydu ki kendi cinsiyle dost olsun. “Ondan eşini yarattı ki onunla sükûnet bulsun.”^[96]

Âdem Havva ’nın yüzüne bakınca onun zâhirine yansımış olan Hakk’ın cemâlinin nurunu gördü ki: “Bütün güzeller Allah’ın güzelliğindendir.” O cemâlin zevkini yeniden tattı.

O hadisin kokusunun etkisiyle onunla oynaşmaya başladı, öyle ki o işin zevkini tattı ve şehvet galip hâle geldi. Bu en kâmil hayvânî sıfat olup en büyük perde ondan meydana gelir. Diğer güzel yemek ve güzel uyumak gibi hayvânî sıfatlar da galebe çalınca perdeler çoğaldı, Hazretin ünsü azaldı. Zira hayvânî şehvetler ve zevkler Âdem ’de çoğaldıkça ve Âdem onlara alışmaya başladıkça o miktarda onun gönlündeki Hakk’ın ünsü azalır. Âdem’in cennet ve lezzetlerine olan ünsü o kadar çoğaldı ki ağaca müptela oldu. “Şu ağaca yaklaşmayın.”^[97] İblis onu cennet mülküyle kandırmayı başardı: “Sana sonsuzluk ağacını ve yok olmayacak mülkü haber vereyim mi?”^[98] Böylece cennetin ve sonsuzluğunu ve mülkünü Hakk’ın rızasına tercih etmiş oldu ve Şeytan’ın sözüyle hırsına yenik düşerek Rahman’ın emrinden çıkmış oldu.

Hemen Hakk’ın gayreti ortaya çıktı ve; “Ey Âdem ! Seni nefsânî zevkler ve hayvânî şehvetler için yaratmadım. ‘Sizi boşuna yarattığımı ve döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?’^[99] Sen ki yarım gün kaldığın cennette perdeler düşünce bizi öylesine unuttun ve bizden başkasıyla meşgul oldun, onlarla üns tuttun, emre itaat etmedin, ağaçtan yedin, korkulur ki eğer tam bir gün bıraksaydım bizi tamamen unutursun, yegâneliği biganeliğe dönüştürürsün, bizi ve lütfumuzu hiç hatırlamazsın.”

Ey Âdem ! Cennetten çık. Ey Havva ! Ondan ayrıl, “Ondan hep birlikte inin.”^[100] Ey Tac! Âdem’in başından kalk, cennet giysileri çıkın onun üstünden. Ey cennet hurileri Âdem’i çift taraflı deflere vurun ki, “Âdem isyan etti Rabbine ve şaştı.”^[101] Bu nedir? Melâmet taşını selâmet camına vuruyoruz, Âdem’in kendine tapma yağını ubûdiyyet zilletinin toprağına döküyoruz, onun himmet kılıcını imtihan taşına sürüyoruz.

Âdem ’i bu korku sarayına gönderdiklerinde onun sırrı verildi, ardından sevdiğinden ve bağlarından ayırdılar onu.

Bu kaide üzerine birkaç gün başıboş dolaştı, feryadına koşacak kimseyi bulamadı. Yine ilk derdin geldiği yere döndü. Gayb muallimi ebced tahtasına onun ilk aşkını yine şöyle yazdı:

Bir kez daha dert hırkasını giydi, “Rabbimiz zulmettik”^[102] demeye başladı. Dediler ki: “Ey Âdem !”

Dedi ki: Ey Allah’ım benim bu şaşkınlığım gerekli ki senin lütuflarının kıymetini bileyim, senin ilâhlık hakkını tanıyayım. Bana bu zillet ve hakaret gerekliydi ki senin ikram ve izzet etmenin mertebesini yeniden göreyim ve bileyim ki bu bir avuç toprağa Allah’ın lütfu ne nimetler vermiş ve hangi aşağı derecelerden hangi yüce derecelere ulaştırmış. “Seni tek olarak yarattım.” şerefini vermiş, kıskançlığıyla başkalarından uzaklaştırmış, “benim ol ki senin olayım” demiştir. O yüzden bugün aciz bir şekilde senin kerem kapına döndüm, her ne kadar özür dilim lâl olsa da derim ki:

Bu yalvarma ve inleme hususunda bir rivayete göre dört yüzyıl boyunca şaşkın ve gözleri kan çanağına dönmüş şekilde bıraktılar. Allah, azâmet ve yüceliği, izzet ve rubûbiyetiyle Âdem ’in dertli gönlü ve muhtaç canına şöyle diyordu: Ben seni bir avuç zelil topraktan yarattım, izzetle mukarreb meleklerden öne geçirdim, herkesi sana secde ettirdim ve seni kıskandırdım, Hazreti Kibriya ’yı “orada ...mı yaratacaksın” itirazına muhatap kıldırdım. Senin dostluğun için Azazil’i düşman kıldım, senin hilâfet tahtının önünde lanet darına çektim, sana bir secdeyi terk ettiği için onun yedi yüz bin yıllık secdelerini yele savurdum, “oradan çık” darbesiyle kendi yanımdan uzaklaştırdım, sen ise bu nimetlere şükretmedin, benim hakkımı tanımadın, kendi kadrini bilmedin, düşmanı dost bildin, beni ve kendini dostun ve düşmanın diline düşürdün. Bizim kahharlık azametimiz, “Küfrederseniz azabım şiddetlidir.”^[103] hükmünü şüphesiz icra edeceğinden dolayı ilk darbeye sabretmelisin ve buna dayanmalısın ki “Darbe esnasında sabretmek evladır.”

Âdem o anı bırakmadı, acziyet sancağını açtı, niyaz kalemiyle taksir sayfasına özürlerinin suretini yazdı. Yanık bir gönül , ağlar bir göz ve can diliyle şöyle dedi:

“Allah’ım yine bildim ki baştan ayağı âciziz ve Kâdir sensin, faniyiz ve Bâkî sensin, hepimiz güçsüzüz yardım eden sensin, hepimiz kimsesiziz sen herkesin kimsesisin, aldığını atma, yazdığını bozma, aziz kıldığını zelil etme, mutlu kıldıklarını gama düşürme, sen aldın sen tut, bizi bize bırakma, bu akılsızlıklarımızı mazur gör ki bu tohumu sen ektin ve bu çamuru sen yoğurdun.”

Âdem ’in yakarması haddi aşınca ve sözü buraya gelince, “Âdem Rabbinden sözler aldı ve ona tövbe etti.”^[104] ikbalinin güneşi doğdu, karanlık ayrılık gecesi saadet ve visal sabahına döndü ve Rubûbiyet lütuflarından Âdem’in ubûdiyyetine hitap geldi:

“Âdem isyan etti ve şaştı”nın yerine, “Geçenler geçti aramızda sevgimiz bâkî kaldı.” ve“Allah Âdem’i seçti.”^[105] nidası âleme yayıldı. “Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve ona hidâyet etti.”^[106] haberi mülk ve melekûta yayıldı.

Allah’ın keremi dost ve düşman için onun cürmüne özür oldu ki, “Unuttu ve onda bir azim görmedik.” Bunların hepsinden sonra kınamayın ve dudaklarınıza edep mührü vurun. Bu işin aynasının çehresinden inkâr pasını kaldırın.

O çeşitli tasarruflar neydi? Âdem ’i hilâfette yetiştiriyorduk, onun muhabbet noktasını bu belâlarla kemâle ulaştırıyorduk. “Belâ enbiyanın, sonra da evliyanın vekilidir.” Allah’ın selamı Muhammed’e ve bütün yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Zamana andolsun insan ziyandadır, iman edenler ve salih amel işleyenler hariç.”^[108]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Allah Teâlâ’nın nurlardan ve karanlıklardan oluşan yetmiş bin perdesi vardır.”

Bil ki insan ruhunu âlemlerin Rabbi’nin yakınlığından ve komşuluğundan çıkarıp beden ve karanlık âlemine ve unsurlar evi ile dünya korku sarayına ait kıldıklarında onu bütün mülk ve melekût âlemi nden geçirdiler ve her âlemden o âlemin özü ve hulâsası olan şeyi ona yar kıldılar. Her âlemde bıraktıkları ve geçtikleri şeylerde fayda ya da zarar olduğu için insanın nazarı onların üzerindeydi ve onlara taalluku vardı. Zira insan ruhu faydalı şeyleri almak, zararlı şeylerden kaçmak üzere yaratılmıştır.

O hâlde onun bedenine kavuşuncaya kadar binlerce farklı ruhânî ve cismânî âlem den geçişi onda yetmiş bin nuranî ve zulmanî perde meydana getirmiştir. Zira onun her âlemde her bir şeye nazarı her ne kadar onun kemâline sebep olsa bile aynı şekilde onun için bir hicap da oluşturmuşlardır. Bu hicaplar vesilesiyle melekûtun mütalaasından ve Ehadiyyet cemâlinin müşâhedesinden, Hakk’ın muhatabı olma zevkinden, yakınlık şerefinden mahrum kalmış ve yakınlık yüceler yücesinden tabiat esfel-i sâfilînine düşmüştür.

Bu şekilde bedene taallukunun üzerinden birkaç gün geçince binlerce yıl boyunca hususi halvette aracısız olarak yakınlık şerefine sahip olmuş bulunan ruhta hicaplar meydana geldi ve o nimetlerin tamamını unuttu. “Allah’ı unuttular o da onları unuttu.”^[109] Bugün ne kadar düşünse de o âlemden hiçbir şey hatırlamaz. Bu hicapların şomluğu olmasaydı bu kadar unutkan olmaz, sahip olduğu bütün o ünsü korkuya çevirmez ve hakiki canı kaybetmezdi.

İnsanın adı “üns ” kelimesinden türemiştir ki başlangıçta Hazret’ten elde ettiği ünse işarettir. Şöyle demişlerdir: “İnsan insan olarak adlandırıldı; zira o enistir (üns tutandır).” Hak Teâlâ insanın geçmişinden bahsettiğinde ondan insan olarak bahsetmektedir. “İnsanın anmaya değer bir şey olmadığı zamanlardan çok zaman geçti mi”^[110] Yani kuds bahçeleri ndeydi ve bu âleme henüz gelmemişti. “İnsanı en güzel kıvam üzerine yarattık.”^[111] Yani ruhlar âlemi ndeyken. Bu âleme geldiğinde ve o ünsü unuttuğunda unutkanlığına uygun yeni bir isim koydu ona. Hitap etmek istediğinde çoğunlukla şöyle seslendi: “Ey insanlar (nas)” Yani “ey unutkan!” Belki bir nebze olsun üns günlerinin kokusunu alır diye. Yine şöyle denilmiştir: “Nas, nas olarak adlandırıldı zira o unutkandır.” Efendimiz (sav) bu nedenle şöyle buyurmuştur: “Onlara Allah’ın günlerini hatırlat.” Yani bu dünya günleriyle meşgul olanlara Hazret’in civarında ve yakınlık makamlarında oldukları günleri hatırlat ki yeniden o sevgi ve muhabbet kalplerinde kıpırdasın ve tekrar asli yuvalarına ve hakiki vatanlarına dönmeye çalışsınlar. “Belki hatırlarlar, belki dönerler.” Eğer o vatanın sevgisi kalplerinde kıpırdarsa bu imanın ta kendisidir.

“Vatan sevgisi imandandır.” Eğer dönmeye niyet eder geldiği yoldan geri dönerse bu îkân mertebesidir. Eğer asli vatanına ulaşırsa bu ihsan makamıdır. Eğer asli vatandan geçerse irfan sınırına gelir. Eğer orada durmazsa ve visal dergâhına adım atarsa ayân derecesine ulaşır. Bundan sonrasının vasfı mümkün değildir. Eğer bu muhabbet kıpırdamazsa ve dönmeye niyetlenmezse, gönlünü bu dünyaya bağlarsa bu imansızlık alâmetidir. “Ancak o yeri sonsuz sandı ve hevâsına uydu, onun misali köpek gibidir.”^[112] Kim bu hicaplarda takılıp kalırsa ve bu perdeleri kaldırma derdi olmazsa ebedî hüsranda kalır. “Zamana andolsun ki insan hüsrandadır.”

Yemin ediyor ki; insan ruhu bedene taalluk etmesinden dolayı mutlaka hüsran afetine uğrayacaktır. Yalnızca iman ve salih amel sayesinde ruhu bu afetten ve bedeni sıfatlar hicaplarından kurtaran ve aslî makama dönenler bundan kurtulabileceklerdir.

İnsan ruhunun bedene taalluk etmesinin ve afetlerinin misali şöyledir ki; bir insanın tohumu vardır ve eğer bunu ekecek ve yetiştirecek olursa bire yüzden yedi yüze kadar ürün alır eğer o tohumu ekmezse de ondan bazı faydalar elde edebilir. Ancak tohumu yere atarsa ve yetiştirmezse toprağın özelliği gereği tohumu bozacak ve onda mevcut bulunan fayda verme istidadı bâtıl olacaktır.

O hâlde insan ruhu beden toprağına atılmadan önce Hakk’ın kelamını duyma istidadına sahipti. Nitekim, “Rabbiniz değil miyim?”^[113] dönemini haber vermiş ve “evet” deme ehliyetine sahip olduğunu göstermiştir. Bu ziraatı onun için yapmalarına rağmen görmede, duymada ve söylemede bire yedi yüz verecekti.

Ancak bu tohum iman suyu ve salih amel terbiyesi ile yetiştirilmediği müddetçe onun için hüsran kaçınılmaz olur, hakiki görme , duyma ve konuşmadan mahrum kalır. İman suyu ve salih amel yetiştirmesi ulaşırsa tohum güçlenir ve beşeriyyet zeminin alçaklığından ubûdiyyet âleminin yüceliklerine yönelir, hüsran çukurlarından kurtulur ve bulduğu medet ve terbiye miktarınca cennetin kendisinden ibaret olduğu necat derecelerine ulaşır. Himmet olmaksızın ebleh tabiatıyla ağaçlık yeşilliğine başını daldırırsa ve meyvelik talebinde bulunmazsa cennet ve dereceler ehlinden olur ki: “Cennet ehlinin çoğu eblehlerdir.” Eğer marifet mertebesi olan meyvelik makamına ulaşırsa Allah ehlinden ve havâsstan olur. Eğer euzubillah ruh tohumu iman suyu ve salih amel yetiştirmesini bulmazsa beşeriyyet zemininde bozulur, toprağın özelliklerini alır ve “Ancak o zeminin sonsuz olduğunu sandı ve hevâsına uydu.” hususiyetini alır, ebedî hüsranda kalır: “Orada sonsuza dek ebedîdirler.”

Bebek dünyaya geldiğinde henüz ondaki hicaplar muhkem hâle gelmemiştir ve Hazret’e yakınlıktan henüz yeni gelmiştir. Hazret’in ünsünün zevki onda bâkîdir ve anneden ayrılınca o âlemin ayrılığından dolayı sürekli ağlar, şevk galebe ettiğinde hemen ağlamaya, inlemeye başlar. Kırık gönlü ve terk edilmiş canı hâl diliyle Hazreti Zülcelâl’e şöyle der:

Her an o bebeği hissine münasip ve tabiatına hoş gelen bir şey ile meşgul ederler ve aldatırlar ki o âlemi unutsun ve bu âleme alışsın. Bir kez daha bıraktıklarında rüyasında Hindistan filini görür, uyandığında yeniden ağlamaya zırlamaya başlar.

Bu mana geceleri çok görülür. Zira gündüz onun nazarı hissedilebilir şeylerle meşgul olur, geceleri ise meşguliyet daha az, ağlayıp zırlama daha fazla olur.

Şefkatli anne memelerini bebeğin ağzına koyar, sütün lezzeti canına işler, zamanla süte alışır ve asıl alıştığı şeyleri unutur. Buluğ çağına erene kadar işi hisler âlemine alışmak ve gayb âlemini unutmaktır. Bu yüzdendir ki her şeyin yavrusu kısa zamanda yetişir ve kendi ihtiyaçlarını karşılayacak duruma gelir ve kemâline ulaşır, kuvvet bulur ve cüssesi tamama erer. İnsan yavrusu ise kırk yılda kemâline erişir, on beş yılda buluğa erer, bir müddet sonra kendi ihtiyaçlarını karşılar hâle gelir, Bunun sebebi Âdem ’in yavrusunun başka bir âleme alışık olması ve onun zevkini tatmış olmasıdır. O âlemin ayrılığı canında yer ettiği için bu âleme alışamamış ve aşina olamamıştır. Ancak uzun zaman geçmesinden sonra tedricen ulvî âlemden kopabilir ve suflî âleme uyum sağlayabilir. Gaybî şarapların zevkini unutur ve hissi şarapların tadını almaya başlar. Daha sonra tamamen bu âlem olur ta ki âlemde gayb ve şehâdet ikiliği ortaya çıkar, fazla ilerleyemez ve gelişemez, kendi kemâline ulaşamaz. O âlemi tamamen unutunca faydaları çekmek ve zararları uzaklaştırmak için çok fazla hile ve aldatmaya başvurur öyle ki hiçbir hayvan ve şeytan bu dereceye ulaşamaz.

Ancak hayvanlar diğer âlemden haberdar olmadıkları için tamamen bu âleme aittirler ve hepsi kendi menfaatlerine ulaşmak için çabalarlar. Tam bir şehvetle hissi zevkleri almakla meşgul olurlar. Çabuk büyürler ve kemâllerine ulaşırlar.

İnsan ruhunun cismânî ve ruhânî mülk ve melekûttan geçip, insan bedenine taalluk etmesi ve cismânî aleti fiillerinde kullanmasının nedeni ondan sâdır olan her bir nefesin hicaplara, uzaklığa ve karanlığa sebep olmasıdır, böylece ruh gayb âleminden uzak kalır ki, bunun sonucunda da o âlemden tamamen habersiz kalır. Bazen bin haber verici “bir zamanlar başka bir âlemdeydin” diye haber verse de onu kabul etmez ve iman getirmez.

Ancak inâyet nazarına muhatap olanlar için Hazreti İzzet ile sahip oldukları ünsün eserinin kalıntıları üzerlerindedir. Kendi başlarına bir zamanlar başka bir âlemde olduklarını bilmeseler de doğru sözlü bir haber verici söylediğinde o haber vericinin doğruluğunun nurunun eseri ile o ünsün eseri birbirine kavuşur ve birbirlerine sarılırlar, zira ikisi de hemşeridirler, birbirlerini tanırlar. Bu muvafakatin eseri gönle gider ve hepsi anında ikrar ederler.

Hulâsa nerede o ünsten bir şey bâkî kalmışsa o iman tohumudur ve er ya da geç iman getirmesine sebep olur. Her kim de o ünsten koptuysa onun gönlünün kapısı gayb âlemine tamamen kapanmıştır ve onun için iman mümkün değildir. “Birdir onları uyarsan da uyarmasan da, iman etmezler. Allah kalplerini mühürlemiştir, kulaklarında ve gözlerinde perdeler vardır ve onlar için şiddetli bir azap vardır.”^[114]

Bazı kullar da vardır ki Hak Teâlâ onların gözlerinden perdeleri kaldırır ki geçtikleri ruhânî ve cismânî bütün makamları görsünler. Bazen de ruhun bedene taalluku esnasında kudret izharı ve hüccet ispatı olsun diye bazı şeyleri unutulmaktan mahfuz tutarlar. Böylece taallukun başlangıcından itibaren geçtiği bütün merhaleleri, babanın sülbünü kabul etmekten, annenin rahmine düşmeye ve bu âleme gelene kadar hepsini hatırlar ve gözünün önünde görür.

Nitekim Nişabur ’da Şeyh Muhammed Kuf (ra) anlatırdı ki Şeyh Ali Müezzin ’den şöyle duymuş: “Hakk’a yakınlık âleminden bu âleme gelişimi hatırlıyorum. Ruhumu göklerden geçiriyorlardı. Her bir göğe ulaştığımda o göğün sakinleri hâlime ağlıyorlar ve şöyle diyorlardı: ‘Yine bir zavallıyı yakınlık makamından uzaklık âlemine gönderiyorlar. Yüceden esfele indiriyorlar. Kuds bahçelerinin genişliğinden dünya sarayının zindanlarına atıyorlar.’ Bunun için üzülüyorlardı ve bana bağışlanma diliyorlardı. İzzet’in hitabı onlara geldi ve şöyle dedi: ‘Onun o âleme gönderilmesi zillet yüzünden mi sanıyorsunuz. Bizim ilâhlık izzetimize and olsun ki onun o dünyadaki ömrü boyunca bir kez kuyu başında bir kova suyu yaşlı bir kadının omzuna koyması kuds bahçeleri nde yüz bin yıl tespih ve takdis ile meşgul olmasından daha iyidir. Siz ‘Her bir grup elindekiyle sevinirler’^[115] libası altında örtülü kalın ve ilâhlık işini bana bırakın ki ‘Ben sizin bilmediğinizi bilirim.’”^[116]

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Cinleri ve insanları yalnız bana ibadet etsinler diye yarattım.”^[117] Yani bilsinler diye.

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Dünya âhiretin tarlasıdır.”

Bil ki dünyanın toprağına çeşitli hububat ve meyvelerin tohumlarını içine alıp yetiştirme ve bire yedi yüz verme istidadı -“Onun misali yedi başak bitiren ve her başakta yüz tane bulunan bir tanenin misali gibidir. Allah dilediğini kat kat artırır.”^[118]verdikleri gibi, dünyanın hakikatine de âhirete tarla olma istidadı vermişlerdir. Böylece salih amel tohumlarını alır ki yarın bire yüzden bire yedi yüze kadar hâsılat verir. Bazen de sonsuz ve hesapsız verir: “Sabredenlere ecirlerini hesapsız verir.”^[119]

Aynı şekilde insan bedenine de kendisine “ruhumdan üfledim” çiftçiliğiyle ruhaniyet tohumu atıldığında ve inâyet güneşi ve şeriat suyuyla yetiştirildiğinde, yakınlık ve marifet meyveleri verme istidadı konulmuştur. Bunlar o kadar fazladır ki akla, anlayışa ve vehme sığmaz, hiçbir konuşan onun künhüne ulaşamaz. Yalnızca şu kadarını buyurmuştur ki: “Salih kullarım için gözlerin görmediği, kulakların duymadığı, hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen şeyler hazırladım.”

Dünyevî tohumun meyve olma kemâline ulaşıncaya kadar yetiştirilmesi için atılacağı toprak , yağmur ve güneşi gönderecek gök, sıcaklık ve soğukluk arasında tohumun itidaline sebep olacak hava, tohumu atacak kişi, tarlayı sürecek saban, yine tarlayı sürmede kullanılacak demir, tahta ve ip, demirci, iplikçi, marangoz gibi çeşitli alet edevat ve aracılar gerektiği gibi, yine bu insanların bu işle uğraşabilmeleri için başka birçok kimsenin çalışması gerekir, mesela fırıncı, kasap, bakkal, aşçı, dokumacı, işlemeci, yıkayıcı, dikici gibi kimselere ihtiyaç duyulur. Yine bu kısım insanların da kendi işleriyle meşgul olabilmeleri için başka insanların da kendi işlerini yapmaları gerekir: değirmenciler, giysiciler, çobanlar, tacirler, kervancılar ve benzeri birçok taifenin kendi işlerini yerine getirmeleri gerekir ki sonunda mahsul ortaya çıkabilsin.

Yine bu şekilde adil ve siyaseti bilen bir padişah gereklidir ki insanlar arasındaki eşitliği sağlasın, şerleri def etsin, zayıfları kuvvetlilerden korusun, reayanın hamisi ve koruyucusu olsun ki herkes güven ve rahatlık içinde kendi işiyle meşgul olabilsin.

İyice bakacak olursan anlarsın ki; dünyada feleklerden, yıldızlardan, gökten ve yerden, ay ve güneşten, müfret ve mürekkeb unsurlardan, bitkilerden, hayvanlardan, meleklerden, cinlerden, insanlardan, zanaatkârlardan, esnaftan, tüccardan, ulemâdan, eminlerden, meliklerden, vezirlerden, askerlerden her kim varsa işlerini yapmaları gerekir ki dünyevî bir tohum ekilsin, yetiştirilsin ve ürün alınsın.

O hâlde “ruhumdan” has ambarından çıkarılan ve “ruhumdan üfledim” çiftçiliğiyle insaniyet bedeni toprağına atılan ruhaniyet tohumunun ekimi ve marifet makamı olan semerelik kemâline ulaşıncaya kadar yetiştirilmesi söz konusu olduğunda bak bakalım ne kadar alet, edevat ve sebepler gerek ki maksat hâsıl olsun.

Öyleyse hakikate bakacak olursan dünya ve âhiret, sekiz cennet ve yedi cehennem, bunların arasında olan her şey bu tohumun yetişmesinde ve marifet semeresinin kemâle ulaşmasında etkilidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Cinleri ve insanları ibadet etsinler diye yarattım.” yani tanısınlar diye.

O hâlde ruh her ne kadar ruhlar âlemi nde Hakk’a yakınlık ve komşuluktan zevk alıyor ve o âleme uygun bir marifete sahipse de, yine Hakk’ın mükâleme, müşâhede ve mükâşefesinden nasiplenmişse de bu makamların kemâli ve bu saadetlerin tamama ermesi bedene taallukundan ve yetişmesinden meydana gelecektir. Zira marifet hususunda ihtiyaç duyduğu derunî ve birunî alet edevat burada hâsıl edilebilir; tıpkı nefis , gönül , sır , giz ve beşerî kuvvetlerden olan diğer bâtınî idrakler ile görme , duyma, tatma, dokunma ve koklama gibi zâhirî beş duyu gibi. Zira ruh gayb âlemindeyken kendisiyle o âlemin külliyatını derk ettiği bir ruhânî nura ve o makama münasip bir akla sahipti. Ancak iki âlemin cüziyatını ve külliyatını idrak edecek gaybî ve şehâdetî diğer idraklere sahip değildi. Bunlar ancak burada hâsıl olur ve hakiki marifet istihkakı bu alet edevat ile bulunabilir.

Hakiki marifet Allah’ın zâtının ve sıfatlarının marifetidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Bilinmek istedim.” Marifet üç kısımdır: aklî marifet , nazarî marifet ve şuhûdî marifet .

Aklî marifet : Halkın avamı içindir ve bunda kâfir, Müslüman , Yahudi , Hıristiyan , Mecûsî , mülhid , felsefeci , tabiatçı ve Dehrî ortaktır. Zira bunlar akılda birbirleriyle ortaktır. Hepsi bir ilâhın varlığında ortaktırlar, ihtilafları zâtta değil ulûhiyyet sıfatlarındadır. İslâm ehli arasında da sıfatlar hususunda ihtilaf vardır ama ulûhiyyet zâtında herkes ittifak hâlindedir. Nitekim kâfirler hakkında şöyle buyuruyor: “Onlara, ‘gökleri ve yeri yaratan kimdir’ diye soracak olursan ‘Allah’ derler.”^[120] Putperestler bile şöyle diyorlardı: “Onlara yalnız bizi Allah’a yakınlaştırsınlar diye ibadet ediyoruz.”^[121]

Bu çeşit marifet kurtuluşa sebep olmaz, akıllarının nazarı iman nuruyla desteklenenler hariç. Bunlar böylece nübüvveti ikrar ederler, şeriatın emir ve yasaklarıyla amel ederler ki ruhun tohumunun yetişmesi bu şekilde olur ve tohum böylece güçlenir.

Aklî marifette zâhirî hislerin ve bâtınî kuvvetlerin idraklerine ve aklın nazarına ihtiyaç duyulur ki zâhirî duyularla mahsusât âlemi ne baksın ve bâtınî kuvvetlerle akıl nazarını kullansın. Akıl anında “bu sanatın bir sanatçısı olmalı” diye hükümde bulunur. Zamanla her çeşit mevcudata baktığında kudretin ince işçiliğini ve sanatın el ustalığını görür ve “böyle bir fiil kadir, canlı, hikmetli, bilen, duyan, gören, konuşan, kalıcı, irade sahibi birisinden sâdır olabilir” diye istidlâlde bulunur. O hâlde kimin nazarı daha doğru, aklı daha saf, perdeleri daha az, riyâzet ve fikri daha çok ise onun sanattan sanatçıyı ispatlama istidlalleri daha fazla olur ve vahdâniyete olan delilleri ve burhanları daha açık olur.

Ancak bil ki; ruhu bedene bu çeşit bir marifet için göndermemişlerdir. Zira bu çeşit delil talep etmedir ve delillerde farklılık çok fazladır. Kâfirler, mülhidler, felsefeciler ve küfre sahip olan herkes bu küfründe bir delile sahiptir. Deliller zıt olunca birini diğerine karşı kabul etmek zaruri değildir, yalnızca tercih sebebidir. Eğer bu tercih bir tarafta hak olarak sabit olursa bunda bile en fazla makul delillerle yaratıcı ispat edilebilir. O hâlde ruhun bu bedene taallukundan önce Hakk’ın marifeti hususunda bu makamların ötesindeydi. Bugün aklî delilden duyduğunu o gün aracısız olarak Hak’tan duyuyordu. “Rabbiniz değil miyim?” ve cevap veriyordu: “Evet”. “Duymak, görmek gibi değildir.” Buradaki görmek, haber vermek ve açıklamak olduğundan başka bir şeye ihtiyaç yoktur. Şu misal gibi: “Ayağın kendisi buradayken onun izini arama.”

Nazarî marifet ise halkın havâssı içindir. Bu da şöyledir ki: ruhun tohumu beşeriyyet toprağında şeriat kanunu üzerine -ruhun süslenmesi faslında inşaallah geleceği üzere- yetiştirildiğinde ve insanî şecere meyvelik makamına ulaştığında onun meyvesinde tohumda bulunan hususiyetler fazlasıyla ortaya çıkar ve meyve tohumda bulunmayan bazı şeyleri de kendisiyle birlikte getirir.

Mesela kayısı tohumunu ekince ondan yeşillik, ağaç, dal, yaprak, tomurcuk, ham kayısı ve kayısı meydana gelir. Bir tohum ekilir ve ondan binlerce tohum elde edilir. Tohumda önceden bulunmayan kabuk, yaprak, ağaç, kök gibi kısımlar ortaya çıkar ve bunların her birinde diğerinde bulunmayan hususiyetler vardır. Mesela kabukta çekirdekte bulunmayan hususiyet vardır. Önce o tohum yalnızca ağza tat verir o kadar, sonra o meyveden ve ağaçtan ağzın daha fazla hazzı olduğu gibi göz için de onun yeşilliğinden bir haz vardır. “Yeşil gözü güçlendirir.” Aynı şekilde güzel kokusundan burnun da bir hazzı vardır. Yine dalından asa yapılması şekliyle elin de ondan bir nasibi vardır. Terlik yapılmasıyla ayağın da nasibi olur. Bu şekilde onda tohumda açıkça bulunmayan, ancak tohumda yerleşik bulunan birçok faydalar, menfaatler ve imkânlar vardır.

Bu şekilde ruh tohumundan beden ağacı meydana gelir. Nefsin dalları, nefsin sıfatları meydana gelir ve diğer tarafta gönlün dalları ve sıfatları ortaya çıkar. Zâhirî hisler dalları meydana gelir, bâtınî kuvvetler kökleri oluşur, sır tomurcuğu çatlar ve gizli ham kayısı ortaya çıkar sonunda da marifet kayısısı meydana gelir.

O hâlde ruh için meyvelik makamında zâhirî olsun bâtınî olsun daha önce mevcut olmayan birçok araç ve gereç ortaya çıkar. Zâhirîler görme , duyma, koklama, tatma, dokunmadır ki sayılarının çokluğuna rağmen mülk olarak adlandırılan şehâdet âleminin hepsi bu beş hisle idrak edilir.

Bu beş hissin idrak etmediği şeyleri melekût olarak adlandırıyoruz. Bu birçok mertebeleri ve dereceleriyle gayb âlemidir ve bunları beş bâtınî müdrik idrak eder ki bunlar akıl , gönül , sır , ruh ve gizdir.

Nasıl ki zâhirî beş hissin her biri diğer idrak edilenlerde tasarrufta bulunmazlarsa -mesela kulak görüleceklerde göz duyulacaklarda bir tasarrufta bulunmazsa- bâtınî beş his de bu şekildedir. Yani akıl gönlün gördüklerinde, gönül akla ait ma’kulâtta tasarrufta bulunamaz. Diğerleri de bu şekildedir.

O hâlde ma’kulâta akıl nazarıyla bakanlar ve gönlün gördüklerinden ve diğer mertebelerden haberleri olmayanların hakikatte gönlün kendisinden haberleri yoktur. Akıl devesiyle gönül , sır , ruh ve giz âleminde gezmek isteyenler aklı şüphesiz felsefecilerin ve zındıkların çukuruna atarlar.

Ancak saadet sahibi, “Evlere kapılarından girin.”^[122] kapısından girdiği için ruh tohumunu şeriat kanunuyla yetiştirir ve bu müdrikler onda kemâl derecesine ulaşır. Bu şekilde mülk ve melekûtta, üç yüz altmış bin âlemde ne varsa bu zâhirî ve bâtınî müdriklerle onları idrak eder. Öyle ki gayb âleminde külliyâtın âlimi olduğu gibi gayb ve şehâdette külliyâtın ve cüziyâtın âlimi olur ve bu âlemlerde Allah’ın sıfatlarından bir sıfatın izhar edicisi olan her bir zerrenin de âlimi olur ki bunlarda Hakk’ın âyetlerinden bir âyet yerleştirilmiştir. Hicap onun çehresinden düşer ve Hakk’ın âyetinin cemâli nazarına arz olunur.

Burası yakîn âlemi nin mekânıdır. Nitekim şöyle buyurmuştur: “İşte böyle İbrahim ’e yerin ve göklerin melekûtunu gösterdik ki yakîn sahiplerinden olsun.”^[123]Burada Hakk’ın pak zâtını vahdâniyetle tanımak, ulûhiyyet sıfatlarını da ayne’lyakîn olarak mütalaa etmek mümkündür. Bu o büyüğün, “Hiçbir şeye bakmadım ki onda Allah’ı görmemiş olayım.” dediği makamdır. Bu mertebe her ne kadar havâssa ait yüksek bir mertebe ve değerli bir makamsa da ruhu henüz insaniyet ağacının tomurcuğu mesabesinde olan bu tohum gibi hayata, yalnızca bu kadarcık bir marifet nazarı için göndermemişlerdir. Aksine kendilerine güzel terbiye ve istidat kemâli verilen havâssın havâssı bu ağaçta tomurcuktan geçmiş, hakiki meyvelik derecesine ulaşmışlardır ki; bu şuhûdî marifet tir. Kâinatın yaratılış sırrı da bu marifettir, nitekim şöyle buyurmuştur: “İnsanları bilinmek için yarattım.”

Ancak bu gayb perdesini bundan önce enbiya ve evliyadan hiç kimse kaldırmamış, izzet örtüsünü yüzden indirmemiş ve onu sürekli gayret kubbelerinde ve gıpta örtülerinde saklamışlardır ki, namahrem gayrıların nazarı onun cemâlinin kemâline düşmesin ve ehil olan ehil olmayanın bakışlarına maruz kalmasın ki, “Göz haktır.”

Ayın yüzündeki o kırmızı lekenin sebebi ehil olan olmayan herkesin ona bakmasıydı. Güneş bunu görünce başıboş kimselere “uzak durun” dedi. Eğer ham bir kimsenin göz bebeği ona tamah edecek olursa nazarını keskin alevleriyle keser ve ondan salim kalır. Ama ay bakanların gözlerinden gelen afetlerden kaçamamıştır. Güneş ise bakanların gözlerine kılıç çekmiştir. “Körler güneşten sıcaklıktan başkasını görmezler.”

Hulâsa Meşâyih son derece gayretle kıskançlık burkalarını bakirelerin yüzlerine bağlamışlar ve izzet çarşafını beyan eliyle açmamışlardır ki irfan cemâli ayân olmasın. Bunun sebebi her taifede ubûdiyyet erliği görmemeleri, himmet genişliğini yalnızca bazılarında bulmalarıydı.

Hüseyin Mansur ’un bu yolda erlik iddiasında bulunan güzel bir kız kardeşi vardı. Bağdat’a geliyor ve yüzünün bir kısmını açık tutup bir kısmını çarşafla kapatarak geziyordu. Büyüklerden birisi yanına geldi ve “Neden hepsini örtmüyorsun?” diye sordu. “Sen erlik yap hepsini örteyim. Bütün Bağdat’ta tek bir yarım er var o da Hüseyin’dir. O olmasaydı bu yarımı da örtmezdim.” diye cevap verdi.

O hâlde eğer bugün marifet ayı izzet halesinden dışarı çıkarsa kınayanların zararlarından güvendedir aksine o kınayanlar kınanır hâle gelmişlerdir. Eğer vahdet güneşi kıskançlığın kılıcı olmaksızın ikilik Kaf Dağı’nın ardından doğarsa boş kalır. Zira o hareket eden göz tıpkı simurg gibi gurbet Kaf’ının ardından -“İslâm garip başladı ve başladığı gibi garip dönecektir.”- gurbete çekilir. Gaybî güzeller eğer gerçekten örtülerini kaldıracak olsalar gayrıların kınamalarından kurtulurlar. Çünkü etrafta erlikten bahseden eşrâf, A’râf’a doğru yola koyulmuşlardır. “Allah’ı tesbih ederim, A’râf üzerinde adamlar vardı, kaybolup gittiler.”

Şuhûdî marifet ise havâssın hassı na aittir. Onlar varlıkların hulâsası, kâinatın seçkinidirler. İki âlem onların varlıklarına tâbidir. Ezel ve ebed dairelerinin birleştikleri nokta onların varlığıdır. Bu âcizin bu mânada dediği gibi:

Ruhun bedene taallukunun faydası bu marifetin hakikatidir. Zira beşerî ruhlar melekler gibi Rubûbiyet sıfatlarına sahiptiler; ancak izzet çadırının ardında binlerce nuranî hicap melekler için vasıtaydı. Bir hicabı bile kaldıracak olsalar Rûhu’l-Kuds olan Cebrail de içlerinde olmak üzere bütün melekler feryat ederlerdi ki: “Daha ileriye geçersem yanarım.” Bu henüz hicabın nurunun yansımasının hususiyetidir. Ulûhiyyet sıfatlarının tecellisinin hakikatinin meydana çıktığı yerde- ki şuhûdî marifet bunun şuhûdunun neticesidirruhların mecazî varlığı o şuhûdun hakikati ile karşılaştığında -“Hak geldi bâtıl zail oldu, bâtıl yok olucudur.”^[124]- bu marifete nasıl tahammül edebilirler?

Bunun sebebi ruhun son derece latif olmasıdır. Ulûhiyyet sıfatlarının tecellisinin aksine dayanamazlar, melekler de böyledir. Hayvanlara da akıl , gönül , sır , ruh ve giz gibi beş müdrik hissi vermemişlerdir ki onlar vasıtasıyla ulûhiyyet sıfatlarının tecellisinin nurlarını idrak etsinler.

O hâlde nihayetsiz hikmet ve sonsuz kudret Âdem ’in hamurunu kudret eliyle yoğururken onun gayb evinin hazinesi olan batınında sırçaya benzer bir gönül inşa etmiştir. Son derece sefalı aynı zamanda yoğun, onu kesif vücudun kandiline koydu. Camın ortasında misbah (çerağ ) gibi gönlü yarattı. “Sırça içindeki çerağ.”^[125] Buna sır denir ve o çerağın içinde gizli bir fitil bulunur.

Öyleyse “ruhumdan” mübarek ağacından alınan, ne melekût âlemi nin doğusuna ne de mülk âlemi nin batısına ait olan ruh yağını gönül sırçasına koydu. Yağ son derece açık ve nurluydu, çerağı aydınlatmak istiyordu, hâlbuki henüz yakılmamıştı. “Ateş dokunmadan yanacaktı neredeyse.”^[126] Ruh yağının nurâniyyetinin fazlalığından gönül sırçası, “Sırça sanki inci gibi yıldızdır.”^[127] nurâniyye kemâline ulaştı. Bu nurâniyetin aksi kandil içindeki havaya düştü, aydınlattı ki bu aydınlık akıl olarak adlandırıldı. Kandilin içindeki sırçayı aydınlatan havaya beşerî kuvvetler denir. Kandilin içinden pencerelerine yansıyan ışıklara beş his denir. Bu müdrik esbâb ve aletler bu şekilde kemâle ulaşmayıncaya kadar “gizli bir hazineydim” sırrı aşikâr olmaz. Yani Allah’ın nurunun zuhurunu bu çerağ bu alet ve esbâb ile ortaya çıkarır. Bu çerağ olmadığı müddetçe her ne kadar ilâhî ateşin eseri bütün âlemin zerrelerini kuşatsa da -“Dikkat edin o her şeyi kuşatandır.”^[128]-“Gizli bir hazineydim.” gizli kalırdı ve o ateşin nuru bu araç gereçlere sahip çerağla mümkündür.

Ruhlar âleminde ruhâniyyet yağı mücerret olduğu için ateşe nur vermeye kadir değildi ve hayvaniyyet âleminde kandil ve sırça olduğu ancak çerağ ve fitil olmadığı için burada da ateşe nur vermeye kadir değildi. Bu iki âlemden bir mecmua yaratılmış olup onun adı Âdem ’dir. Onun bedenini kandil, gönlünü sırça, sırrını çerağ, gizini fitil, ruhunu yağ kıldı.

O hâlde hakikatte Allah’ın nurunun narı o kandilde, o çerağ üstünde tecelli etmiştir. Nitekim Efendimiz (sav) bu sırrı haber veriyor ve şöyle diyor: “Allah Âdem ’i yarattı ve ona tecelli etti.” Hazreti Hüdavend ise bu tecellinin şerhi ve beyanı ile ilgili şöyle buyuruyor: “Allah göklerin ve yerin nurudur. Nurunun misali içinde çerağ bulunan kandil gibidir.”^[129] Yine buyurdu: “Nur üstüne nur, Allah nuruyla dilediğine hidâyet eder.” Yani çerağın nuru Allah’ın nurundandır. “nur üstüne”; yani ruh yağının nurunun üstüne, “dileğine nuruyla hidâyet eder”; yani çerağ istediğini Allah’ın nuruyla aydınlatır. Bu kandil ve çerağın her şahıs için hâsıl olabileceğine ancak Allah’ın nurunun her çerağa ait olmayacağına işarettir. Her çerağ ruh yağının nuruyla aydınlanır ve herkesin gönül sırçası o nurâniyyetten akıl adı verilen bir ışık alır. Bu nurâniyyetin aksi kandilin içini ve dışını beşerî kuvvet ve beş his ile aydınlatır.

Nasipleri akıl ve ma’kulâttan ibaret olan şaşkın mahrumlar taifesi sanmıştır ki çerağları hakiki nur ile aydınlanmıştır. Bilmemişlerdir ki kendilerinde buldukları her nurâniyyet, ruh yağının nurunun aksidir ve o nur mecazîdir. “Neredeyse dokunmadan tutuşturacaktı.”^[130] “Neredeyse”nin anlamı aydınlatmak istedi; ancak bunu yapmadı, demektir. Bu taifenin çerağının Allah’ın nurunun narından olması imkânsızdır ve onların bundan haberi yoktur. Zira bu haberden yalnızca çerağı hakiki nur ile aydınlanan kimsenin ve bunun zevkini alan kimsenin haberi olur ve bu gittiğinde de onun farkında olur. Hak Teâlâ çerağları hakikatte Allah’ın nuruyla aydınlanan ve bu nurdan mahrum olan taifelerle ilgili şöyle buyuruyor: “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve insanlar içinde yürümesi için kendisine nur verdiğimiz kimsenin durumu karanlıklarda kalıp çıkış bulamayan kimsenin durumu gibi midir?”^[131]

Şuhûdî marifetin şerhi, ibarelere sığacak ve işaretlerle mümkün olacak kadarıyla budur. “Onu bilen bildi, bilmeyen bilmedi.”

Kim bu nur ile canlı ise anlar, kavrar, onunla uyanır ki: “Canlı olan uyarması için”^[132] Kim de bu nurdan yoksun ve ölü ise binlerce söz söylesen de bir söz dinlemez: “Sen ölülere duyuramazsın.”^[133]

Bil ki işte bu manalardan dolayıdır ruhun bedene taalluku. Eğer bu taalluk olmasaydı ruh için ulûhiyyet sıfatlarının onda tecellisi için gerekli gaybî ve şehâdetî müdrikler hâsıl olmazdı. Allah’ın zât ve sıfatlarının marifeti hakkında misbahî bir zevk lazımdır. Eğer yüz bin akıl sahibi misbahın narlığından ve nurluğundan bahsetmek isteseler dahi dedikleri her şey mecazi olacaktır. Gerçek haber fitilin ve yağın verdiğidir. Her ikisine de varlık bağışlamışlardır ki nurâniyyet ve şuhûdî marifet inin zevkini tatsınlar.

Ruh yağının varlık bağışlaması için bu kadar aracının çalışmasının gerekmesi şaşılacak bir iştir. Fitil de bu mananın bahanesidir ki; ruh mecazî varlığı hakikî varlığa dönüştürsün, gizli ve görünmez olan hakiki nâriyyet varlığını da zâhir ve aşikâr kılsın. Öyleyse hakikatte yağ mecazî varlığı hakiki kılmak için narın âşığı olduğu gibi nar da gizli hazineyi aşikâr kılabilmek için yağın âşığıdır. “Onları sever, onlar da O’nu sever.” ve “Gizli bir hazineydim bilinmek istedim.” manalarının sırrı budur. Bu faydalar ruhun bedene taallukundan hâsıl olur ki Hakk’ın pak zâtını vahdâniyet ile tanısın ve ulûhiyyet sıfatlarının hepsini bilsin: bilinecek ve görülecek, görülecek ve varılacak, varılacak ve tadılacak, tadılacak ve olunacak, olunacak ve yok olunacak, yok olunacak ve olunacak.

Eğer ruh bedene taalluku ile bu müdrikleri elde etmiş olmasaydı ve bu gaybî ve şehâdetî alet edevâtı, esbâb ve istidâdı elde etmemiş olsaydı asla zâtın tevhid ve marifetinde, gayb ve şehâdet âleminin sıfatlarında bu makama ulaşamazdı. Melekler bu ahlâkla ahlâklanmamışlar, bu sıfatlarla sıfatlanmamışlardır. Hazreti Celle’nin hilâfet ve vekaletine lâyık olamamışlar, emanet yükünü taşımaya güç yetirememişlerdir. Hakk’ın Cemâl ve Celâlinine ayna olmayı hak edememiş ve “Gizli hazineydim bilinmek istedim” hazinesinin sırrına ulaşamamışlardır.

Ve sallallahu alâ seyyidina muhammedin ve âlihi ecmain

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Onlar Allah’ın hidâyet ettikleridir, öyleyse sen de onlara uy.”^[134]

Peygamber (sav) de şöyle demiştir: “Peygamberler rehber , âlimler üstündürler.”

Bil ki Allah Teâlâ insan ruhunun ve bedeninin izdivacı vasıtasıyla mülk ve melekût âlemi nin tılsımını birbirine bağladığında bu tılsımı öyle sağlam yaptı ve öyle çeşitli bağlarla muhkem bağladı ki hiçbir insan ve melek ne kadar çabalasa da onu kendi nazarının tasarrufuyla açamaz. Zira yetmiş bin nurânî ve zulmânî hicap bağıyla bağlamıştı ve eğer açabilseydi ruh asla, “dünya müminin zindanıdır.” zindanında kalmazdı. Hiçbir padişah zindana attığı kimseyi kaçabileceği şekilde bağlamaz. O büyük tılsımı kendi ilâhlığıyla koymuştur ve kimseye ondan haber vermemiştir. “Onları göklerin ve yerin yaratılışına şahit kılmadık ve kendi nefislerinin yaratılışına da.” Hakiki açıcı (Fettâh) O’dur ve bütün anahtarlar O’nun hükmüne tâbidir. “Göklerin ve yerin anahtarları onundur.”^[135] Bu tılsımın bağlarını ya O açabilir ya da anahtarı eline verdiği kimse.

O hâlde Allah Teâlâ Âdem ’in neslinin dünyaya yerleşmesini istediğinde önce Âdem’i annesiz ve babasız olarak topraktan yarattı. Daha sonra Havva ’yı kudretini izhar etsin diye babadan annesiz yarattı. Daha sonra Âdem’in neslini yaratmak için kendi vekilleri olarak Âdem ve Havva’yı kullandı ve çiftleştiler. Sonra onlardan çocuklar meydana getirdi.

Aynı şekilde varlıkların büyük tılsımını açmak, insan ruhunu beden hapsinin bentlerinden kurtarmak ve bu yolculukta elde ettiği birçok faydalarla birlikte yakınlık âlemine yeniden ulaştırmak istediğinde her asır ve dönemde yaratılmışlardan birini seçti, bütün kulları arasından çekti ve onu inâyet nazarıyla mahsus kıldı.

Bu saadetin tohumunu ruhlar âlemi ndeyken ruhun aracısızlığı makamında ekmişlerdi ki burada da vasıtasız yakınlık ve kabul semeresini elde etsin. Nitekim Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Ruhlar saklanmış ordulardır.” Ahd-i evvel de ruhları ordular gibi saf saf dizmişler ve dört saf hâline getirmişlerdi. İlk saf vasıtasızlık makamı nda enbiyanın (as) ruhlarıydı. İkinci saf evliyanın ruhları, üçüncü saf müminlerin ruhları, dördüncü saf kâfirlerin ruhlarıydı.

O hâlde o ilk safta olan ruhlar aracısızlık makamında Hak Teâlâ’nın has nazarlarından terbiye edilmiş ve suret âleminin tılsımını çözmede zamanın Âdem ’i olma istidadını elde etmişlerdi. O zaman yaratılmışlar onların hidâyetinin vasıtasıyla tılsımı çözmeyi öğrenirler ki “Onlar Allah’ın hidâyet ettikleridir öyleyse onlara uyun.” Yani, “enbiyaya aracı olmaksızın tılsım çözmeyi bizzat kendim öğrettim, zira onlar yıllarca aracısızlık makamında nurların yansımasından nazar elde etmişlerdi. Ulûhiyyet cezbelerinin tasarrufu ile gayb yolundan gönüllerinin kapılarını açmamıza ve “Rahman, Kur’an’ı öğretti”^[136] mektebinde tılsım çözmenin sırlarını öğretmemize lâyık idiler.” “Onlar kendilerine kitap, hüküm ve nübüvvet verdiğimiz kimselerdir.”^[137]

Ancak ruhlar âlemi nde başlangıçta enbiyanın ruhlarının ardında bizim fazlımızın feyizlerini alamayan kimseler bugün aracısız olarak bizim huzurumuzun yolundan gidemezler ve bizim koyduğumuz tılsımı çözemezler. “Allah’ın âdeti önceden geçti Allah’ın âdetinde değişiklik bulamazsın.”^[138] Yalnızca peygamberlerin dükkânında çıraklık yaparak ve şu şarta uyarlarsa, “Bu benim doğru yolumdur, ona uyun başka yollara gitmeyin ve onun yolundan dağılmayın.”^[139] bunu elde edebilirler. “Gelini istiyorsan hizmetkârlık et.”

Şeriatlar mektebinde ilk olarak şeriatın alfabesini öğrenmek gerekir ki şeriat emirlerinden her biri o büyük tılsımın bağlarından birini çözer. Hakkıyla her biriyle kendi makamında kıyam ettiğinde tılsımdan bir bağ çözülür, Hakk’ın lütuflarının esintilerinden bir nesim canına ulaşır ki: “Allah sizin zamanınızda esintiler gibidir, dikkat edin O’na taarruz edin.” O esintilere taarruz etmek şeriatın emir ve yasaklarını yerine getirmek demektir. Şeriatta kanun üzere atılan her bir adım Hakk’a bir yakınlık sağlar, yani kendisinden geldiğin o âlemin menzillerinden birisi aşılmış olur ki: “Farzlar eda edilmeden mukarreblere yakınlaşılmaz.” Bu yolda sıdk ile ilerlendiğinde rubûbiyet lütufları karşılamaya gelir: “Kim bana bir karış gelirse ona bir zira’ gelirim kim bana bir zira’ gelirse ona bir kulaç gelirim, kim bana yürüyerek gelirse ona koşarak giderim.”

İnsanın varlığının tılsımının bağlarının şeriat anahtarı dışında açılamayacağı belli olduğuna göre hakikat bil ki şeriata da bir şeriat sahibi gerekir ki o da enbiyadır (sav). Birkaç husus da şeyhe duyulan ihtiyaç açıklanırken belirtilecektir inşaallah. Böylece bilinir ki şeyhe ihtiyaç duyulduğuna göre peygambere ihtiyaç duyulması daha evladır.Hakikati Allah bilir.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Muhammed sizin adamlarınızdan birisinin babası değildir. Ancak Allah’ın elçisi ve habercilerin sonuncusudur.”^[140]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Geçmiş peygamberlere üstün kılındım, yer bana mescid , toprak temiz kılındı. Ganimet bana helâl edildi, korkuyla desteklendim ve bana şefaat verildi. Bütün insanlara gönderildim ve nebilerin sonuncusuyum.”

Bil ki Hazreti Celle illetsiz inâyetiyle Efendimizi (sav) Âdem ’in ve beşerin nispetinden kopartıp nübüvvet ve risalet âlemine nispet ediyor: “Muhammed adamlarınızdan birinin babası değildir. Ancak Allah’ın elçisi ve habercilerin sonuncusudur.” Muhammed sizden ve âleminizden değildir; ancak Allah’ın elçisi ve nebilerin sonuncusudur, bütün âlemin aydınlığı onun nurundandır, onun toprak ve su âlemiyle bir alakası yoktur, Âdem Muhammed’in çocuğudur, sanma ki Muhammed Âdem’in çocuğudur.

Eğer bir şahin padişahın elinden kanatlanır ve bir av bulmak için uçar da arada biraz dinlenmek için yaşlı bir kadının evinin duvarına konarsa padişahın şahini sırf bu yüzden yaşlı kadının malı olmaz. Borazanın ya da ıslığın sesinin duyunca tekrar uçarak padişahın eline döner.

Efendimiz şöyle demiştir: “Benim dünyayla ne ilgim olabilir. Benim misalim tıpkı bineğiyle yolculuk eden ve bir süre ağacın altında bineğinden inerek istirahat eden kimsenin durumu gibidir. Sonra bineğine biner ve devam eder.” Ben nerede dünya nerede? Ben o Sidre makamında kendisine gayb hazinelerindeki mülk ve melekût olsun, bütün mücevherlerin ve nefis şeylerin sunulduğu kimseyim. Göz ucuyla bile onların hiç birisine bakmadım ki, “Sidre’yi örterken örten, göz kaymadı ve şaşırmadı.”^[141] Aksine o kumarhanede varlık nakdimi bile kaybettim, uçarcasına yokluk kapısından aslî yuva olan “daha da yakın”a geri döndüm. Şeyhimiz (ra) şöyle buyuruyor:

Yine şeyh (ra) buyurmuştur:

Dünya, âhiret ve sekiz cennet ile olan nispetimi “Ben Allah’tanım” nesebini aldığım gün kestim. Yaratılmışlara ait olan her nispet kesilecektir ve benim nesebim bâkî kalacaktır: “Bütün bağlar ve nesepler kesilecek yalnızca benim bağım ve nesebim kalacaktır.” Diğerlerine de şöyle buyurmuştur: “O gün aralarında bağ kalmaz ve sorulmazlar.” Her alanda ilklik ve önceliği ben ele geçirdim. İlk yaratılışta fıtrat ağacının üzerindeki ilk meyve bendim ki, “Allah’ın ilk yarattığışey benim nurumdur.” Eğer kıyamet düzlüğündeyse sedeflerin içinden ilk çıkacak olan cevher benim. “Kıyamet günü yerden ilk çıkacak olan benim.” Eğer şefaat makamını arıyorsan günah deryasına batanları şefaatiyle kurtaracak ilk kimse benim. “İlk şefaat eden benim.” Eğer sıratta ilerlemek ve öne geçmek dersen keskin sıratın üzerine adımını atan ilk kimse benim. “Sırattan geçecek ilk kimse benim.” Eğer cennetin sadrında makam sahipliği dersen O’nun cemâlinin müşâhedesi için cennet kapısını kendisine açacakları ilk kimse benim. “Cennet kapıları kendisine açılan ilk kimse benim.” Eğer âşıkların efendiliği ve müştakların muktedalığına bakarsan mâşûka kavuşma devletinin kendisine nasip olacağı ilk kimse benim. “Rabbin kendisine tecelli edeceği ilk kimse benim.” Bu kadar benim olmamdaki incelik aslında benim ben olmamamdır. “Ben ben demem.”

Peygamberin gölgesinin olmadığını duyduysan bu iki cihetten doğrudur: Birincisi Efendimiz güneşti ve güneşin gölgesi olmaz. İkincisi ise o dinin sultanıydı ve sultanın kendisi Hakk’ın gölgesidir. “Sultan Allah’ın gölgesidir.” Gölgenin gölgesi olmaz. İnsanlarla ilgilendiğinde nur veren bir güneş gibiydi. İlk ve son yaratılanları onun nurundan yarattılar. Hazreti İzzet ile olduğunda o Hazretin gölgesiydi ki dalâlete düşenler Hakk’a kaçmak istediklerinde onun devlet ve itaatine kaçsınlar ki “Kim elçiye itaat ederse Allah’a itaat etmiş olur.”^[142] Kendisiyle olduğunda ise kendisinde kaçardı ve Hakk’ın gölgesine sığınırdı ki, “Benim ile Allah arasında öyle bir vakit vardır ki ona ne yakınlaştırılmış melek ne de gönderilmiş elçi ortaktır.”

Efendimiz her ne kadar âlemdekilerin güneşi olsa da, “Rabbimin indinde büyütüldüm.” manasının yetiştirmesi idi, “yedirildim” sofrasından yemiş, “içirildim” kadehinden şarap içmişti. Cemâleddin Abdurrezzak şöyle der:

Her ne kadar enbiyanın (as) her biri bir ümmetin kervan başçısıysa da, “Bunlar elçilerdir, bazılarını bazılarına üstün kıldık.”^[143] ve hepsi seçilmişse de ümmeti ilerletmeleri ve din yolundan ve yakin kapısından arasata ulaştırmaları için bazıları bazılarına üstün kılınmıştır. Ancak Efendimiz (sav) yokluktan dışarı adım atan ilk kervan başçısı olduğu ve varlıklar kervanını ilerlettiği ve varlık sahrasına çıkardığı için, “Biz öne geçen sonuncularız.” ve kervanın geri dönme vakti geldiğinde öncü olan sonuncu oldu: “Nübüvvet benimle sona ermiştir.” Şöyle buyurmuştur: “Altışeyle peygamberlere üstün kılındım.” Beni altı şeyle peygamberlere üstün kıldılar: Birincisi her peygamber için namaz kılacağı bir mescid tayin edilmişti ve başka şeylerde namaz kılmazlardı. Sıra bana gelince bütün yeryüzü bana mescid kılındı ki ben ve ümmetim nerede istersek namaz kılalım. Bu nasıl bir işarettir ki diğer peygamberlere vilayetlerin bütün genişliğine ve uzunluğuna rağmen mukaddes nübüvvet nurunun simyasından yalnızca bir mescid secde yeri verilmiş, oysa bütün dünya zemini ona uhrevî ravza kılınmıştır. Diğer yandan her bir peygamber belli bir ümmete gönderilmiş ve yalnızca mahdut kişileri terbiye edebilmişlerdir. Bir diğeri nübüvvet simyasının tasarrufu hiçbirinde o kadar kuvvetli değildi ki kâfirin necis malı ganimet olarak elde edildiğinde helâl hâle gelsin. Diğeri şu ki hiçbir peygamber kendi nefislerinin hicaplarından kâmil olarak kurtulmamışlardı ki başkalarına şefaat edebilsinler. Aksine hepsi “nefsim, nefsim” diyorlardı. Diğeri de şu ki peygamberlerden her birinin kuvvet ve şevketi öyleydi ki bir düşmanla karşılaştıklarında onu def edebilirlerdi; ancak düşman uzağa gittiğinde ona güç yetiremezlerdi. Yine onların nübüvvet kuvveti yalnızca yaşadıkları müddetçe insanları hidâyet ettirebilecek kadardı ve öldüklerinde rehberlik edecek başka birisine ihtiyaç duyulurdu.

Ancak nübüvvet sırası ezel ve ebed in mahbubu Efendimize (sav) ulaştığında onun nübüvvet simyası kuvvetinin kemâlindeydi öyle ki onun tasarrufu sayesinde Rahman’ın bakmadığı, “Allah yarattığı günden beri dünyaya bakmadı, ona buğz etti.”, Şeytan’ın tarlası olan dünya Allah’ın evi ve Rahman’ın kullarının mescidi hâline geldi. “Yer benim için mescit kılındı.” Karanlık toprağı temiz su mertebesine yükseltti. “Toprağı temizdir.” Kâfirlerin necis ganimetini helâl ve pak kıldı. “Ganimet bana helâl kılındı.” Şefaat sancağını onun eline verdi. “Bana şefaat verildi.” Kıyamete kadar gelecek olan tüm insanları onun ümmeti kıldı. “Bütün insanlara gönderildim.” Bir aylık yoldan düşmanlarını korku ve azametiyle hezimete uğrattı. “Bir aylık yoldan gelen korkuyla yardım edildim.”

Nübüvvet hutbesi göklerde ilk onun adına okundu. “Ben nebi iken Âdem su ve çamur arasındaydı.” Sonunda da nübüvvetin sona ermesi sikkesini onun adına bastılar. Evet, nübüvvetin onun adıyla sona ermesi ne şaşılacak iştir. Bundan önce açıklamıştık ki, Efendimiz hem yaratılış ağacının tohumu hem o ağacın meyvesidir ve diğer peygamberler o ağacın yaprakları ve dalları gibidirler. Dal ve yaprak meyve çıkıncaya kadar uzanır meyve çıktığında ve kemâline ulaştığında ise artık başka dal ve yaprak uzamaz. O da hepsinin semeresi idi.

Eğer Yahudiler ve Hıristiyanlar bize sorsalar ve deseler ki: “Muhammed’in peygamber olduğunun delili nedir ve eğer peygamberse onun dini neden diğer dinleri nesheder ve neden her kavim kendi peygamberinin dinini bırakmalı ve ona tâbi olmalıdır, zira her bir peygamberin ilâhî bir kitabı vardır, neden bunlar nesh olmalıdır, neden her bir kavim kendi dinini takip edemesin ve diğer peygamberlerin zamanındaki gibi diğer dinler ve kitaplar neden cari kalmasın?” Bunun cevabı makul ve tahkik olmak üzere iki türlüdür.

Makul şudur ki: bu soru sizin için de geçerlidir. Siz Musa ’nın ve İsa ’nın (as) peygamber olduklarını nereden anladınız. Siz ki onları ve mucizelerini görmediniz. Cevapları iki hâlin dışında değildir: Ya tevatür yoluyla mucizelerinin haberleri bize ulaştı derler ki tevatür ilmi doğurur ve mucize de nübüvvetin sıhhatinin delilidir. Ya da iman nurunun neticesi olan gönül tasdiki hâsıl oldu ki başka hiçbir delile muhtaç değiliz derler. Aynısı bizim de delilimizdir deriz. Biz de tevatür yoluyla Muhammed’in mucizelerini bildik yine iman nurunun neticesi olan kalbin tasdiki hakikatte bize hâsıl olmuştur ki bütün peygamberlere ve kitaplarına iman etmişizdir. Sizin gibi değiliz ki bazı peygamberlere ve bazı kitaplara iman edersiniz ama bazılarına iman etmezsiniz. Yahudiler İsa’ya (as) ve kitabına iman etmezler. Hıristiyanlar da Musa’ya (as) ve kitabına iman etmezler. İsa’ya (as) Allah’ın oğlu ve üçün üçüncüsü derler. “Allah zalimlerin dediklerinden yücedir, büyüktür.”

Diğeri de şudur ki: Her bir peygamberin mucizesi kendi dönemindedir. Kendi gittiğinde mucizesini de götürür. Muhammed’in dininin hasiyeti ise şudur ki kendisinden sonra mucizelerinden birisi olan Kur’an dünyanın sonuna kadar varlığını sürdürecektir. Kur’an’ın mucizesi şudur ki Efendimizin (sav) zamanından bugüne kadar Arap olsun Acem olsun hiçbir muanid onun bir benzerini getirememişler ve ondan aciz kalmışlardır. Yine Kur’an bunu da kendi mucizesiyle haber vermiş ve şöyle buyurmuştur: “İnsan ve cin bir araya gelse de bu Kur’an’ı veya bir benzerini getiremezler hatta birbirlerine yardımcı olsalar bile.”^[144]

Bundan daha hayret verici bir mucize nasıl olabilir ki doğuda ve batıda birçok düşman ve muhalife rağmen, Arap ve Acem , ehl-i kitap edipler, hatipler ile âlemin kadim olduğunu söyleyen ve haşr u neşr i inkâr ederek, Kur’an’ın Muhammed’in sözü olduğunu ileri süren zındık felsefecilere rağmen o bu kadar büyük bir davette bulunmuş ve haberi öylesine yankılanmıştır ki altı yüz küsur yıl boyunca kimse bu iddiayı bâtıl edememiş, böyle bir kitap getirememiştir, ne yalnız başlarına ne de birbirlerine yardım ederek.

Bu haberin doğruluğu mucizenin ta kendisidir, üstelik Efendimizin (sav) haber verdiği diğer şeyler de tek tek gerçekleşmektedir. Hususen de melun Tatar küffarının (Allah onları mahvetsin) vâkıası. Şöyle buyurmuştur: “Ümmetim, Türklerden oluşan, küçük gözlü, geniş burunlu, açık yüzlü ve derileri kalkan gibi çekilmiş olan bir kavimle savaşmadıkça kıyamet kopmayacaktır. Büyük bir katl iam olacaktır.” Bu mana zâhir olmuştur.

Henüz rahatlamak için erkendir; zira Efendimizin (sav) hadisindeki bazı işaretler henüz gerçekleşmemiştir: “Allah’ım senden af, afiyet, dinde ve dünyada bağışlanma diliyoruz. Keremin ve cömertliğin ile razı olunmuş bir son diliyoruz.”

O hâlde kitap ehli İsa ’nın ve Musa ’nın peygamberliğine ve mucizelerine tevatür haberlerle inandıkları gibi eğer inat etmeyecek olurlarsa Muhammed’in peygamberliğine de fazlasıyla inanmaları gerekir. Zira zamanı daha yakındır, haberler daha mütevatirdir, yalandan daha uzaktır. Kur’an’ın mucizeleri ve Efendimizin haber verdikleri olanca şekliyle aşikârdır.

Lakin Yahudilerin ve Hıristiyanların imanı akıl nazarı ve kalbin tasdik nuruyla değil, aşikâr bir burhan olmaksızın anne ve babalarından taklit etme yoluyladır. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Biz babalarımızı bir din üzere bulduk ve onların eserlerine ihtida ettik.”^[145] Efendimiz de şöyle haber vermiştir:“Bütün doğanlar fıtrat üzerine doğarlar, babaları onları Yahudi , Hıristiyan ya da Mecûsî yapar.” Anne babadan taklit yoluyla iman nuru ve akıl nazarı olmadan kabul edilen dinin değeri yoktur ve hakikatte o küfürdür.

Muhammed’in (sav) dini sabit olunca diğer dinlerin neden neshedilmesi gerektiğine gelince onun nübüvvetine kesin olarak iman edince onun sözlerinin de doğru olduğuna inanmak ve kitabını kabul etmek gerekir. Onun kitabı olan Kur’an-ı Mecid’de şöyle buyrulmaktadır: “Hidâyet ile elçisini ve hak dini gönderen odur ki herkesin üzerine dini izhar etsin, müşrikler hoşlanmasa da.”^[146] Zira peygamberlerin kitaplarında olan her şey onun kitabında vardır ve onların şeriatında olan her şey onun şeriatında mevcuttur. Ancak onun kitabında ve şeriatında var olan kemâller diğer kitap ve şeriatlarda mevcut değildir. Yani onun dini ile bütün dinler mensuh olur. Diğer dinlerin ve kitapların mensuh olmasının anlamı onların küllen bâtıl olması ve hak olmamaları ve onlara iman edilmemesi gerektiği değildir. Aksine diğer kitaplarda olan hakikatler ve muhtelif şeriatlarda dağınık olarak mevcut olan sırlar Kur’an’da ve Muhammed’in (sav) şeriatında toplu şekilde yer almaktadır. “Yaştan kurudan ne varsa açık bir kitaptadır.”^[147] Dinin tamamlanma nimeti Muhammed’e hastır ki, “Nimetimi size tamamladım, size din olarak İslâm ’dan razı oldum.”^[148] Eğer her bir ümmet bir nebiye iktida etmişse ve bir devlet sahibine tâbi olmanın nasibine sahip ise bu ümmet bütün enbiyaya iktida etmiş ve hepsine tâbi olmaktan nasiplenmişlerdir. “Bunlar Allah’ın hidâyet verdikleridir sen de onların hidâyetine uy.”^[149]

Efendimizin (sav) nübüvvetinin diğer peygamberlerin nübüvvetine olan misali güneşin yıldızlara olan nispeti gibidir. Din henüz kemâle ermediğinde, insanlar dinin gecesinde yaşarken, her bir ümmet her bir asırda ayrı bir peygamberin yıldızıyla yolunu buluyordu. “Yıldızlarla yollarını bulurlar.”^[150] Din’in işi,“Bugün dininizi tamamladım.”^[151]a varınca Muhammed’in varlığının güneşi âlemdeki bütün varlıkların üzerine ışıdı ve “Biz seni bütün insanlara gönderdik.”^[152] dinin gecesi dinin gündüzüne dönüştü. “Din gününün sahibi”^[153] sıfatı aşikâr oldu. Şüphesiz yıldızların delil olması ve yol göstermesi güneş doğuncaya kadardır. “Güneş doğunca kandile gerek kalmaz.” Yıldızların şahı cemâlini gösterince yıldızların ışığının başını ışığıyla yok eder.

Yine onun misali şöyledir ki bir sultan dünyayı fethetmek ve saltanatının hükümlerini ve adaletinin eserlerini bütün beldelere ve ülkelerin kullarına yaymak ister. Bütün reayayı bağışından, ikramından, izzetinden, iclalinden nasipledirmek ve faydalandırmak ister. Bunun için her bir diyara ve her bir kavme bir elçi gönderir. Onlara münasip mektup yazar, vaatlerde bulunur, korkutur, uyarır, her bir kavme kendi aklı ve istidadınca hitap eder. Bazılarını yumuşaklık ve lütuf ile huzuruna çağırır, bazılarını kerahet ve sertlikle. Zira mizaçlar farklıdır ve sertliğe lâyık olanı lütuf ile çağırırsa bunun kadrini bilmez ve lütfe lâyık olanı sertlikle çağırırsa o nimetten mahrum kalır. “Eğer katı davransaydın çevrenden dağılıp giderlerdi.”^[154] Oysa bazı taifeler için,“Onlara sert ve katı ol.”^[155] buyurmuştur.

Bunun üzerine her bir elçi bir tarafa gitti. Her bir kavimle onlara münasip dille konuştular. Zamanla saltanat hükümlerini onlara anlattılar, padişahın kulluğunun gerekliliklerini öğrettiler ve fermana boyun eğdiler, padişahın cemâline müştak hâle geldiler.

Padişah saltanatının yüceliğinden bütün insanları kerem ve bağışından yararlandırmak istedi. Başlangıçta her bir taifenin nasiplendiği ve faydalandığı şeyleri, kendisiyle kullukta bulundukları şeyleri kemâle erdirmek ve herkese şamil kılmak istedi. Böylece herkes muhtelif şekiller de ibadette bulunabilecek, hazrete yönelecek, padişaha yakınlığın şerefinden nasiplenebilecekti. Böylece bütün dünyaya bir mektup yazdı ve tek bir elçi gönderdi. Diğer mektuplardaki bütün hükümleri bu mektupta topladı. Bütün insanları o elçi ve mektup ile huzuruna çağırdı ki daha önce ubûdiyyet kemâllerinden öğretmediklerini de onlara öğretsin, diğer elçiler aracılığıyla bahşetmediği yakınlığı bahşetsin. Önceleri birkaç elçi gerekliydi ki bu kemâlleri kabul etmeye hazır hâle gelsinler. Aksi takdirde baştan bu kemâlleri tanımadıkları için bunlarla kullukta bulunamazlardı, saltanatın tüm hükümlerini kabul edemezler, yakınlık derecesine ulaşamazlar, huzurda hizmet etme liyakatini elde edemezler ve vekâlet ve hilâfete müstahak olamazlardı.

Aynı şekilde Allah Teâlâ bu bir avuç toprağa ilâhî fazl nazarıyla bakmak ve her birini, “Sizi yeryüzünde halifeler kıldı.” hilâfetiyle şereflendirmek istedi. Her asırda her bir kavme peygamber gönderdi, o kavme uygun şekilde onların kitabında şeriat hükümlerini açıkladı, dinin kemâllerinden bazılarını beyan etti ki her bir kavim bir şekilde ubûdiyyetle kıyam etti ve dinin mertebelerinden bazılarından nasiplendiler, küfür yabancılığından din aşinalığına, tabiat karanlığından şeriat aydınlığına kavuştular.

Daha sonra Muhammed’i (sav) bütün peygamberlerin içinden çekti, seçti, Kur’an-ı Mecid’i ona gönderdi, diğer kitaplarda dağınık olan hükümleri onda topladı. “Kurudan yaştan ne varsa açık bir kitaptadır.”

Onu bütün insanlara elçi olarak gönderdi. “Seni bütün insanlara gönderdik.” Eğer diğer peygamberler insanları cennete çağırdılarsa o Allah’a çağırsın “İzniyle Allah’a çağıran”^[156]. Herkesin huzura çağrılması için rehber ve delil olsun “Nur saçan bir çerağ ”^[157]. Onun vasıtasıyla kemâle ulaşacak olan diğer dini mertebeleri onlara ulaştırsın ve nimeti onlara tamamlasın. “Üzerinize nimetimi tamamladım.”^[158] Onları İslâm ’ın en üst derecesi olan Hakk’ın rızayet derecesine yönlendirsin. “Din olarak size İslâm’ı seçtim ve razı oldum.” Zira hakikatte Hazreti İzzet’in nezdinde kâmil din İslâm’dır. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Allah indinde din İslâm’dır.”^[159] İslâm’dan başka ne varsa merduttur. “Kim İslâm’dan başka bir din ararsa ondan kabul edilmez ve âhirette de hüsrana uğrar.”^[160]

Tahkik cihetinden ise bil ki varlığın yaratılmasından maksat insan varlığıdır. İnsanın varlığından maksat ise marifettir. Hak Teâlâ’nın emanet olarak adlandırdığı şey marifettir. Emanet yükünü insan yüklenebilmiştir ve marifet dinde yerleşmiştir. İnsan ne ölçüde dindar ise marifeti de o kadar fazla olur. Kimin de dinden nasibi yoksa marifetten de nasipsizdir ve dinin kemâl yükü olan şeye mutlak insan tahammül edebilir belli bir insan şahsı değil. Nitekim ağaç meyvelerin ağırlığına dayanabilir yalnızca bir dal değil. Önce yerden bir dal çıkar, ağaç oluncaya kadar onda meyve meydana gelmez. Meyve ağaçta ve bütün dallarında meydana gelir.

O hâlde insan şahsı âlemde tektir ve her bir şahıs bu insan şahsının bir uzvudur. Peygamberler (as) bu şahsın reis uzuvlarıdır ve reis uzuvlar kendileri olmadan hayatın sürdürülemeyeceği uzuvlardır. Baş, kalp, karaciğer, dalak, akciğer ve benzerleri. Muhammed (sav), peygamberler içinde insandaki kalp gibidir ve kalp bütün insan vücudunun hulâsasıdır zira insanda ruhun nurlarının mazharı olan ve cisimliğe sahip olan mahal kalptir.

Gönül her ne kadar marifet meyvesinin borcunu tek başına ödeyemezse de ve bunun için bütün uzuvların yardımına ihtiyacı varsa da marifet borcunun semeresi gönülde meydana gelir ve her uzvun kendi hâli nispetinde ondan nasibi varsa da marifetten kemâl şekliyle gönül nasiplenebilir.

Gönlün başka uzuvlarda olmayan bir diğer hasiyeti daha vardır. Gönlün has bir canı vardır ve her uzvun kendisiyle hayat bulduğu canı da vardır. Diğeri de kalbin suretini cisimler âleminin hulâsasından yaratmışlardır ve gönlün canını da ruhlar âlemi nin hulâsasından yaratmışlardır. Öyle ki müfret ve mürekkep cisimlerin tüm letafetlerini alıp bundan bitkilerin gıdalarını oluşturmuşlar, bitkilerin tüm letafetlerini alıp hayvanların gıdalarını oluşturmuş, hayvanların tüm letafetlerini alıp insanın gıdasını oluşturmuşlardır. Gıdanın bütün letafetini alıp insan bedenini yaratmışlar ve bedenin tüm letafetini alıp ondan kalbin suretini yaratmışlardır.

İnsan ruhları da aynı şekilde melekî ruh ların letafetindendir, melekî ruhlar cin ruhların letafetinden, cin ruhları muhtelif melekûtî letafetlerdendir. İnsan ruhunun letafetinde olan şeyi almış ondan gönlün canını yaratmışlardır.

O hâlde gönül ruhânî ve cismânî âlem lerin hulâsasıdır ve şüphesiz marifetin mazharı da gönüldür. Bu nedenle şöyle buyurmuştur: “Kalplerine iman yazdı.”^[161] Gönülden başka hiçbir yer Hakk’ın yazmasına lâyık olamamıştır. Yine gönülden başka hiçbir uzuv, “iki parmak arası yer” olmaya lâyık olamamıştır.

Efendimiz (sav) insanlık şahsı için gönül ve diğer peygamberler uzuvlar mesabesinde olduğundan, “Kuluna vahyettiğini vahyetti.”^[162] hitabına o müstahak olmuştur ki bu, “Kalplerine iman yazdı.” mesabesindedir. Yine, “Daha da yakın” yakınlık şerefi onda hâsıl olmuştur ki bu da “İki parmak arası yer” mesabesindedir.

Marifet hususunda bütün uzuvlar gönle tâbi oldukları gibi nübüvvette de peygamberler Muhammed’e tâbidirler. Bu nedenle şöyle buyurmuştur: “Musa ve İsa yaşasalardı bana uymaktan başka bir şey yapmazlardı.” Her ne kadar bütün peygamberler din hususunda pay sahibi olsalar da dinin kemâlinin mazharı Efendimiz (sav) idi.

Hak Teâlâ ilâhlık hikmetinin kemâl inden dinin hakikatini enbiyanın terbiye sinin tasarrufuna bıraktı. Buğdayın ekmek olana kadar birçok insanın elinden geçmesi ve herkesin onda kendi sanatını icra etmesi gibi. Mesela biri buğdayı temizler, diğeri un yapar, diğeri hamur hâline getirir, diğeri yayar, diğeri fırına atar ve ekmeğin tamamlanması onun elinde olur; ancak hepsi onda pay sahibidir.

Âdem ’in döneminden İsa ’nın vaktine kadar peygamberlerden her biri dinin mayasını yoğurmuşlar; ancak muhabbet ateşinden yanan fırına atmak Muhammed’e (sav) nasip olmuştur. Yüz yirmi küsur bin nübüvvet noktasının -“Onlar Allah’ın hidâyet ettiği kimselerdir onlara uyun.”- yoğurduğu hamuru onun eline verdiklerinde onu muhabbet fırınına koydu ve din ekmeği yirmi üç yıllık nübüvvet boyunca kemâle ulaştı. “Bugün dininizi tamamladım.” Muhabbet fırınından aldı ve “Bütüninsanlara,kızıla ve karaya gönderildim.” dükkânına astı ki, “Elçilerin duraklaması üzerine”^[163] olan kıtlıkzedeler o ekmeğin karşılığında canlarını ve mallarını feda etsinler. “Mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihat edin.”^[164] Böylece binlerce ümmetin ona kavuşmak arzusuyla can verdikleri pişmiş din ekmeği, “Siz hayırlı bir ümmetsiniz.” devleti sahiplerine nasip olmuştur.

Her ne kadar buğday olduğu zamandan pişene kadar her peygamber elinden geldiğince bu ekmek için çalışmış ve takipçilerine hayatlarını sürdürebilmek için ondan yedirmişlerse de ondan yiyen her taife aynı zamanda onun için çalışıyordu. İlk çalışan Âdem (as) olduğu için ve onun zamanında henüz buğday hâlinde olduğu için o bu buğdaydan yedi ve melekût âlemi nde, “Âdem isyan etti.”^[165] kınaması ona vuruldu. Bunun sırrı neydi? Zira o zamana kadar bu buğday meleklerden oluşan çiftçilerin ve köylülerin elindeydi, onu cennete ekmişler, orada yetiştirmişlerdi. Âdem yetiştirilirken Hak Teâlâ onun suyunu ve toprağını Mekke ve Taif arasında terbiye ederken onun yiyeceği olarak da melekler o buğdayı cennete ekmiş ve yetiştiriyorlardı.

Âdem hazır hâle geldiğinde yiyeceği de hazır hâle gelmişti. Yiyeceğini tanıyıp tanımayacağını görmek için onu imtihan ettiler. Dediler ki, “Ey Âdem cennete git ne yersen ye ancak şu ağacın etrafında dolaşma.” O da emir gereği ağacın etrafında dolaşmıyordu ama nefsi de hiçbir yiyecekle tatmin olmuyor ve sürekli olarak onu istiyordu.

Nasıl ki atın önüne saman koyarlar da onu arpa çuvalından uzak tutarlarsa ve at mecburen saman yese de aklı ve meyli sürekli olarak arpada olursa ve birisi ipini çözer çözmez samanı bırakıp arpaya koşarsa Âdem ’in de önüne sekiz cennet serilmesine rağmen bunların hepsi onun gözünde saman mesabesindeydi. Ancak yine de ayağında, “Şu ağaca yaklaşma”^[166] bağı bulunuyordu.

Sonunda İblis geldi ve dedi ki, “Sana sonsuzluk ağacını ve yok olmayan mülkü haber vereyim mi?”^[167] Âdem dedi ki: “Ben onu biliyorum. Senin öğretmenliğine ihtiyacım yok. Ben senin gibi melek değilim ki öğretmene ihtiyaç duyayım. Ben, ‘Âdem’e isimlerin hepsini öğretti’ mektebinde öğrendim o ağacın hangisi olduğunu ve adını. Sen doğru görüyorsun sonsuzluk ağacını ve ebedî mülkü ancak düşmanlık sebebiyle aldatmaya çalışıyorsun ki emre karşı geleyim. Canı gönülden istiyorum onu ben de ama ferman bağlıyor elimi kolumu.” İblis bunun üzerine yemin etti “Yemin etti ki ben sizin için nasihat edenlerdenim.”^[168] ve bu yemin Âdem’in ayağındaki ferman bağını çözmüş oldu.

Âdem kendi kalbinin saflığıyla ona baktı, zannetti ki kimse Hakk’ın azameti ve kibriyası adına yalan yere yemin edemez. Kalbinin temizliğinden Allah’ın adını ve sıfatlarını duyunca Allah’a vuruldu. Âşıkların alâmeti şudur ki iki dünyanın sevgisine vurulmazlar da maşûklarına vurulurlar. “Bizi Allah ile aldatırlarsa aldanırız.”

Allah’ın Âdem ’i sorgulaması buğday sebebiyle değildi; zira o onun için yaratılmıştı. Her ne kadar melekler yetiştirmişse de onun için yetiştirmişlerdi. Ancak İblis’in emriyle yemesi sebebiyle sorgulandı ve “Âdem isyan etti.” nidası âlemde yankılandı. Hak Teâlâ için bu işte o ana kadar gizli kalan birçok sır ve hikmet vardı ki bunları melekler bilmiyorlardı.

Onlar şöyle düşünüyorlardı: “Biz bu ağacı bu letafete gelene kadar binlerce yıldan beri yetiştiriyoruz, öyle ki sekiz cennet in süsü hâline geldi. Bu dünkü çocuk geldi, emre itaatsizlikte bulundu, çocukça onun dalını kırdı, yedi ve değersiz hâle getirdi. Biz doğru görmüştük: “Orada fesat çıkaracak birisini mi yaratıyorsun?”^[169] Fesatın eserlerini daha burada göstermeye başladı. Eğer o buğdayı yemeseydi her taneden bir ağaç yetişirdi.” Bilmiyorlardı ki ekersen ağaç, yersen adam olur. Bu büyük bir sırdır ve herkesin anlayışı ona yetişmez.

Âdem ’in kınanmasının sebebi o din buğdayının onun zamanına kadar yetiştirilmesi ve henüz hiç kimsenin ondan yememiş olmasıydı. Âdem’in onunla çalışması gerekiyordu. Tıpkı Muhammed’in usta ellerine varıncaya kadar her biri çalışan ve katkıda bulunan diğer enbiya gibi. Herkes böylece kendi çalıştığının karşılığını yiyecekti. Bir atasözünde şöyle derler: “Balçık yapan balçık yer.” Âdem buğdayla çalıştı buğdayı yedi, diğerleri unla çalıştı un yedi, hamur yapanlar hamur yedi. En sonunda Muhammedî muhabbet fırınından çıkan pişmiş ekmeği Muhammed (sav) ve Muhammedîler yediler.

Daha sonra muhabbet ateşinin pişirdiği bu din ekmeğini Muhammed’in davet dükkânının kapısına koydular ve “Kim muhabbet ateşiyle pişmiş din ekmeği yemek ve Hazret’in sevgilisi olmak istiyorsa Muhammed’in dükkanın kapısına gelsin.” diye çağrıda bulundular. “De ki Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki o da sizi sevsin.”^[170] Enbiya da ekmekleri pişsin istiyorsa yarın kıyamet günü bu dükkânın kapısına gelmelidir. “İnsanlar kıyamet günü şefaatime muhtaçtır, hatta İbrahim .”

O hâlde dinin terbiyesi mutlak insan ile hâsıl olduğu için ve her bir peygamber insan şahsının bir uzvu mesabesinde oldukları için her biri dinin mayasına kendi emeklerini katmışlar ve sıra insan şahsının kalbi mesabesinde olan Muhammed’e (sav) gelince onun da emeğinin eklenmesiyle din kemâle erişmiştir. O hiçbir mürebbiye muhtaç değildi; zira onun zamanına kadar din kemâle ermemişti ve ancak onun döneminde, “Bugün dininizi kemâle erdirdim.” buyrulmuştur. Kemâle eklenen her fazlalık eksikliktir. Efendimiz bu nedenle şöyle buyurmuştur. “Kim dinimizde bir yenilik getirirse kabul edilmez ve o merduttur.” Yine şöyle buyurmuştur: “Yenilikçilere dikkat edin, zira her yenilik bid’attir ve bütün bid’atler dalâlettir.”

Dinin birçok sıfatı vardır, bu sıfatlardan her birini bir peygamber kemâle ulaştırmıştır. Nitekim Âdem seçilmişlik, saflık (safvet) sıfatı nı kemâle ulaştırmıştır, Nuh davet sıfatı nı, İbrahim kardeşlik sıfatı nı, Musa konuşma sıfatı nı, Eyyûb sabır sıfatı nı, Yakub hüzün sıfatı nı, Yusuf sıdk sıfatı nı, Dâvûd tilavet sıfatı nı, Süleyman şükür sıfatı nı, Yahya korku sıfatı nı, İsa ümit sıfatı nı ve diğer peygamberler de bu şekilde belli bir sıfatı kemâle ulaştırmışlardır. Farklı sıfatlara da sahip olmalarına rağmen onlarda tek bir sıfat kemâle ulaşmıştır.

Ancak bu sıfatların hepsinin tacı ve incisi muhabbet sıfatı ydı ve dinin bu sıfatını Muhammed (sav) kemâle ulaştırmıştır. Zira o insan şahsının kalbi mesabesindeydi ve kalpten başkası muhabbeti yetiştiremezdi.

Dinin kemâlliği muhabbetin kemâlliği ndedir. “Allah kendisini seven ve kendisinin de onları sevdiği bir kavim getirecek.”^[171] bu ümmet için dikilmiş bir giysiydi. “Yüzler vardır o gün parlarlar, Rablerine bakıp parlarlar.”^[172] harmanları ateşe verilmiş bu pervane sıfatların mumuydu. Eğer Musa ’nın kavmine ‘men ve selva’ verdilerse, İsa ’nın kavmine gökten sofra indirdilerse de, “Bırak onları yesinler ve faydalansınlar.”^[173] bu dert çeken, giysileri parçalanmış evsiz barksız rindlere o şuhûd şarabı yeterlidir ki: “Rableri onlara içirdi.”^[174] sâkisi cemâl kadehi nden onların varlıklarına damlatır. Her ne kadar o şarabın tasarrufundan, “Ben Hakk’ım” “Subhan’ım” naraları yükselse de varlık evini yıkmak bu pejmürde ve her şeylerini kaybetmiş kumarbazlardan başkasının elinden gelmez. Şuhûd mumunun üzerinde can vermek de bu kanadı kırık pervanelerden başkasının yapabileceği bir şey değildir. Şüphesiz iki cihanı ve içindekileri başka ümmetlere verirler de devlet dergâhındaki izzet meydanını bu dilencilere verirler. “Ben kalpleri kırıklarla birlikteyim.” Hazreti İzzet bu dilencilerin diliyle şöyle der:

Dinin kâmil olması muhabbet sıfatı nın kâmil olmasına bağlı olduğu ve o da insan şahsının kalbi mesabesinde olan Efendimizin vasıtasıyla tekmil olduğu için Efendimiz Allah’ın habibi ve peygamberlerin sonuncusu olmuştur. Kim dinin kemâlini ve mahbupluk makamını isterse ona tâbi olmaya başını koymalıdır. “De ki Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin.”

Kemâl bu dinde meydana geldiği için diğer dinler nesholmuştur. “Su bulunduğunda teyemmüm bâtıl olur.” Diğer peygamberlerin zamanında buğday, un ve hamur yemek gerektiği, şimdi ise ekmeğin piştiği bu yüzden onların yenmesinin nesholduğunu açıklamıştık. Hatta o peygamberler bile yarın bu ekmek dükkânının kapısına gelirler ve ekmeği bizim fırınımızdan alırlar. “Âdem ve diğerleri kıyamet günü benim sancağım altında toplanacaktır, iftihar etmiyorum.” Efendimiz (sav) himmetinin yüceliğinden henüz doymamış ve şöyle demiştir: “Ben Âdemoğullarının efendisiyim, iftihar etmiyorum.”

Bu nasıl bir işarettir? Son derece ince ve zarif bir işarettir. “Yani bütün insanlara karşı bu ekmekçilik, efendilik , sancaktarlık, önderlik bana nasip edilmiştir: “Biz seni ancak âlemlere rahmet olsun diye gönderdik.” Bütün bunlar onlar için gururlanma vesilesidir ki benim gibi bir efendiye, öndere, şefaatçiye, muktedaya, delile ve rehbere sahipler.

Ancak bana nasip olan nasipsizliktedir. Muradım muradsızlıkta, gamım gamsızlıkta, varlığım yoklukta, zenginliğim ve iftiharım fakirliktedir.” “Fakirlik benim iftiharımdır.” Bu âciz der ki:

Ey Muhammed! Bu nasıl bir sırdır ki peygamberlerin efendiliği ve liderliği ile gururlanmıyorsun ve fakirlikle gururlanıyorsun? “Çünkü bizim yolumuz aşk ve muhabbet üzeredir ve bu yol yoklukla gidilebilir. Oysa liderlik , efendilik , peygamberlik hepsi varlıktır.”

Kâfirler cemaati Efendimizin (sav) dudağını ve dişini taşla kırmışlardı. Beddua etmek istediğinde onlara henüz ağzını açmamıştı ki önüne, “Senin emirle bir ilgin yok”^[175] taşını attılar. Şaşılacak bir iştir. Nuh ’a karşı böyle şeyler yapılmamıştı yine de o şöyle demişti: “Rabbim yeryüzünde kâfirlerden kimseyi bırakma.”^[176] Derhâl yeryüzünde büyük bir tufan çıktı ve kimseyi sağ bırakmadı. Evet, Nuh kahır sıfatının mazharıydı ve kendi yolundan gidiyordu. “De ki herkes kendi yaratılışının gereğini yapar.”^[177] Muhammed (sav) muhabbet ve lütuf sıfatının mazharıydı ve onun yolu, başkalarına nasip olan hakka riayet etmekti. Kendisine atılan taştan sonra Efendimiz şöyle dedi: “Allah’ım kavmime hidâyet et onlar bilmiyorlar.” Bu nasıl bir tasarruftu? Efendimizin önüne azaltmak ve yokluk yolunu koydular ki varlığını yoklukta kaybetsin.

Zira mecazî varlık olduğu müddetçe hakiki varlıktan kemâliyle nasiplenilemez. Yalnızca hakiki varlığı elde etmeye yetecek kadarından faydalanılmalıdır.

Odunun ateşten nasiplenmesi odunun varlığıyla olabilir; ancak kendi odun varlığını ateşin varlığına feda ettiği miktarda olabilir. Kâmil nasiplenme ise ancak tüm odun varlığını ateşe feda ettiğinde meydana gelir, karanlık , suflî , katı odun, latif, aydınlık ve ulvî ateş hâline dönünce. Odunun varlığından kalıntı bulundukça duman tütmeye devam eder. Bu duman nedir? Odun ateşin tadını almıştır ve onu istemektedir. Kendi odunluğundan razı değildir ve bütün varlığının ateş olmasını istemektedir.

Öyleyse bu hâlde odun bulan her ateş onu kendisi için bulur, başkalarına bir şey veremez.

Odun tamamen ateşe feda olunca ondan sonra kendi varlığını ve bulduğu tüm ateşleri diğer odunların varlığı için ister.

Bu büyük bir sırdır. Yüz yirmi küsur bin nübüvvet noktası beşerî varlıklarının odununu muhabbet ateşinin ve Hakk’ın sıfatlarının tecellisine feda etmişlerdi ancak herkesten geriye yarı yanmış bir bakiye kalıyordu ve bu yüzden kıyamete kadar onlardan “nefsim, nefsim” dumanı tütüyordu.

Ancak Muhammed (sav), pervane gibi Ehadiyyet celâlinin mumunda bütün varlığını kaybetmiş ve varlığının tamamını Ehadiyyet celâlinin mumunun muhabbetinin alevlerine feda etmiştir. Bu yüzden “ümmetim, ümmetim” derdi. Ehadiyyet celâlinin mumunun alevleri onun dili olmuş, bütün Âdemoğullarıyla nispetini kesmişti. “Muhammed adamlarınızdan birisinin babası değildir, ancak Allah’ın elçisi ve peygamberlerin sonuncusudur.” Bu âciz şöyle der:

Muhammed’in (as) gölgesinin olmadığını duyman bu nedendendir ki o baştan aşağı nurdur. “Ey insanlar size Rabbinizden bir nur geldi.” Işığın gölgesi olmaz. Efendimiz (as) kendi varlığından kurtulmuş olduğundan bütün âlem onun nuruna sığınmıştır. “Âdem ve diğerleri kıyamet günü sancağımın altında olacaklardır, gururlanmıyorum.” Muhammedî nur varlığın ilk başlangıç sınırıydı ki “Allah’ın ilk yarattığışey nurumdur.” Şimdi ebed sınırını da almış oldu ki “Benden sonra nebi yoktur.”

Muhammedî devletin güneşi doğduktan sonra diğer peygamberlerin velâyet yıldızları ortadan kalktı, diğer dinlerin gece alâmetleri mensuh oldu. Zira “din gününün sahibi” âyeti geldi ve böylesi aydınlık bir günde çerağa ihtiyaç yoktur. “Sabah doğunca kandile ihtiyaç kalmaz.” Zavallı kör o kimsedir ki bütün bu nura rağmen o aydınlıktan mahrum kalır.

Her ne kadar benim suretimin güneşi “Bütün nefisler ölümü tadıcıdır.” mağribinde battıysa da benim dinimin devletinin güneşi âlem yok oluncaya kadar hakkı yaygınlaştıran din ulemâsının vasıtasıyla bâkî kalmıştır. “Ümmetimin içinde hakkı ikame eden bir taife her zaman olacaktır.” Bundan sonra peygambere ihtiyaç yoktur zira bu ulemânın her biri bir peygamber mesabesindedir. “Ümmetimin âlimleri Benî İsrail peygamberleri gibidirler.”

Dinin bir zâhir vardır ve bir de bâtını. Dinin zâhiri takvâ sahibi âlimlerin ilmiyle korunur. Dinin bâtını da yol bilen tecrübe sahibi Meşâyihin vasıtasıyla katedilir. “Kavmi içinde şeyhin durumu ümmeti içindeki nebinin durumu gibidir.” Allah Teâlâ kendi kerem zimmeti içinde dinin muhafazasını bu iki taife ile vacib kılmıştır ki “Zikri indiren biziz, onu koruyan da biziz.”^[178]

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kendini tezkiye eden, Rabbini zikreden ve namaz kılan kurtulmuştur.”^[179]

Peygamber (sav) şöyle demiştir: “Nefsim elimde olana yemin olsun sizden biri amelini istikamet üzerine kılmadıkça dilini, dilini istikamet üzerine kılmadıkça kalbini, kalbini istikamet üzerine kılmadıkça da imanını istikamet üzerine kılamaz.”

Bil ki Hak Teâlâ ruhların melekûtundan kulun kalbine bir yol açmıştır, kalbinden nefsine, nefsinden de kalıbının suretine bir yol kılmıştır ki gayb âleminden ruha gelen her feyiz gönle ulaşsın, nefis gönülden bir nasip bulsun ve nefisten kalıba bir eser ulaşsın ve kalıpta ona münasip bir amel meydana gelsin.

Eğer kalıbın suretinde nefsânî zulmânî bir amel meydana gelirse, nefisten kalbe bir karanlık ulaşır, gönülden ruha perde gelir ve ayın etrafındaki meydana gelen hâle gibi ruhun nurâniyyetini perdeler. Bu hicap miktarınca ruhun gayb âlemine olan yolu kapanır ve o âlemi mütalaa etmekten mahrum kalır ve feyzin mededi ona fazla erişmez.

O zulmânî amelin kalıbı suretine fazla giderse ruha olan karanlığın eseri de fazlalaşır ve hicabı daha fazla olur. Hicap miktarınca ruhun görmesi, duyması, konuşması, bilmesi azalır ta ki şeriat kanunu üzere tedavi olmazsa -Allah korusun- korkulur ki ona, “Allah kalplerini mühürlemiştir.”^[180] hitabı ulaşır ve “Kördürler, sağırdırlar, anlamazlar onlar”^[181] onun sıfatı olur.

Bu cümle Hak Teâlâ’nın ruhânî ve cismânîleri birbirine bağladığı bir tılsım gibidir ve o tılsımın çözücüsü de şeriattır. Şeriatın zâhiri ve bâtını vardır. Onun zâhiri bedeni amellerdir ki kalıp suretinin tılsım çözen anahtarı konumundadır. O anahtarın beş dişi vardır: namaz , oruç , hac , zekât ve kelime-i şehâdet getirmek. Zira kalıp suretinin tılsımı olarak beş hissin bağını koymuşlardır ki bunu ancak beş dişli anahtarla açmak mümkündür: “İslâm beşşey üzerine bina edilmiştir.” Şeriatın bâtını ise kalbî, sırrî ve ruhî amellerdir ki buna tarikat derler ve bunun açıklaması nefis , kalp ve ruhun terbiyesi fasıllarında gelecektir, inşallah-u Teâlâ. Tarikat insanın batınının tılsımının çözücüsüdür ki hakikat âlemine yol bulabilsin.

Yaratılmışlar (insanlar) iki çeşittir: enbiya (as) ve ümmet. Önce gayb âleminden enbiyanın bâtınî tılsımlarını tarikat anahtarıyla açmışlardır ki, lâyık oldukları ilâhî fazlın feyizleri onların ruhuna ulaşmıştır. O tılsımlar açıldı, o feyzin eseri kalbe ulaştı, daha sonra nefse ulaştı, daha sonra kalıp suretine ulaştı, şeriatın sureti kalıbın suretinde ahir oldu. Bu nedenle şöyle buyurmuştur: “Sen kitap nedir iman nedir bilmezdin, ancak onu nur kıldık, kullarımızdan istediğimize hidâyet ederiz.”^[182]

Şeriatın suretini ümmet için kalıbın tılsım çözücüsü kıldılar ve bu kapıdan gayb âlemine ulaştırdılar. Tedricen şeriat anahtarıyla suretin tılsımını açarlar, daha sonra onların eline tarikat anahtarını verirler ki bâtınî tılsımları açsınlar. Başlangıçta şeriat anahtarı ve kanun fermanına uyma vergisi verilmeyinceye kadar suret tılsımından kurtulamazlar. Şeriat vergisi ise her bir uzvun emredildiği amele koşulmasıyla, yine yasaklanan amelden kaçınılmasıyla verilir ki anahtarın dişleri tam olarak tılsımın bağlarının yerine otursun anında onu açsın. Bazıları doğru oturup bazıları oturmadığı müddetçe ya da doğru oturduktan sonra değiştirilirse bu tılsım asla tam olarak açılmaz. Ancak doğru oturduğu müddet miktarınca açılır ve doğruluğun eseri dile, dilden kalbe, kalpten gaybe ulaşır ve kalpte gaybten bir iman nuru meydana gelir. Kalıbın zâhirindeki bu doğruluk şeriat amelleri vasıtasıyla fazlalaştıkça gaybten kalbe gelen iman nurları da fazlalaşır: “İmanlarına iman katsın diye”^[183]. Sonunda kalıbın suretinin şeriat kanunu üzerine terbiyesi sona erdiğinde kalbindeki iman kemâle ulaşır. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Sizden birisinin imanı kalbi istikamet buluncaya kadar istikamet bulmaz.”

Şeriatın beş rüknünün beş hissin kilitlerinin tılsımını çözen anahtarın dişleri mesabesinde olmasının nedeni şudur ki, insan için bu beş his sebebiyle bazı afetler ve hicaplar meydana gelir ki bunlarla hayvanlar ve vahşiler mertebesine, hatta daha da aşağı derecelere iner. Eğer bu mertebede kalır, bu bağları çözemez ve bu sıfatlardan kurtulamaz ise onun hakkında şöyle buyururlar: “Onlar hayvanlar gibidirler hatta daha da aşağıdırlar.”^[184] Hayvanlar ve vahşilerin suflî âleme taallukları bu beş his iledir ki bunlardan birisi göz ile ilgili olan görme hissidir. Sürekli olarak güzel ve hoş bir şeyler görmeye çalışırlar.

İkincisi işitme hissidir ki kulağa aittir ve sürekli olarak güzel sesler duymaya çalışırlar ve çirkin sesten korkar ve ürkerler. Üçüncüsü koklama hissidir ki burna aittir ve sürekli olarak güzel kokular koklamak isterler. Dördüncüsü tat alma hissidir ki dile aittir ve sürekli olarak güzel şeyler yemek ister. Beşincisi dokunma hissidir ki bütün bedene aittir kalan bütün hayvânî ve yabanî zevk ve lezzetleri bütün bedenleri ile elde etmeye çalışırlar. Onların başka âlemlerden haberleri yoktur, ulvî ve bâkî âhiret âleminden nasiplenecekleri bir aletleri yoktur.

O hâlde bu beş hissi insana vermişler ve hayvanlarda bulunmayan başka bir alet daha vererek diğer âlemlerden de nasiplenmesini sağlamışlardır. Eğer tamamen hayvânî âlem ile meşgul olursa diğer âlemlerden tamamen geri kalır, hayvanlar gibi hatta onlardan daha da aşağı olur. Zira hayvanlar diğer âlemlerden mahrum oldukları için onların o hususlarda ilimleri ve görüşleri de yoktur ve bu sebepten dolayı o nimetlerin ellerinden alınmasıyla ve alıkonulmayla cezalandırılıp azaba duçar kılınmazlar. Oysa insan yarın o nimetlerin ve devletin elinden alınmasıyla cezalandıracaklar ve kendi benzerlerini, “Nereye baksan büyük bir nimet ve mülk görürsün.”^[185] devletiyle nasiplenir görürken bu azamet ve nimetten mahrum kalacak ve fermana muhalefetten dolayı yargılanacaklardır ki hayvanlar için bunların hiçbirisi yoktur. “Daha da aşağı” denilmesinin sebebi budur. İnsan eğer hayvânî ve yabanî bütün nimetleri terk ederse bu sefer de kalıbının terbiyesinden ve bunların faydasından mahrum kalacaktır.

O hâlde ona şeriat gönderilmiştir ki hayvânî otlaklarda ve yabanî nimetlerde ne yapacaksa bunu ferman gereği yapsın, arzularının gereği olarak değil. Zira bu tabiatının arzularından hep karanlık , fermandan ise hep ur doğar. Bunları tabiatı gereği yaparsa kendini görür ve Hakk’ı görmez ki bu karanlık ve perdedir. Oysa bunları ferman gereği yaparsa onda hep Hakk’ı görür kendisi görmez, bu nurun ve perdeleri kaldırmanın ta kendisidir. Diğeri de şudur ki; nefsin arzusuna uyularak gerçekleştirilen tabii hareketlerden dolayı kalıpta meydana gelen her karanlık ve katılık nefsin muradı hilafına gerçekleştirilen şer’i ibadetlerle ortadan kalkar.

Diğeri de şudur ki; şeriatın her bir rüknü onun için ilk karargahtan gelen ve o âlemden geldiğini hatırlatan bir uyarıcıdır. Onu kendi makamına döneceği hususunda irşat eder ki o makam âlemlerin Rabbi’nin komşuluğu makamıdır. Nitekim “Lâ ilâhe illallah” kelimesi ona o âlemde kendisiyle Hazreti Hak arasında hiçbir vasıtanın bulunmadığını haber verir. O âlemin şevki ve o hâlin zevki kalbinde meydana gelir ve dönme arzusuna kapılır, gönlünü bu âlemden koparır, hayvânî zevkler ruhuna acı gelir, Hazreti Allah’a yönelir. O anda şeriat anahtarının bir dişi tılsımın bağına tam oturmuş olur ve bunlardan birisini açmış olur.

Namaz iki şekilde ona haber verir: Birisi şekliyle, namazın hareketleriyle. İkincisi ise namazdaki münâcât ile. Namazın sureti, şekilleri, hareketleri onun bu âleme gelişini ve o âleme döneceğini haber verir. Nitekim namazın hareketleri kıyam , rükû , secdeler ve teşehhütten ibarettir. Teşehhüt onun bu âleme gelmeden önce Hazreti İzzet’in huzurunda ve şahitliğinde olduğunu haber verir. Secdeler bu âleme geldiğinde ilkin bitkilik makamında eriştiğini söyler ki bitkilerin hepsi secdededir. “Yıldız ve ağaç secde ederler.”^[186] Hepsi secde eder gibi başlarını yere koymuşlardır; zira baş yiyeceği çekme mahallidir ve bitkiler yiyecekleri kökleriyle çekerler. Rükû ona bitkilik makamından hayvanlık makamına geldiğini hayvanlık makamına geçtiğini haber verir. Hayvanların hepsi sırtları bükük olarak rükû hâldedirler. Kıyam ise hayvanlık makamından insanlık makamına geçtiğini haber verir ki insanların hepsi kıyam hâlindedir. Sen rükû ve secdeden kıyama geldin demektir.

Namazın hareketlerindeki işaret şudur ki: ihram tekbiri esnasında bütün dünyevî araz ve garazlardan yüz çevir ve iki elini de çek, yani himmet nazarından dünyayı da âhireti de at. Hayvanî âleme tekbir getir. “Allahu ekber” de. Yani Allah’ın büyüklüğü yanında hiçbir büyük tanıma. Nefsin ve hevânın büyük göstermeye çalıştığı her şeyden nazarını çek ve Hakk’ın büyüklüğüne at. Efendimiz (sav) bu nedenle şöyle buyurmuştur: “İlk tekbir dünya ve içindekinden daha hayırlıdır.” Kendinden sefere çık, önce tecebbür , tekebbür ve enaniyet şekli olan kıyamdan tevazu , huzu ve inkisar şekli olan hayvânî rükûa oradan da kırılganlık, düşmüşlük, düşkünlük ve bitkisel zillet olan secdelere en sonunda da ilk huzur ve şâhidlik olan teşehhüde ulaşırsın ki: “Secde et ve yakınlaş.”^[187]

Bu kapıdan içeri girdiğinde indiğin aynı merdiven ile çıkabilirsin ki “Namaz müminin miracıdır.”

Namazın münâcât ının sıfatı onu hayvânî mertebeden ve nefsânî temennilerden melekî makama ulaştırır, insanların konuşup duymalarından ve şeytanın vesveselerinden Hakk’ın münâcâtına ve mükâlemesine yüz çevirir. “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” konuşmasının zevkinden haber verir, “Namaz kılan Rabbi ile münâcât eder.” Namazın ve aynı şekilde diğer İslâm ’ın rükünlerinin her birinin sırlarını ve faydalarını beyan etmeye kalkarsak birçok kitap ona tahammül edemez. Ancak her birinden bir sır söylenecektir ki bu kadar muhtasar bir faydadan da yoksun kalınmasın.

Oruç ona meleklerin sıfatından bulunduğu, hayvânî sıfat ların örtmesiyle Hazret’ten perdelenmediği dönemi hatırlatır ki yemek hayvanın, yememek ise Allah Teâlâ’nın ve meleklerin sıfatıdır. Böylece bu işaretle hayvânî huyları terk eder ve Hakk’ın ahlâkıyla ahlâklanır ki “Oruç benim içindir ve ödülü bana aittir.” Yani “oruç yalnızca bana hastır” ki hakikatte yiyecekten münezzeh olan Hazreti Hüdavend’dir ve bâkî ne varsa hepsi yiyeceğe muhtaçtır. Melekler her ne kadar hayvânî yiyecekler yemeseler de tesbih ve takdis onların yiyeceğidir ve her şeyin kendisine uygun yiyeceği vardır. “Ödülü bana aittir” yani “her bir ibadetin ödülü cennettir, orucun ödülü ise benim ahlâkım ile ahlâklanmaktır.” Hiçbir ibadetin sureti Hazreti İzzet’e münasip değildir, ancak Hak Teâlâ’nın yiyecekten münezzeh olması gibi yiyeceği terk etmek olan oruç böyledir. İsa ’ya (as) vahiy gelmişti ki: “Açlıkla beni görür, tecerrüt ile bana kavuşursun.”

Zekât ise nefsi hayvânî sıfat lardan tezkiye eder, onu Hakk’ın sıfatlarıyla sıfatlandırır. Zira hayvânî sıfat biriktirmek ve onu kimseyle paylaşmamaktır. İnsan da biriktirmeye mecburdur ve onu paylaşmazsa hayvânî sıfatlara bulanmış ve kirlenmiş demektir. Buyurmaktadır ki “zekât ver ki o kirlilikten kurtulasın” ki “Mallarından sadaka al ki onları temizleyesin ve onunla tezkiye olsunlar.”^[188] ve Hakk’ın sıfatlarıyla sıfatlanasın ki kerem ve cömertlik Hak Teâlâ’nın sıfatıdır. “Kim verirse ve sakınırsa, güzellikle doğrularsa onun için başarıyı kolaylaştırırız.”^[189] Takvâ ve tasdik kulluğun sıfatlarındandır, ancak bağışlama Allah’ın sıfatlarındandır.

Hac ise Hazreti İzzet’e dönüşe işaret etmekte ve Hazreti Hüdavend’e kavuşmayı müjdelemektedir. “İnsanlara haccı duyur sana gelsinler.”^[190] Bu âciz der ki:

Yani, “Ey insaniyet şehrinde yerleşen, hayvânî tabiat sarayında ikamet eden ve bizim visalimizin kâbesinden habersiz kalan daha ne kadar bu hayvânî menzil de kalacaksın, şeytânî ve yırtıcı yerilmiş sıfatlardan meydana gelen zincirleri ayağında taşıyacaksın, elini benim düşmanımın boynuna atacaksın. Nitekim Teâlâ ve Tekaddes şöyle buyurmaktadır: “Eşleriniz ve çocuklarınızdan size düşman olanlar vardır.”^[191] Dünyevî nimetlerin saçmalığıyla Şeytan’ın gururlandırmalarına mı aldanacaksın?

Kalk ve mertçe bütün bu bağ ve zincirleri parçala. Kadına, çocuğa, yakına, akrabaya, mala, mülke veda et. Her şeye karşı, “Onlar benim düşmanımdır, âlemlerin Rabbi hariç.”^[192] âyetini oku. Her şeyden yüz çevir. Tam bir teveccüh doğruluğuyla, “Yüzümü gökleri ve yeri yaratan âlemlerin Rabbine çevirdim.”^[193] diyerek adımını yola at. Temiz bir akide ile, “Ben Rabbime gidiyorum, o yol gösterecektir.”^[194] diye niyet et, dünya ve hevânın bu güzel görünen merhalelerinden ve menzillerinden dışarı çık ve nefs-i emmâre çölünü aş.

Gönül ihramgâhına ulaştığında tövbe suyuyla bir gusül al, beşeriyyet libas ve kisvesinden arın, ubûdiyyet ihramını bağla, âşıkçasına “lebbeyk” de, marifet arafatına çık, inâyet rahmet dağına çık, bizim yakınlığımız hariminin haremine adım at, meşari’l-ihramda kulluk şiarıyla sebat et, oradan bizim benliğimizin genişliğine çık, hayvânî nefsini o mezbahada kurban et, daha sonra bize kavuşma kâbesine yüzünü dön ki “Nefsini terk et ve gel.”

Ulaşınca tavaf et, yani bundan sonra yalnızca bizim etrafımızda dolaş ve başka hiçbir şeyin etrafında dolaşma. Gönlün olan ve yeminullah olan Hacerü’l-esved ile ahdimizi tazele, oradan İbrahim ’in makamına geç, yani dostluk ruhaniyeti makamına var. Orada iki rekât tahiyyatü’l-makam namazı kıl. Yani kiralık insanlar gibi cennet ve cehennem için ubûdiyyette bulunma. Bize kulluğu âşıklar gibi aşkın çaresizliğiyle yap.

Daha sonra bizim visal kâbemizin kapısına gel ve halka gibi kapıda asılı kal. Kendinde olmadan gel ki korku ve perdeler kendinden kaynaklanır, emniyet ve kavuşma kendinde olmamaktan. Daha sonra “Kim oraya girerse emin olur”^[195]u oku.

O hâlde burada hakikatte şeriatın beş rüknünün anahtarının dişleri beş hissin kilitlerine tam oturmuştur ve cismânî ve ruhânî tılsımlar çözülmüştür ve maksat hâsıl olmuştur.

Şeriatın suretine ait bazı ibadetlerin sırrı ve faydaları anlatıldı. Ancak şeriatın hakikatlerinin açıklanması yerin ve göklerin tabakalarına sığmaz. O mâna iyâna aittir beyana değil. Allah’ın salât ve selamı Muhammed’e ve âline olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Nefse ve ona şekil verene, sonra kötülüğünü ve takvâsını ilham etti, nefsini tezkiye eden kurtulmuştur, ona bürünen de yıkıma uğramıştır.”^[196]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Düşmanlarının düşmanı iki yanın arasındaki nefsindir.”

Bil ki nefis dost görünümlü bir düşmandır. Onun hilelerinin ve aldatmalarının sonu yoktur. Onun şerrini defetmek, onu boyunduruk altına almak işlerin en önemlisidir. Zira o dünyadaki düşmanların, kâfirlerin ve bütün şeytanların içinde en azılı olanadır. “Mümin için dört düşman vardır.” Bu dört düşman içinde nefsin düşmanlığı hepsinden şiddetlidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Düşmanlarının düşmanı iki yanın arasındaki nefsindir.”

O hâlde nefsi terbiye etmek, onu salaha çevirmek, emmârelik sıfatından mutmeinlik mertebesine ulaştırmak muazzam bir iştir. İnsanın saadetinin kemâli nefis tezkiyesi nde, şekâvetinin kemâli ise nefsi tabiatının gerektirdikleri ile baş başa bırakmaktır. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Kim onu tezkiye ederse felâha ermiştir ve ona uyan mahvolmuştur.” Bunun nedeni nefsi tezkiye ve terbiye etmenin sonucunda onu tanıma hâsıl olur. Nefsi tanımadan ise Hakk’ı tanıma meydana gelir. “Kim nefsini tanırsa Rabbini tanır.” Marifet bütün saadetlerin başıdır. Ancak burada ince bir latife vardır ve o da şudur ki nefsi tanımadan onu terbiye edemezsin, kemâliyle de terbiye etmeden de onu Hakk’ın marifetine neden olacak şekilde hakiki olarak tanıyamazsın. Bu mânada maksadın hâsıl olması için birçok kitaplar yazmak mümkündür; ancak faydalı olması için açık ve muhtasar bir sır açıklanacaktır, inşallah-u Teâlâ,vahdeh.

Bil ki tarikat erbâbının ıstılâhında nefis latif bir sobadır ki onun kaynağı kalbin suretidir ve tabipler ona “hayvânî ruh ” derler. O bütün yerilmiş sıfatların menşeidir, nitekim Hak Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz nefis kötülüğü emreder.”^[197]

Onun insandaki konumuna gelince bil ki nefis insan bedeninin bütün cüzlerini ve boyutlarını kuşatmıştır, tıpkı vücudun tüm tarafına dağılmış yağ gibi. Nefsin diğer hayvanların bedenindeki varlığı da bu şekildedir. Ancak insan nefsinde diğer hayvanların nefsinde bulunmayan bir hususiyet mevcuttur.

Bu sıfatlardan birisi bekâdır. İnsan nefsine bekâ âleminden bir tat koymuşlardır ki bedenden ayrıldıktan sonra da bâkî kalsın, ister cennette isterse de cehennemde varlığını sürdürsün. “Orada sonsuzdurlar.” Hayvanların nefsi böyle değildir, onların bekâdan hiçbir nasipleri yoktur ve bedenden ayrıldıkları vakit yok olurlar.

İnsan nefsi için bekâ âleminden o tadın nasıl hâsıl olduğu hususunda bil ki bekâ iki çeşittir: Birisi daima var olan ve var olacak olandır, o Allah Tebarek ve Teâlâ’nın bekâsıdır. İkincisi de önceden yokken var olmuş ve Hakkın bekâsıyla bâkî olacak şeylerdir. Ruhların, melekûtun, âhiret âleminin bekâsı böyledir. Bunlar ilkin yoktular Hak Teâlâ onları yarattı ve sonsuza kadar var edecektir.

O hâlde insan nefsi iki çeşit bekâdan da pay sahibidir. Hak’tan olan bekâ payını Âdem ’in hamuru yoğrulurken elde etti. Allah’ın değersiz toprakta ilâhlığıyla yerleştirdiği nefis cevherlerden birisi ebedî bekâ idi. Ruhların bekâsından olan pay ise ruh ve bedenin, “Ona ruhumdan üfledim” tasarrufuyla izdivacı vaktinde yerleştirilmiştir.

Bunun misali şöyledir ki; bir erkek ve kadın birlikte olurlar ve bunlardan biri kız diğeri erkek olmak üzere ikiz çocuklar dünyaya meydana gelir. Erkek olan babaya kız olan ise anneye benzer. Bu şekilde ruh ile bedenin izdivacından da “gönül ” ve “nefis ” adı altında iki çocuk meydana gelmiştir. Gönül, baba olan ruha, nefis ise anne olan bedene benzer. Gönülde bütün övülmüş, yüce, ruhânî sıfatlar bulunur, nefiste de bütün yerilmiş, aşağı sıfatlar bulunur ancak nefis ruh ve bedenin birleşiminden meydana geldiği için onda ruhaniyete ait bekâ gibi bazı yüce sıfatlara da rastlanır.

O hâlde insan nefsi bekâyı bu şekilde elde etmiştir. Oysa hayvanların nefisleri böyle değildir ve onlar unsurların ve feleklerin çocuğudur ve onlarda ruhaniyetten hiçbir pay yoktur, anne ve babaları gibi çaresiz fanidirler.

Ruh ve bedenin izdivacından meydana gelen ilk nefis Âdem ’in nefsi olmasına rağmen onun nefsinde evladının nefislerinin zerreleri yerleştirilmişti, tıpkı Âdem’in kalıbının toprağında onun zürriyetinin varlığının zerrelerinin yerleştirilmesi gibi. “Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almıştı.”^[198] Âdem’in sülbünden çıkardıkları her bir zerre zürriyet bir çocuğun bedeninin toprağının zerresi idi. O çocuğun nefsinin zerresi de o zerre de yerleşik durumdaydı. Daha sonra farklı saflara sahip ruhların karşısında farklı saflara yerleştirdiler ki her bir ruh bir zerre ile sahip olduğu münasebet nedeniyle onun karşısında yer aldı ve ona yöneldi. O zerrede, “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” hitabını dinleme istidadı ve “evet” deme liyakati meydana geldi. Âdem’in sülbünden zerreleri çıkarmanın faydası ruhların nurlarına düşmeleriydi yoksa Hak Teâlâ Âdem’in sülbündeki iken de onlara sorabilirdi. Ancak onların ruhlarla irtibatı olmadığı için hitabı duyma ve cevap verme liyakati oluşmazdı.

Daha sonra o zerreleri Âdem ’in sülbü ile gönderdi ki âlem yok olana dek Allah’ın fazlıyla onu korur ve babaların sülblerinde ve annelerin rahimlerinde onları korur ta ki sülb sülbe, rahim rahime kavuşur, icat vaktinde o zerrelerden her birini iki yarım kılar, yarısını babanın nutfesinde diğer yarısını da annenin nutfesinde yerleştirir, babanın sülbüne ve annenin göğsüne gönderir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Sülb ile kaburgalar arasından çıkarır.”^[199] Sohbet esnasında ikisi ana rahminde birbirine kavuşur ve karışırlar, “Biz onu karmaşık bir sudan yarattık ve onu deniyoruz.”^[200] Daha sonra kırk gün geçmesiyle nutfe kan pıhtısına, o da et parçasına döner. Üç kırk gün geçince ruhlar âlemi nde zerre olarak kendisine nazar ettikleri o ruh o et parçasına taalluk eder, “Sonra onu yeni bir yaratışla inşa ettik.”^[201] Çocuğun bedeninin menşei olan o zerreyi rahimde o kadar büyütür ve yetiştirirler ki onda yerleştirilmiş bulunan nefis zerresi de büyür. Çocuk dünyaya geldiğinde ve buluğa eriştiğinde nefis de nefisliğin kemâline ulaşmış olur, ondan sonra şeriatın ödevlerine tahammül liyakatini elde eder.

Eğer bundan önce ona şeriatın vazifeleri yüklenecek olsaydı henüz kemâline ulaşmadığı için ister mâna yoluyla isterse de suret yoluyla bu vazifeleri yerine getirmeye güç yetiremezdi. Suret yoluyla namaz , oruç ve haccın şartlarını yerine getiremezdi ki bunlar bedeni amellerdir ve cismânî kuvvet gerektirirler. Mâna yoluyla da beden ve nefis kemâle ulaşmadığı müddetçe aklın mahalli, imanın madeni ve Hakk’ın nazargâhı olan gönül , akıl ve iman nuru ile Hakk’ın nazarının mazharı olma liyakatine kavuşamaz; zira her ne kadar zaman zaman bu nurlardan bazıları onda tecelli etse bile hilkati tamamlanmış olmaz. Ancak buluğ haddine ulaşınca ve akıl zâhir olunca tam olarak liyakat kazanır, bunun açıklaması gönlün terbiyesi faslında yapılacaktır, inşallah-u Teâlâ.

Şimdi nefsin marifeti hakkında bu muhtasara uygun şekilde nefsin kim olduğunu bildiğine göre onun terbiye sinin ve tezkiyesinin nede olduğuna dair bir sırrı da dinle. Bil ki nefsin doğuştan olma iki sıfatı vardır ve diğer yerilmiş sıfatları bu iki temelden doğar ki bu sıfatlar onun fiilidir. Bu asli iki sıfat hevâ ve gazaptır ve ikisi de nefsin anası olan dört unsurun hasiyetindendir. Hevâ aşağı doğru olan meyil ve istektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Battığı zaman yıldıza andolsun”^[202] Nakletmişlerdir ki bu âyet Efendimizin (sav) miraçtan geri gelirken, yani ulvî âlemden suflî âleme dönerken hâlini tasvir etmektedir. Aşağı olana eğim ve istek, su ve toprağın hasiyetindendir. Gazap ise yükselme, büyüklenme ve galebedir ki bu rüzgârın ve ateşin sıfatıdır. O hâlde bu iki sıfat nefsin anadan olma zâtî sıfatlarıdır. Cehennemin kaynağı da bu iki sıfattır ve diğer cehennem dereceleri de bu ikisinden doğar. Bu iki sıfatın nefiste bulunması zaruridir ki hevâ sıfatı yoluyla kendi menfaatlerini çeksin ve gazap sıfatıyla zararları kendisinden uzaklaştırabilsin ki varlık ve yok olma âleminde varlığı mevcut kalsın ve terbiye olsun.

Ancak bu iki sıfatı itidal haddinde tutmak gerekir ki bu ikisinin eksikliği nefsin ve bedenin eksikliği ve bu ikisinin fazlalığı aklın ve imanın eksikliğine sebep olur. Nefsin tezkiyesi ve terbiyesi bu iki sıfatı, hevâyı ve gazabı itidalde tutmaktan ibarettir. Bunun ölçüsü de bütün hâllerde şeriat kanunudur. Böylece hem nefis ve beden selâmette kalır, hem akıl ve iman terakki eder, hem de her birini kendi konumunda şeriatın fermanına uygun şekilde kullanır. Bunda takvânın hakkına riayet etmeli ve ruhsat talebine çalışmamalıdır zira şeriat ve takvâ bütün sıfatları itidal haddinde tutan bir ölçüdür ki bu sayede bazıları galip bazıları mağlup olmaz ki bu uysal ve yırtıcı hayvanların sıfatlarıdır. Zira uysal hayvanlarda hevâ sıfatı galip gazap sıfatı mağluptur ve yırtıcı hayvanlarda gazap galip hevâ mağluptur. Uysal hayvanlar hırs ve arzularına kapılırken yırtıcı hayvanlar daima galebe, kahır, öldürme ve avlama peşindedirler.

O hâlde bu iki sıfatı itidal haddinde tutmak gerekir ki hayvanlık makamına düşülmesin ve onlardan diğer yerilmiş sıfatlar meydana gelmesin. Zira eğer hevâ itidal haddini aşarsa hırs , arzu , şehvet , cimrilik , ihanet, alçaklık meydana gelir.

Hevânın itidali hasiyetine uygun faydaları yeteri kadar ve gerektiği zaman çekmesidir. Eğer ihtiyacından fazlasını tüketirse azgınlık meydana gelir, vaktinden önce tüketirse de hırs doğar. Eğer meyil çok fazla olursa emel meydana gelir, kötü ve çirkin bir şeye meylederse alçaklık meydana gelir, yüce ve lezzetli bir şeye meylederse bundan şehvet meydana gelir, biriktirmeye meylederse bundan cimrilik meydana gelir. Bunların hepsi israf kabilindendir ki “O müsrifleri sevmez.”^[203] Eğer “fakirliğe düşerim” diye infaktan korkarsa bundan korkaklık doğar.

Hevâ sıfatı yaratılışın aslında mağlup ve eksik olursa kadınlık ve alçaklık meydana gelir ve eğer gazap sıfatı itidal haddini aşarsa kötü huyluluk, tekebbür , düşmanlık, hiddet, keskinlik, bencillik, istibdat, sebatsızlık, yalan, kendini beğenmişlik, iftihar, büyüklenme doğar. Eğer gazap giderilmezse bâtınında kin meydana gelir. Eğer gazap sıfatı aslında eksik ve mağlup olursa hamiyetsizlik , gayretsizlik, deyyusluk , tembellik, zillet ve acziyet meydana gelir. Eğer bu iki sıfat, gazap ve hevâ galip gelirse haset meydana gelir. Zira hevânın galebesiyle kimde hoş bir şey görecek olursa onu kendisi için ister ve gazabın galebesinden o şeyin o kimsenin olmasını istemez. Kıskançlık başkasında olan şeyin onda olmamasını istemek ve kendisinin olmasını istemektir.

Bu yerilmiş sıfatların her biri cehennem derecelerinden bir derecenin kaynağıdır. Bu sıfatlar nefse hâkim gelirlerse nefsin tabiatı fısk ve fücura, katle, eziyete ve çeşitli fesatlara meyilli olur.

Melekler melek nazarlarıyla Âdem ’in bedeninin melekûtuna baktılar, bu sıfatları müşâhede ettiler. Dediler ki: “Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birisini mi yaratacaksın?”^[204] Bilmediler ki bu yerilmiş, hayvânî, yırtıcı, şeytânî sıfatlara şeriat iksiri konulduğunda bunların hepsi övülmüş melekî, rahmanî ve ruhânî sıfatlar hâline dönüşürler. Hak Teâlâ bu nedenle onlara cevap olarak şöyle buyurdu: “Ben sizin bilmediğinizi bilirim.”^[205] Şeriatın simyası bu sıfatları tamamen ortadan kaldırmak değildir ki bu da bir eksikliktir.

Felsefeciler burada yanlış yapmışlardır. Sanmışlardır ki hevâ , gazap, şehvet ve diğer yerilmiş sıfatların hepsi tamamen ortadan kaldırılmalıdır. Yıllarca sıkıntı çekmişler; ancak bu sıfatlar tamamen yok olmamış; fakat eksilmişlerdir ki bu eksilikten de başka yerilmiş sıfatlar meydana gelmiştir. Nitekim hevânın nefyinden kadınlık, alçaklık , himmet yokluğu meydana gelmiştir. Gazabın noksan olmasından da hamiyetsizlik , dinde gevşeklik , deyyusluk gibi sıfatlar meydana gelir.

Şeriatın hasiyyeti ve dinin simyacılığı bu sıfatların her birini itidal haddinde tutmak ve kendi yerinde kullanmaktır. Öylesine davranmalıdır ki bu sıfatlara hâkim olmalı ve tıpkı bir at gibi onları emrine ram etmeli ve istediği yöne sürmelidir. Bu sıfatlar ona galip gelmemeli ve tıpkı serkeş bir atın üzerinde kontrolünü kaybeden bir kimse gibi nefsin meylettiği yere gitmeye esir olmamalıdır. Aksi takdirde at kendini kuyulara atacak, duvarlara vuracak ve sonunda ikisi de helâk olacaklardır.

Öyleyse ne zaman şeriat ve takvâ iksiriyle hevâ ve gazap sıfatları nefiste mutedil olurlarsa ve nefsin şeriat dışında kendiliğinden bunlar üzerinde tasarruf gücü kalmazsa nefiste utanma, cömertlik , bağışlama , cesaret , yumuşaklık , tevazu , mürüvvet , kanaat , şükür , sabır gibi övülmüş sıfatlar meydana gelir. Nefis emmârelik makamından mutmainlik makamına ulaşır ve pak ruha tâbi olur. Suflî ve ulvî merhaleleri ve menzilleri aşma ve kat etme hususunda tıpkı “Burak ” gibi ruhun bineği hâline gelir ve onu yücelerin yücesi miracına ve “iki yay arası” derecelerine ulaştırır. “Razı olmuş ve olunmuş hâlde Rabbine dön.”^[206] hitabına müstahak olur. Bu âciz der ki:

Ruhun kendi âlemine dönüşte nefsin burağı na ihtiyacı vardır; zira yürüyerek gidemez. Bu âleme katıldığında “üfleme” ruhuna binmişti. “Ona ruhumdan üfledim.” O âleme gittiği bu saatte de nefsin burağına ihtiyacı vardır. Nefsin bu yolculuğunda gazap ve hevâ sıfatlarına ihtiyacı vardır ve yukarı ya da aşağı gitsin onlar olmadan hareket edemez.

Meşâyih (Allah ruhlarını takdis etsin) bu nedenle şöyle demişlerdir: “Eğer nefis olmasaydı hiç kimse Allah’a giden yolu katedemezdi.” Zira hevâ nefis nemrudu için bir akbaba gibidir, gazap ise diğer bir akbaba. Her ne zaman nefis nemrudu bu iki akbabaya binerse ve akbabaların yiyecekleri yukarıda olursa onlar yukarıya yönelirler ve suflî nefis nemrudunu yüce makamlara ulaştırırlar.

Bu onun nefs-i mutmainne olması, hevâ ve gazap sıfatlarına galip gelmesi ve “dön” hitabının zevkini alması, hevâ ve gazabı esfel’den alâ’ya çevirmesi ile olabilir. Böylece onların aradığı Hazreti İzzet’in yakınlığı olur, hayvânî ve yırtıcı âlemin zevkleri değil. Hevâ yukarıya yöneldiğinde baştan ayağa muhabbet ve aşk olur. Gazap da yukarı yöneldiğinde baştan aşağı gayret ve himmet olur. Nefis aşk ve muhabbetle Hazret’e yönelir, gayret ve himmet ile hiçbir makamda duraklamaz, Hazreti İzzet’ten başka hiçbir şeye iltifat etmez. Hazret’e kavuşma hususunda bu iki alet ruhun en kâmil araçlarıdırlar.

Bundan önce ruhlar âlemi ndeyken onun bu iki aleti yoktu. Melekler gibi kendi makamına razıydı ve Ehadiyyet celâlinin kokusundan ve nur ve ışıkları müşâhededen kani idi. “Bizden her birisi için belirli bir makam vardır.”^[207] Adımlarını bulundukları makamın ötesine atacak mecali yoktu. Tıpkı Cebrail ’in dediği gibi: “Bir adım daha atacak olursam yanarım.” Ancak ruh toprak ile tanışınca onun unsurlar ile izdivacından nefis çocuğu meydana geldi. Nefisten de hevâ ve gazap çocukları ortaya çıktı. Hevâ cahil , gazap zalim idi. Nefsin yönü aşağı olduğunda bu zalim ve cahil onu helâke atıyorlardı. Ruh da onlara esir idi hepsi helâk oluyorlardı.

Tevfik refik olunca, “Rabbine dön” cezbesinin kemendi ile isyankar nefsi yüce âleme ve Hazreti İzzet’e çağırdılar. Akıllı binici olan ruh kendi belirli makamına ulaşınca Cebrail gibi yularını çözmek istedi. İsyankâr nefis deli pervane gibi hevâ ve gazap, zalimlik ve cahillik kanatlarıyla Ehadiyyet celâlinin mumuna vurdu ve mecazi varlığını terk etti. Elini mumun visalinin boynuna attı ta ki mum onun mecazi pervane varlığını kendi hakiki mumluk varlığına dönüştürdü. Bu âciz der ki:

Nefis zalimlik ve cahillikteki el işçiliğini kemâle ulaştırmadıkça bu makamda nefsi kâmil şekilde tanımak mümkün olmaz ki o nedir, onu ne için yaratmışlardır ve hangi makamda hangi işte kullanılabilir? Bu işçilik onda kemâle ulaşınca ve pervanelik deliliği mumluk nur yayıcılığına ulaşınca, “Onun için duyan kulağı, gören gözü, konuşan dili olurum.” “Nefsini tanıyan Rabbini tanır.” hakikati tahakkuk etmiş olur. Yani kim nefsi pervanelikle tanırsa, Hazret’i, mumluk ile tanır.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz bunda kalbi olan ya da şâhid olarak dinleyen kimse için bir zikir vardır.”^[208]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “İnsanoğlunun vücudunda bir et parçası vardır, o iyi olduğunda diğer uzuvlar da iyi olur o bozulduğunda hepsi bozulur, o parça kalbdir.”

Bil ki kalbin bedendeki konumu arşın âlemdeki konumu gibidir. Nasıl ki arş büyük âlemde rahmanîyet sıfatının istiva mahalli ise kalp de küçük âlemde ruhâniyetin istivasının zuhur mahallidir. Farkları ise arş rahmanîyet sıfatının istivasının zuhur mahalli olurken şuura sahip değildir ve başka sıfatların istivasının zuhur mahalli olabilmek için terakki edemez; ancak kalp şuur sahibidir ve terakki edebilir.

Arşın rahmanîyet sıfatının istivasının zuhuruyla mahsus olmasının sebebi şudur ki; arş cisimler âleminin sonundadır. O bir yüzü cisim âleminde diğer yüzü melekût âlemi nde olan bir yaygıdır ve Hak Teâlâ’nın cisimler âlemine varan feyzinin mededi rahmanîyet sıfatındandır. Bu nedenle şöyle derler: “Ey dünyanın Rahman’ı”. Zira rahmanîyet sıfatından aşina ya da bigâne, hayvan ya da cansız olsun bütün mahluklar yararlanır.

Yine, “Rahman özel isim, genel sıfat; Rahim genel isim, özel sıfattır.” demişlerdir. Nitekim Rahman ismi Hak’tan başka kimse için kullanılamaz. Bütün varlıklar rahmanîyet sıfatından faydalanırlar: “Göklerde ve yerde kim varsa hepsi Rahman’a kul olarak gelirler.”^[209] Rahman, fa’lân sigasıyla olup mübalağa anlamındadır. Herkes için kullanılabilecek “Rahim” ismi ise genel bir isimdir; ancak Rahim sıfatından rahmet ehlinden başkası nasiplenemez: “Allah’ın rahmeti ihsan sahiplerine yakındır.”^[210]

Rahmânî sıfatın feyzinden cisimler âlemine bir eser ulaştığında o feyze müstahak olacak olan ilk cisim arş olacaktır. Zira ki “melekûta en yakın en cisim” odur ki bir yüzü melekût âlemi ndedir ve o yüzden Hakk’ın feyzini kabul eder. Arş aynı şekilde bu feyzi diğer cisimlere de dağıtır; zira arştan diğer cisimlere ulaşan mecralar vardır ve bu mecralar vesilesiyle feyzin mededi bütün cisimlere istidatları ölçüsünce ulaşır. Bu feyizler devamlıdır ve kâinatın varlığı bu feyizlerle kaim ve bâkîdir. Eğer bir göz açıp kapayıncaya kadar bu feyiz kesilecek olsa hiçbir şeyin varlığı kalmaz. “Onun yüzünden başka her şey yok olucudur.”^[211] sırrı budur. Arş rahmanî sıfatın feyzinin mededini kabul istidadına sahip olduğu için, “Rahman arşa istiva etmiştir.”^[212] ile şereflendirilmiştir ve arş bu devletten habersizdir.

Aynı şekilde insanın kalbinin bir yüzü ruhaniyet âleminde bir yüzü ise kalıp âlemindedir. Gönlün kalp olarak adlandırılması bu yüzdendir ki kalpte cismânî ve ruhânî âlemler mevcuttur ve ruhtan aldığı her feyiz mededini gönül paylaştırır. Kalpten her bir uzva ince damarlar bağlanır ki bu damarlar ruhun feyzini uzuvlara aktaran mecralardır. O hâlde kalbe gelen her feyiz kalp tarafından paylaştırılır ve her bir uzva ona uygun nasibi gönderilir. Eğer bu kalpten gelen feyzin mededi bir an bile kesilecek olsa kalıp çalışamaz hâle gelir ve hayat kesilir. Eğer bu feyiz aktarıcı konumdaki damarlarda meydana gelen engel yüzünden herhangi bir uzva aktarılamazsa o uzuv hareketten kesilir ve felç olur.

O hâlde bilindi ki kalbin küçük âlemdeki yeri arşın büyük âlemdeki yeri gibidir. Ancak kalbin bir şerefi ve hasiyeti vardır ki arşta bunlar yoktur. Zira kalp ruhun feyzini kabul etmede şuur sahibi iken arşın böyle bir şuuru yoktur. Zira ruhun feyzi kalbe sıfat ile birlikte ulaşır ve ruhun sıfatı kalbe hayat , ilim ve akıl bağışlar ki kalp onu idrak etsin. Tıpkı güneş ışığının sıfatıyla bir eve girmesi gibi. O ev güneşin ışığının feyziyle aydınlanır, evde bir nur meydana gelir, ev nurâniyyette güneşin sıfatıyla sıfatlanır. Ancak rahmanîyet sıfatının feyzi arşa fiil ve kudret ile ulaşır sıfat ile değil. Şüphesiz arş bâkî kalır ve ondan varlıklara fiilin ve kudretin eseri ulaşır ve hepsi bâkî kalırlar; ancak onlarda hayat ve Hakk’ın sıfatı olan ilim ve marifet meydana gelmez. Tıpkı güneşin dağa nurâniyyet sıfatıyla ulaşması gibi, dağ güneşin nurâniyyet sıfatıyla sıfatlanır; ancak dağın içinde bulunan akik ve la’l taşlarına fiil ve tesir ile ulaşırlar ve la’l ve akik güneşin nurâniyyet sıfatıyla sıfatlanmazlar; fakat güneş ışığının fiilinin eseriyle akiklik ve la’llık sıfatlarını koruyarak etkilenirler.

Diğeri de şudur ki: kalb tarikat kanunu üzere tasfiye olduğunda ruhâniyyet sıfatının istiva mahalli olduğu gibi rahmanîyet sıfatının istiva mahalli olma istidadına da sahiptir. Terbiye , tasfiye ve teveccühte kemâle ulaştığında bütün ulûhiyyet sıfatlarının tecellisinin zuhur mahalli olur. Oysa ister arş isterse de tüm kâinat olsun Hakk’ın sıfatlarından birinin nurlarından birinin tecellisi karşısında güç yetiremezler. Nitekim Tur Dağı’na tecelli geldiğinde dağ paramparça olmuştu.

Efendimizden (sav) nakledilir ki küçük parmağının ucunu göstererek şöyle demiştir: “Hakk’ın nurundan şu kadarı tecelli etmişti de dağ parça parça olmuştu.” Yani küçük parmağın ucu kadar.

Ancak Hak Teâlâ’nın öyle kulları vardır ki kalpleri öncekilerin ve sonrakilerin efendisine tâbi olma yoluyla terbiye ve tasfiye olduğundan ve kalblik kemâline ulaştığından gece gündüz defalarca Hak Azze ve A’lâ’nın Celâl ve Cemâl sıfatlarının nurları onların kalbine tecelli eder de onlar ilâhî tevfik sayesinde ona tahammül ederler.

Amma kalb nedir, tasfiyesi nededir, terbiyesi neyledir ve kalb kemâline nasıl ulaşır?

Bil ki kalbin bir sureti vardır ve o Efendimizin “et parçası” olarak adlandırdığı şeydir. Bu bütün canlılarda ve hayvanlarda da olan bir uzuvdur. Göğsün sol alt tarafında yer alır. Bu et parçasında hayvanların yüreklerinde bulunmayan ruhânî bir can vardır, bu yalnızca insanın kalbindedir. Ancak kalbin canı hususunda, muhabbet nurunun sefası makamında başka bir gönül daha vardır ki bu her insanın kalbinde bulunmaz. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Kalbi olan kimse için bunda zikir vardır.”^[213] Yani kalbi olan kimsenin Allah ile ünsü vardır. Kimin de bu kalbi yoksa onun hakiki bir kalbe ihtiyacı vardır ki biz ona canın gönlü diyoruz. Nitekim şöyle demişlerdir:

Gönlün salahı ve fesadı vardır. Salahı sefasında, fesadı katılığındadır. Gönlün sefası hislerinin selâmetinde katılığı hastalığında ve hislerinin ihlalindedir. Zira tıpkı kalıbın beş hissi olduğu gibi kalbin de beş hissi vardır. Kalıbın selâmeti bu beş hissin selâmetindedir; zira bütün şehâdet âlemini bunlar vasıtasıyla idrak eder. Bu şekilde kalbin de beş hissi vardır ki onlar selâmet olduğunda melekûtî ya da ruhânî olsun bütün gayb âlemini bunlarla idrak eder. Nitekim kalbin gözü vardır ki bununla gaybî müşâhedeleri görür, kulağı vardır ki bununla gayb ehlinin sözlerini ve Hakk’ın kelamını duyar, burnu vardır ki gaybî rayihaları bununla idrak eder, tat alma hissi vardır ki imanın tatlılığını ve muhabbetin zevkini yine irfanın tadını bununla bulur. Dokunma hissi bedende nasıl ki bütün uzuvlara aittir ve hepsi onunla dokunulan şeyleri idrak edebilirse akıl da kalp için bu mesabededir. Kalb akıl sayesinde bütün akledilebilen şeylerden faydalanır.

Kimde kalbin bu hisleri selâmet durumda ise onun kalbi salimdir ve bedeni kurtulmuştur, kimde de kalbin bu hisleri selâmet değilse kalbi fesat olur ve bütün bedeni helâk olur. Nitekim Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “İnsanın vücudunda bir et parçası vardır o et parçası salim olduğunda bütün vücudu salim olur o bozulduğunda bütün vücudu bozulur ve o et parçası kalbdir.” Hak Teâlâ Kur’an’da aynı mânada şöyle buyurmaktadır: “Allah’a selim bir kalble gelen kimse hariç.”^[214] Kimin de kalbinin hislerinde müşkülü varsa onu cehennem için yaratmışlardır. “Cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yaratmışızdır. Kalbleri vardır; ama onunla akletmezler, gözleri vardır onunla görmezler, kulakları vardır onunla işitmezler.”^[215] Başka bir yerde de şöyle buyuruyor: “Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler, akletmezler.”^[216] Yine şöyle buyurmuştur: “Hakikat şu ki gözler kör olmaz; ancak göğüslerdeki kalbler kör olur.”^[217] Buna benzer mânalar Kur’an’da çok fazladır.

O hâlde kalbin tasfiyesi onun hislerinin selâmetinde, terbiyesi Hazreti Ulûhiyyet’e teveccühte ve Hak’tan başkasından yüz çevirmektedir.

Nitekim İbrahim (as) Hak’tan başkasına baktığı için kendisini hasta olarak adlandırdı: “Sonra yıldızlara baktı ve ben hastayım, dedi.”^[218] Bu hastalıktan Hakk’ın şifasıyla kurtulduğunda, “Ben hastalandığımda şifa veren odur.”^[219] dedi ve Hazreti Hakk’a yöneldi, Hak’tan başkasından yüz çevirdi, şöyle dedi: “Ben şirk koştuklarınızdan beriyim, yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim.”^[220]

Ayrıca bil ki kalbin farklı mertebeleri vardır ve her mertebede birçok ilginçlikler ve sonsuz mânalar mevcuttur ki kitaplar bunu şerh etmeye yetmez. Hâce İmam Muhammed Gazzâlî (Allah ruhunu kutsasın) kalbin acayiplikleri hususunda bir cilt kitap yazmış ve yine de onun hakkında onda birini bile belirtmemiştir. Ancak burada her bir şeyden bir muhtasar bir sır açıklanacaktır, inşaallah.

Bil ki insandaki kalb göğün, beden ise yerin misaline benzer. Zira ruh güneşi gönül göğünden beden yerine ışır ve onu hayat nuruyla aydınlatır. Yerde yedi bölge, gökte yedi kat olduğu gibi, bedende de yedi uzuv, kalbte de yedi gök misali yedi mertebe vardır. “Biz sizi mertebe mertebe yarattık.”^[221] Tıpkı yerin her bir bölgesinin farklı hasiyete sahip olması ve her birinde diğerinde yetişmeyen farklı bir cinsin yetişmesi gibi insanın her bir uzvunun da ayrı bir hasiyeti vardır ve her birinden diğer uzuvdan çıkmayan fiiller çıkar. Nitekim gözden görme , kulaktan duyma, dilden konuşma , elden tutma, ayaktan gitme meydana gelir ki bunların her biri diğerinden meydana gelmez.

Yine göğün her bir katının ayrı bir gezegen yıldızın mahalli olması ve yedi gökte yedi gezegen yıldız olması gibi kalbin her mertebesinde de ayrı bir cevherin madeni bulunmaktadır. “İnsanlar altın ve gümüş madenleri gibidirler.”

Birinci mertebeye sadr (göğüs) denir ve bu İslâm ’ın cevherinin madenidir. “Allah’ın göğsünü İslâm’a açtığı ve Rabbinden bir nur üzere olan kimdir?”^[222] Ne zaman İslâm nurundan mahrum kalırsa karanlık küfür madeni olur. “Kim de göğsünü küfre açarsa”^[223] Şeytanın vesveselerinin ve nefsin süslemelerinin mahalli olur. “İnsanların göğsüne vesvese verir.”^[224] Şeytanın vesveselerinin ve nefsin süslemelerinin mahalli göğüste yalnızca kalbin derisinden ibarettir ve bunlar kalbin içine nüfuz edemezler. Zira kalp Allah’ın hazinesidir ve göğe benzer, bunlar oraya yol bulamazlar ki “Onu her kovulmuşşeytandan koruduk.”^[225]

Gönlün ikinci mertebesini kalb olarak adlandırırlar ki o iman madenidir. “Kalblerine imanı yazdı.”^[226] Aynı zamanda akıl nurunun mahallidir. “Akletsinler diye kalpleri olsun.”^[227] Yine görme mahallidir. “Şüphesiz gözler kör olmaz, göğüslerdeki kalbler kör olur.”

Üçüncü mertebe bağırdır. O insanlara muhabbet , aşk ve şefkat mahallidir. “Muhabbet bağrına sinmiş.”^[228] İnsanlara olan muhabbet bağırdan öteye geçmez.

Dördüncü mertebeye fuad (gönül ) denir. Görmenin mahalli ve müşâhedenin madenidir. “Gördüğünü gönül yalanlamadı.”^[229]

Beşinci mertebeye kalbin tohumu denir ki Hazreti Ulûhiyyet’in muhabbet madenidir ve haslara aittir. Hiçbir yaratılmışın muhabbeti ona sığmaz. Nitekim şöyle demiştir:

Altıncı mertebeye suveyda denir. Gaybî mükâşefe lerin ve ledünnî ilim lerin madenidir. Hikmet kaynağı, ilâhî sırların hazine sandığı, isimler ilminin mahallidir. “Âdem ’e bütün isimleri öğretti.” Onda çeşitli ilimler keşfolunur ki melekler ondan mahrumdurlar. Müellif der ki:

Yedinci mertebeye muhcetu’l-kalb (kalbin canı) denir. Ulûhiyyet sıfatlarının tecellilerinin nurlarının zuhur madenidir. “Âdemoğullarınışereflendirdik.”^[230] sırrı budur ki bu çeşit keramet ve şeref hiçbir çeşit mevcuda verilmemiştir.

Kalbin sefasının kemâli, sıhhat ve selâmetinin tamam olmasında ve “kalplerinde hastalık vardır”^[231] marazının afetinden tamamen kurtulmasındadır. Sıhhatinin alâmeti şudur ki saydığımız mertebelerden her birinin ubûdiyyet hakkını vererek kıyam etmek ve onlarda yerleştirilen mânaların hasiyeti ile mahsus olmaktır. Fermana uygun şekilde yola tâbi olmak ve her birinin makamında gerektirdiği ile ubûdiyyet edebinin şartına riayet etmektir.

Yedi uzvu olan bedeninin secdesi için yedi uzuv gerekir. “Yedi uzuvla secde etmekle emredildim.” Kalbin secdesi için de yedi mertebe vardır ve onun secdesi bütün yaratılmışlardan yüz çevirmesi, dünyevî ve uhrevî faydalardan uzaklaşması, tüm varlığıyla Hazret’e yönelmesi ve Hak’tan başkasını talep etmemesi ve bütün mertebelerde ubûdiyyet makamına baş koymasıdır.

Ancak başlangıçta kalb için çocukluk devresi vardır ve ona bazı hastalıklar hakimdir. Bu nedenle kalb terbiye yoluyla buluğ haddine ulaşmayıncaya ve tam bir şifa ve sıhhat bulmayıncaya kadar bu sıfatlarla sıfatlanamaz. Kalbin terbiyesi şeriat sırrı ile mümkündür ki buna tarikat denir. Kalbin sıhhati ise doğru tedavi ve ilaçların kullanılmasıyla olabilir. Nitekim Kur’an kanunu tedavinin şerhi ve ilaçların açıklanmasıyla doludur. “Kur’an’dan müminler için şifa ve rahmet indiriyoruz.”^[232]

Mahir kalb tabipleri kalbin tedavisi hususunda ihtilaf içindedirler. Her biri tedaviye farklı bir şekilde başlamışsa da hiçbirisi Kur’an kanunundan dışarı adımını atmamıştır. Bazıları ahlâkın tehzib ve tebdiline çalışmışlar, nefsin yerilmiş sıfatlarının her birini onun zıddıyla tedavi etmeye çalışmışlardır ki o sıfat övülmüş sıfata dönüşsün. Nitekim şöyle demişlerdir: “Tedavi zıtlarladır.”

Mesela bir çeşit maraz olan cimrilik sıfatını gidermek ve sıhhatli bir şekilde cömertliğe dönüştürmek istediklerinde onu bağışlama ve fedakârlıkla tedavi etmişlerdir. Gazap sıfatını tahammül , hilm ve öfkeyi yutma ile tedavi etmişlerdir. Hırs sıfatını zühd ve dünyayı terk ile yine tecrid ve uzlet ile dönüştürmüşlerdir. Azgınlık sıfatını yiyeceği azaltma ve açlık ile, şehvet sıfatını zevkleri terk ve çokça mücâhede ve riyâzatlarla dönüştürmüşlerdir. Aynı şekilde her sıfatı onun zıddı ile tedavi etmişler, tıpkı sureti tabibin ateşi soğuk şuruplarla düşürmesi ve soğukluğu sıcak macunlarla gidermesi gibi.

Bu makul ve münasip bir yoldur. Ancak tek bir sıfatın dönüşmesi için ömürler harcanır da o sıfat tamamen değişmez. Zira bu sıfatlar insanın zâtî ve cibillî (yaratılıştan gelen) sıfatlarıdır. “Allah’ın yarattığında değişiklik yoktur.”^[233] Bu sıfatlar her biri kendi makamında gereklidir ve maksat onların tamamen yok edilmesi değildir.

Felsefecilerin hatası bu olmuştur ki ömürlerini bu sıfatların dönüştürülmesine harcamışlar ve enbiyaya uymayı vacib bilmemişlerdir. Sanmışlardır ki yalnızca akıl nazarıyla bu tedavi gerçekleşebilir. Kalbin akıldan başka daha önce saydığımız aletleri de olduğunu bilmemişlerdir. Hepsini akıl sanmış, aklın afetinin bu hayvânî, yerilmiş sıfatlardan kaynaklandığını sanmışlardır. Bu sıfatlar övülmüş, melekî sıfatlara dönüştüğünde insanın kemâle ulaşacağını düşünmüşlerdir. Akıl nazarıyla bunları dönüştürmek istediklerinde şöyle demişlerdir: “İlmimiz ve aklımız olduğuna göre enbiyaya uymamıza ne gerek vardır. Cahillerin ve aklı az olanların peygamberlere ihtiyacı vardır.” İnsan için hakiki kalb, sır , ruh ve giz gibi akıldan bin defa daha değerli aletler olduğunu bilmediler. Bu aletler akılla idrak edilemez ve bunlar akılla eğitilemezler, kaldı ki akıl başlangıçta kendisini idrak etmekten bile acizdir. Kendisinde malul ve hastadır. Nitekim şöyle demişlerdir: “Hastanın görüşü de hastadır.” Yine şöyle derler: “Tabip başkalarını iyileştirir; ama kendisi hastadır.” Bunların şeriat tabibinin tedavisine muhtaçtır ki şeriat kanunuyla her birinin doğru şekilde tedavisini gerçekleştirsin. Dalâlet ehlinin bazılarının basiret gözünü şekâvet bağıyla kapattıkları için şeriatın hasiyetini ve enbiyanın gönderiliş sırrını görmekten mahrum kalmışlardır. Bu nedenle ona istihza ve küçümseme ile bakmışlar, akıl nazarlarıyla gururlanmışlar ve ona şaşmışlardır. Şüphesiz Hak Teâlâ onların akılları ve nazarları karşısında şöyle demektedir: “Allah onlarla alay eder, taşkınlıklarını sürdürmelerine mühlet verir.”^[234]

Bu taife eğer ahlâkı dönüştürmek için bir ömür harcasa ve şeriat kanunu üzere mücâhede etse bile nefsi muhafaza etmede bir an geri kaldığında nefis hemen isyana başlar, dizginlerini koparır, kendisini çayırlara atar. Hatta nefis köpeğini ne kadar bağlı tutulursa o kadar acıkır. Riyâzet bağından kurtulduğu anda hırsı ve azgınlığı daha da artar.

Bütün sıfatlar bu şekildedir. Kalbin makamları ve sıfatları hususunda da bu yolun izlenmesi durumunda bir ömür boyu uğraşılsa bile bir tek makamdan ya da sıfattan diğerine geçmek mümkün olmaz. Başka bir sıfatın terbiyesi ile meşgul olunmaya başlandığında önceki sıfatta müşkül çıkar, öyleyse bu iş kuru bir mücâhedeyle olmaz.

Hüseyin Mansur , İbrahim Havvâs ’ı gördüğünde şöyle sordu: “Hangi makamdasın?” İbrahim, “Nefsimi otuz yıldır tevekkül makamında tutuyorum.” diye cevap verince Hüseyin, “Ömrünü bâtınını imar etmekle geçirdiysen Allah’ta ne zaman fenâ olacaksın?” diye sordu. O hâlde âşıkların yolu başka, zâhidlerin yolu başkadır.

O hâlde Meşâyihimizin (Allah ruhlarını takdis etsin ve onlardan razı olsun) tarikatı bu şekildedir ki: bu işte önce ahlâkın değişmesine değil kalbin tasfiyesine çalışırlar. Kalbin tasfiyesi gerçekleştiğinde ve şarta teveccüh hâsıl olduğunda Hakk’ın feyzinin yardımları gelmeye başlar. Hakk’ın feyzinin eseriyle bir anda birçok sıfat değişikliği meydana gelir ki bu değişiklikler ömür boyunca mücâhede ve riyâzat ile hâsıl olmazdı. Bu mâna Hakk’ın feyzi ile hâsıl olduğundan itidal haddinde ve doğru yolla olur. Ancak riyâzat ve mücâhede ile hâsıl olan değişiklik farklıdır ve şeriat ölçüsüne vurulması gereklidir. Aksi durumda ondan fitneler, afetler ve başka müşküller doğabilir.

Kalbin tasfiyesinin şartı şudur ki; ilkin dünyayı terk, uzlet , insanlardan ve tabiatın alıştığı şeylerden kopma, mal ve makamı kaybetme hususlarında tecrid bağışı meydana gelmelidir ki tefrit makamına ulaşsın. Yani Hak’tan başka her mahbub ve matlubtan bâtının teferrüt edilmesi lazımdır.

Daha sonra, “Bil ki Allah’tan başka ilâh yoktur” sırrı olan tevhidin hakikati ortaya çıkar. Zira tevhidin makamları vardır. İmanî tevhid başka bir şeydir, ikânî (yakîni) tevhid başka bir şey, ihsanî tevhid başka, iyânî tevhid başka, aynî tevhid başka bir şeydir. Bütün bunlar bağışlanmadıkça vahdâniyete erişilmez ve vahdâniyet verilmedikçe vahdetin hakikatine ulaşılmaz ki bu Ehadiyyet denizinin sahilidir ve bu makamların şerhi uzun sürer.

Ancak bunların hepsi kalb tasfiyesi olmadan ve Hakk’a teveccüh olmadan yalnızca ahlâkın değişmesiyle hâsıl olmaz. Mürid gücü nispetinde sureti tecridin ve bâtınî tefridin üstesinden geldiğinde kalbin tasfiyesi hususunda halvetin gerekliliklerini yerine getirir, zikre devam eder ta ki halvet sayesinde zâhirî hisleri çalışmayı bırakır ve hissedilir şeylerin afetleri kalpten kesilir. Zira kalpteki perdelerin ve katılığın çoğu hislerin mahsusâttaki tasarrufundan kaynaklanır.

Hislerin afeti kesildiğinde ve kalbi karıştıran ve kederlendiren şeytânî vesveseler ve nefsânî ilkalar kaldığında bunların yolunu zikre devam etmekle ve kötü düşünceleri kovmakla kapamak mümkün olur. Nitekim bunun açıklaması “lâ ilâhe illallah” zikrine duyulan ihtiyaç babında gelecektir, inşaallah.

O hâlde zikir nuruyla ve düşüncelerin uzaklaştırılmasıyla kalb nefsin ve şeytanın bulandırmasından kurtulur, kendi hâliyle ilgilenir, zikrin zevkini yeniden elde eder, zikri dilden alır, kalp zikir ile meşgul olmaya başlar. Zikrin hasiyeti ile şeytanın ve nefsin tasarrufu ile kalbe gelen ve orada yerleşen her hicap ve koyuluğu mahvetmesidir. O koyuluk ve perde azaldığında zikrin nuru kalbin cevherine parlamaya başlar, kalbte ürperti ve korku meydana gelir. “Müminler Allah’ı zikrettiklerinde kalpleri ürperir.”^[235] Bundan sonra kalb zikrin tadını almaya başlayınca ondaki kasavet ortadan kalkar, onda incelik ve yumuşaklık meydana gelir. “Sonra kalpleri ve derileri Allah’ın zikriyle yumuşadı.”^[236]

Zikre devam ettiğinde zikir sultanı gönül memleketine hakim hâle gelir ve Hakk’ın zikri ve muhabbeti dışında ne varsa kalbten söker atar, sırrı muhafaza eder.

Zikir sultanı gönül memleketine yerleşince kalb onunla itminan ve üns bulur. Ondan başka her şeyden dehşete kapılır. “İman edenler ve kalbleri Allah’ın zikriyle tatmin olanlardır. Haberiniz olsun kalbler Allah’ın zikriyle tatmin olur.”^[237] Kalbinde Allah’tan başkasının zikri ve muhabbeti olduğu müddetçe bilmelidir ki henüz kalbinde hastalık ve katılık mevcuttur ve “Lâ ilâhe illallah” cilasıyla ve Hak’tan başkasını reddeden şerbetle kalb kelimenin nakşını kabul edinceye ve zikrin cevheriyle süsleninceye kadar onu gidermeye çalışmalıdır. O zaman orada Hak’tan başka hiçbir düşünce kalmaz her şey yanar, zikrin nuru, kelimenin cevheri bütün sabit nakışların yerine geçer. Şeyh Mecduddîn (Allah aziz ruhunu takdis etsin) şöyle buyurur:

Bu vakitte aşk sultanı saltanat sancağını kalbin şehrine gönderir ki kalb, ruh, nefis ve beden tarafına diksinler. Şevk vezirine hilekâr nefsi dert ipiyle bağlamasını emreder ve talep kemendini onun boynuna bağlar, kalbin idam meydanına getirir. Sultânî sancağın altında aşk zikir kılıcıyla onun hevâ başını uçurur ve ihlas ağacının dibine gömer. Nefsin arkadaşları olan hırsız şeytanlar bunu duyarlar, sultânî siyaseti görürler, beden şehrini boşaltırlar ve memleketi tamamen terk ederler.

Nefsin yerilmiş sıfatlarından oluşan serseri ve haydutların hepsi acizlik kefenini giyerler ve kulluk ve teslim kapısından girerek şöyle derler: “Rabbimiz nefislerimize zulmettik.”^[238] “Eğer kasapsan öldür, eğer sultansan bağışla.”

Aşk sultanı nefsânî sıfatlardan oluşan bütün haydutları ve serserileri yaptıkları işten tövbe ettirir, boyunlarına kulluk hilati asar, kalbin dergâhını koruma görevini onlara bağışlar. Artık nizama girdiklerinden bu işi yapmaları münasip hâle gelir.

Beden şehri şeytan eşkıyaların kavgalarından ve yerişmiş nefsânî sıfatlar haydutlarının karışıklıklarından temizlendiğinde ve kalp tabiat pasından temiz hâle geldiğinde bundan sonra Samediyyetin cemâl sarayına yakışır hâle gelir, Ehadiyyet cemâlinin güneşinin doğuş mekânı olmaya lâyık olur.

Sonra aşk sultanını vezirliğe indirirler ve akıl vezirini de kalbin kapısına bekçi olarak koyarlar. Kalp şehrini yakin, ihlas, tevekkül, sıdk , kerem , mürüvvet , fütüvvet , cömertlik , bağışlama , hayâ , cesaret , feraset gibi çeşitli övülmüş sıfatlardan ve beğenilmiş hasletlerden oluşan süslerle ve mücevherlerle süslerler. Bunları nedeni nedir? Zira hakiki sultan kalp haremine gelmektedir, asıl mâşuk celâl perdesinin ardından cemâlini göstermektedir. Bir kez daha “lâ ilâhe” tellalı bu sefer dergâhı övülmüş hasletlerden de boşaltır; zira gayret, başkasının orada bulunmasına izin vermez. Kadimden beri yanık âşık olan ve Yakub gibi göğüsteki hüzünler evinde oturan gönül gözünü Yusuf ’un cemâliyle aydınlatacak, hüzünler evini Yusuf’un güzelliğiyle gül bahçesine çevirecek, gamdan mutluluğa, mihnetten devlete kavuşacak, ayrılığın üzüntüsünden kavuşmanın izzetine varacaktır.

Kalb bu makamda kalpliğin hakikatine ulaşır, aslî sıhhat ve sefasına geri döner. Ömürler harcanmasına rağmen kuru mücâhede ile dönüşmeyen o nefsânî sıfatlar bu zikir , kalbin murakabesi ve teveccühü simyası ile tamamen dönüşürler, kulluk çizgisine başlarını koyarlar. Burada işi emreden ne kalp ne de ruhtur ki nefsin bazı sıfatları itaat etsinler bazıları etmesinler. Aksine fermanlar sahibi sultandır ki “Yüzler Hay ve Kayyum olanın önünde eğilmiştir.”^[239] Kalp dergâhını başkalarının zahmetinden boşaltmış ve has tahtı kılmıştır. “Yerlere ve göklere sığmam ama mümin kulumun kalbine sığarım.” Bundan sonra Hakk’ın fermanı bütün uzuvlara ve sıfatlara galip gelir. “Allah işine galiptir.”^[240] Hiçbir uzuv ya da sıfat Hakk’ın işareti ve emri olmadan kendi isteklerine göre tasarrufta bulunamaz. “Onun gözü, kulağı, eli, dili olurum, benimle görür, benimle duyar, benimle tutar, benimle konuşur.”

Öyleyse bu makamda kalp Hakk’ın bütün sıfatlarının zuhur mahalli olur. Sıfatlar lütuf ve kahır sıfatları olmak üzere iki çeşit oldukları için ve kalp bu iki sıfatın da mazharı olduğu için Hazreti İzzet bazen kalbe lütuf sıfatıyla aşikâr olur bazen de kahır sıfatıyla. Kalb daima olarak bu iki sıfatın zuhurunun ve değişiminin tasarrufu altındadır. Bu yüzdendir ki Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Müminin kalbi Rahman’ın iki parmağı arasındadır, onu istediği gibi değiştirir.” Burada ulûhiyyete değil, rahmanîyete işaret etmiştir; zira kalp rahmanîyet sıfatının istiva mahallidir, ilk başta söylediğimiz gibi. Allah’ın selamı Muhammed’e ve tüm yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Sana ruhu sorarlar, de ki ruh Rabbimin işindendir.”^[241]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Ruhlar toplu ordulardır, onlardan birbirleriyle tanışanlar itilaf eder, tanımayanlar ihtilaf ederler.”

Bil ki insan ruhu emir âlemindendir, geçen bölümlerde açıklandığı üzere Hazret’e karşı hiçbir mevcudun sahip olmadığı yakınlık ihtisasına sahiptir.

Emir âlemi ise miktar, kemiyet ve genişlik kabul eden halk (yaratma) âleminin karşısında yer alan ve miktar, kemiyet ve genişlik kabul etmeyen bir âlemdir. Ruhlar âlemine emir âlemi denmesinin sebebi şudur ki “ol” işaretiyle zamansal bekleme ve maddenin vasıtalığı olmaksızın zâhir olmuştur. Her ne kadar yaratma âlemi de “ol” işaretiyle meydana gelmişse de maddelerin aracılığıyla ve zamanın geçmesiyle ortaya çıkmıştır. “Gökleri ve yeri altı günde yarattı.”^[242]“De ki ruh Rabbimin işindendir.” diye buyurmasının işareti şudur ki “kef” ve “nun” menşeinden “kun” hitabı ortaya çıkmış, fıtrat güzelliğiyle madde ve heyula olmaksızın “O Hayy’dır” sıfatından hayat bulmuş, kayyumluk sıfatıyla kaim olmuş, o ruhlar âlemi nin maddesi olmuş, ruhlar âlemi melekût âlemi nin menşei, melekût âlemi mülk âlemi nin masdarı olmuştur. Bütün mülk âlemi melekût ile, melekût ruhlar ile, ruhlar insan ruhuyla, ruh ise kayyumluk sıfatı ile kaimdir. “Her şeyin melekûtu elinde olan Allah münezzehtir ve ona döneceksiniz.”^[243]

Mülk ve melekût âlemi nde insanın varlığından başka ne varsa hepsi vasıtalarla meydana gelir. Ancak onun ruhu önce “ol” işaretiyle vasıtasız olarak meydana geldi ve kalıbının sureti vasıtasız olarak yoğruldu ki “Âdem ’in hamurunu kırk gün boyunca elimle yoğurdum.” Ruh ve kalıbın izdivacı esnasında da, “Ruhumdan üfledim.” teşrifi vasıtasız olarak ona bağışlanmış ve “ruhumdan” nispeti ihtisas edilerek keramet verilmiştir. Ruhun varlığının yaratılması onun emriyle olduğu gibi ruhun varlığının nispetini de kendisine vermiştir. “Rabbimin işindendir.” Ruhun hayatının icadı Hakk’ın hayat vericiliğinden olduğu gibi nispet de Hazret’edir: “ruhumdan”. Bu büyük bir inceliktir.

O hâlde ruhun mertebesinin kemâli, ruhun rubûbiyet sıfatlarıyla süslenmesindedir ki Hazret’in hilâfetine lâyık olabilsin, bu mânada farklı görüşler mevcuttur. Yol ehlinden bazılarının görüşü şudur ki, sâlikler nefis tezkiyesi yapmadan ruh tahliyesini gerçekleştiremezler. Diğer bir gruba göre ise ruhu tahliye etmeden nefsin tezkiye edilmesi mümkün değildir. Bu konudaki tartışmalar kalbin tasfiye edilmesi bölümünde açıklanmıştı.

Meşâyihimize (ks) göre nefis , bir ömür boyu tezkiye edilmeye çalışılsa bile tezkiye tam olarak gerçekleşmez ve böyle bir kimsede ruh tahliyesi meydana gelmez. Bu sebeple nefis önce şeriat bağıyla sıkıca bağlanmalı, “Bana bir karış yaklaşana ben bir kulaç yaklaşırım” ifadesi ışığında daha sonra kalbin tasfiyesi ile ruhun tahliyesine geçilmelidir. Böylece “bana yürüyerek gelene ben koşarak gelirim” sırrıyla Hakk’ın lütufları kerem istikbalinden doğar ve Ulûhiyet fazlının feyzi ve ilâhî tasarrufun cezbeleri ardı ardına gelir. Böyle olunca bir ömür boyu mücâhede ile elde edilemeyen nefis tezkiyesi bir lahzada ortaya çıkar. Çünkü “Hakk’ın cezbelerinden bir cezbe iki dünya ameline denktir” buyrulmuştur.

Fakat ruh başlangıçta çocuğa benzer, tahliyeyi hak etmek için terbiye edilmeye ihtiyacı vardır. O henüz ruhânî mekânlarda bulunduğundan insan bedeniyle ilişki kurmamıştır. Ruh ana rahminde, burasının gerektirdiği gıdayla beslenen bir bebeğe benzer. Onun bilmesi ve tanıması bu âlemle sınırlıdır. Doğduktan sonra elde edeceği çeşitli gıdalar, muhtelif ilim ve bilgiden henüz habersizdir.

Benzer şekilde ruhun, ruhlar âlemi nde hayatını devam ettirmek için Hazret’ten aldığı gıdası vardır. Bu makamda Hazret’ten aldığı gıda ruhun istek ve tahammülüne münasiptir, ayrıca ruh burada bütün ruhânî ilim ve marifetlere sahiptir. “Rabbimin yanında gecelerim, Rabbim beni yedirir içirir.” Fakat ruh bu nimetlerden git gide mahrum kalmaya başlayacaktır. Ayrıca o beşerî kuvvetler ve insânî hisler ile nefsânî sıfat vasıtasıyla elde edilen âlem-i şehâdetin cüzlerine dair ilim ve marifetlerden de habersizdir. Ruh bedene indirildiğinde rahimden ayrılıp beşiğe giren yeni doğmuş bir bebek gibidir. Eğer uygun bir şekilde terbiye edilmezse kısa zamanda ölmesi mukadderdir.

Merhametli anne onu beşiğine koyar, elini ve ayağını bağlar ki gelişi güzel hareket ederek kendine zarar vermesin ya da eli ve ayağı eğri olmasın. Daha sonra onu yabancısı olduğu bu âlemin gıdalarından korur. Onun midesinde henüz bu âlemin gıdalarını hazmedecek kuvvet yoktur. Onu anne karnında bulunduğu esnada dokuz ay boyunca yemeğe alıştığı sütle besler. O, bu âleme alışıncaya kadar bu şekilde devam eder. Sonra yavaş yavaş midesi bu âlemin gıdalarına alışsın diye ona bu âlemin latif olan gıdalarından verir. Sonradan hareket, kuvvet ve zor işleri yapma hususunda kendisine yardım etmesi için artık kesif gıdalar yemeye müsait hale gelir.

Aynı bebek gibi ruh kalıp beşiğine tam olarak bağlandığında onun tasarruf elini ve ayağını şeriatın emirleri ve yasakları bağıyla bağlarlar ki hayvânî tabiat ının gerektirdiği hareketleri yapıp da kendisini helâk etmesin ya da ruhânî sıfatların elini ayağını eğmesin yani nefsânî sıfatlara dönüştürmesin.

Ona tarikat ve hakikat memelerinden tasfiye ve tahliye (süsleme) sütü vermişlerdir ki bu gıdalar kendisinin binlerce yıl bulunduğu âlemden gelen ve kendisiyle yetiştiği gıdalardı. Böylece bebek için mide mesabesinde olan kalb o gıdayla kuvvetlensin ve eğer şehâdet âleminde hilâfet muamelelerinin, “Sizi yeryüzünün halifeleri kıldı.”^[244] çeşitli gıdalarından yiyecek olursa -ki emanet yükünü yüklenmek ancak onunla mümkün olabilir- ona zarar vermesin aksine kuvvetlendirsin ve takviye gıda olsun.

Orada nasıl bebek o sütü annesinin ya da dadısının memelerinden içiyorsa, onunla büyüyorsa ve helâk olmaktan korunuyorsa, burada da ruh bebeği tarikat ve hakikat sütünü nübüvvet annesinin ya da velâyet dadısının memelerinden içer veya nebi tarafından ya da nebinin kaim makamı olan şeyh tarafından yetiştirilir, aksi takdirde helâk olur.

Söylediğimiz şey ruh çocuğunun kalıp beşiğine “tam olarak” bağlandığındadır ve bu tamlık akıl eserlerinin zuhur vakti olan buluğ çağında hâsıl olur. Ruhun Hakk’ın üfleme tasarrufunun ana karnında bebeğe ulaşmasından onun buluğa ulaşmasına kadar olan nispeti tıpkı bebeğin doğumu esnasında bazı uzuvlarının ana karnından dışarı çıkması, ama bazılarının hâlâ içeride olması gibidir. Zira ruhun kalıba taalluku zamanla meydana gelir, kalıp rahimde olduğu müddetçe ruhun ona taalluku hayat iledir ki hareket bunun neticesidir. Bu esnada onun hislere taalluku tam olarak ortaya çıkmamıştır. O gözle göremez, o kulakla duyamaz. Rahimden dışarı çıktığında onun hislere taalluku tam olur; ancak beşerî kuvvetlerle tedricen ortaya çıkar.

Aynı şekilde kalıbın her bir yeri insânî sıfatlardan birinin mahallidir ki o sıfat o mahalde zuhur etmeden önce de taalluk tam olarak gerçekleşmiş olmaz. Nitekim hırs , gazap, şehvet ve diğer sıfatların her birinin belli bir mahalli ve konumu vardır ki o sıfat o mahalde zâhir olmayıncaya kadar ruh o mahalle tam olarak taalluk etmez.

İnsanda en son zâhir olan ve onu mükellef ve muhatap kılan sıfat şehvettir. Şehvet zâhir olduğunda ve ruh o sıfata ve mahalle taalluk ettiğinde gayb rahminden tamamen şehâdet âlemine çıkmış olur. Eğer saadet sahibi ise anında nübüvvet ebesinin eline düşer, onu şeriat beşiğinde emirler ve yasaklar kundağıyla bağlar ve tarikat ve hakikat memeleriyle besler.

Onun yetişmesi ve terbiyesi ruhun kalıpla izdivacından elde ettiği her taalluku hisler, beşerî kuvvetler ve diğer sıfatlar vasıtasıyla tedrici olarak bâtıl etmesindedir. Zira bunların her biri onun için bir perdenin ve Hazreti İzzet’e uzaklığın vasıtasıdır. Neye üns tuttuysa, ne hoşuna gittiyse, arzusu nede asılı kaldıysa o şey onun ayağına pranga, boynuna zincir olur. Hakk’tan uzaklaştırır, onun cemâlinin şuhûdunun zevkinden alıkoyar. Bu taalluklardan her birini bâtıl ettiğinde ondan bir örtü, bir bağ ve bir mâni kalkar, yakınlık meydana gelir, saadet nesimi Hazret’in ünsünün kokusunu canına ulaştırır ve feryat eder ki:

Burada ruh bebeği iki anne tarafından yetiştirilir. Bir yandan tarikat memesinden tabiatın alıştıklarına ilgiyi kesme sütünden içer, diğer yandan hakikat memesinden gaybî vâridler, hazretî nurların lâmiaları sütünü içer. “Su ve bahçe arasındadır” O zamana kadar ki ruhânî nurların tecellileri ve varidâtın tasarruflarıyla ruh cismânî taallukların bağından azat olur, beşerî sıfatların hapsinden kurtulur, ilk fıtrat serhaddine ulaşır, yeniden, “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” hitabını işitir ve “evet” cevabıyla kıyam eder.

Burada ruh beşeriyyet libasından çıktığı ve vehim ve hayal tasarrufunun afeti kesildiği için mülk ve melekûtta ne varsa ona sunulur ki afâktaki zerrelerde ve nefislerin aynasında yer alan Hakk’ın bütün beyyinelerini görsün.

Bu hâlde eğer hislerin penceresinden dışarı bakacak olursa baktığı her şeyde Hakk’ın âyetini müşâhede edecektir. Bu nedenle o büyük şöyle demiştir: “Neye baktıysam onda Allah’ı gördüm.” Burada aşk saf hâle gelir, “ayn”, “şin” ve “kaf” perdelerinden dışarı çıkar. Ruh aşka asılır, aşk ruha karışır, aşk ve ruh arasındaki ikilik kalkar, birlik meydana gelir, ruh ne kadar kendini çağırırsa aşkı bulur.

Bu ana kadar bedenin hayatı ruh ileydi şimdi ruhun hayatı aşk ile olmaya başladı.

Bu makamda aşk ruhun vekili olur, bedende onun vekâletini yürütür, ruh Samediyyet cemâlinin mumunun pervanesi olur, unsurların taallukundan hâsıl etmiş olduğu -ki bu taallukun faydası da budur- cahillik ve zalimlik kanatlarıyla Ehadiyyet dergâhının perdelerinde uçmaya başlar. Sarhoş âşıklar gibi naralar atarak şu beyti okur:

Bu makamda rubûbiyet lütufları, “Kim bana bir karış yaklaşırsa ona bir zira yaklaşırım.” uyarınca karşılamaya gelir, ruha genişlemenin yollarını açar, “Onları sever, onlar da O’nu.” karşılıklı aşkını ve letafetini meydana getirir, âşıkane konuşmaları ve hitapları başlatır. Sitem dolu şu hitaptaki mâna gelir, müellifin dediği gibi:

“Biz senin üstüne ağır bir söz bırakacağız”^[245] kınamasının şarabının kadehleri ruhun canına ulaştığında ve onun tesiri varlığının cüzlerine sızdığında o şarabın azametinden ruhun varlığı yokluğa doğru hareket eder, varlık imaretinden yokluk harabelerinin haraplığına yönelir.

Ruhu bir müddet ilâhî sıfatlar âlemi cenneti ve varlık âlemi cehennemi arasında arâfa benzeyen bu menzilde tutarlar ve şuhûd şarabı yla varlığının sıfatlarının kalıntılarını yok ederler. Yusuf ’u (as) dünya mülkünün pisliğinden tamamen temizlensin diye beş yüz yıl cennetin kapısında tuttuklarını ve içeriye bırakmadıklarını duydun mu? “Göğüslerinde kinden ne varsa söküp aldık.”^[246] bu mânaya işarettir.

O hâlde ruhun hapisliğinde, onun Hazret’e şevkinin galebesinde ve gaybî vâridlerin tasarrufunda zâhir ve bâtında çeşitli kerametler meydana gelir. “Sizin üzerindeki zâhir bâtın nimetlerini genişletmiştir.”^[247]

Eğer yolcu bu makamda bu nimetlere hoşlanarak bakarsa Hazreti Munim’den geri kalır. Eğer can gözüne tâbi olma toprağı sürer ve “Göz şaşmadı ve aşmadı.” süsüyle süslenirse büyük âyetleri görmeye müstahak olur. Bu yüz bin sıddıkın kanının toprağa döküldüğü ve iki suyun birbirine kavuşmadığı mahaldir.

Çok fazla sadık sâlikler ve âşık talibler ruhlar harabelerinde keramet kadehiyle zilzurna sarhoş olmuş ve o şarabın zevkini elde etmiş, kibir ve gurur sarhoşluğuna düşmüşler, asla uyanıklık ve ayıklık yüzü görmemişlerdir.

“Keramet ehli olanların hepsi örtülüdürler.” örtüsünde kalmışlar ve o kerameti kendi putları kılmışlar, onu kendi zünnârları yapıp bellerine bağlamışlardır. Hak’tan yüz çevirmiş, halka dönmüşlerdir. Kemâlden sonra noksandan Allah’a sığınırız.

Ancak, “Bizden gelen güzellikte öne geçenler onlar ondan uzaktırlar.” devletine sahip olanlar kerametler nimetinde nazarlarını nimete değil nimetleri verene matuf kılarlar ve nimetin şükrünü onu vereni görerek yerine getirirler. Böylece, “Şükrederseniz size artırırım.”^[248] mânasınca nimet verenin varlığıyla müşerref olmaya müstahak olurlar.

Ruhun bu makamdaki ubûdiyyet vazifesi bu mekânın gerekliliğini yerine getirmesi, bütün başka şeylerden himmet eteğini çekmesi, dünya ve âhiret çadırının köşesine üç talak vurması, yüce derecelere ve sekiz cennet in nimetlerine boyun eğmemesidir. Bu âcizin beytini vaktinin virdi kılması lazımdır:

Eğer yüz yirmi küsur bin peygamberlik noktasının makamlarını ona sunsalar dahi hiçbirine iltifat etmez, hepsini göz ardı eder, Muhammed (sav) gibi fakirlik sokağına bakar, eğer binlerce kez “ey kul ne istersin?” hitabı gelse de “kula istek yakışmaz.” der. “Zira istek varlık kapısındadır ve biz yokluk kapısını çalıyoruz.” Bu yol art arda gelir ve bin yıl boyunca bile bu eşikte iltifat görmeden kalsa üzülmemeli ve bu dergâhtan yüz çevirmemelidir.

Bütün nebiler ve veliler bu makamda aciz ve şaşkın kalmışlardır ki buradan insaniyet adımıyla ilerlemek mümkün değildir ve erlik kolu fayda sağlamaz.

Bu makamda çaba kutusunda bulunan her bir ok hedefe gönderilmiş; ama hiçbiri hedefine varmamıştır. Burası maşûkun naz makamı ve âşıkın niyazının kemâlidir. Ruhun neyle bağı varsa hepsini aşk için yitirir ve müflis ve biçare hâle geldiğinde kaybetme sırası canına ve kanına gelmiştir.

Hakk’ın lütuf nefeslerinin esintisi inâyet mahallinden ruhların canına eriştiğinde Yakub gibi sıcak bir gönül ve soğuk bir nefesle şöyle der: “Bunamış demeseydiniz bana Yakup’un kokusunu aldığımı söylerdim.”^[249]

Ruha öylesine şevk galebeler ve aşk endişeleri gelmeye başlar ki kendi varlığından mahzun olur ve varlığından doyar, helâkine çalışır, Hüseyin Mansur gibi şöyle der:

Ruhu izzet eşiğinde beklettiklerinde ve ayrılık işkencesine ve iştiyak derdine müptela kıldıklarında onda divanelik ve pervanelik meydana gelir ve şöyle der:

Bu zaruret, acziyet ve kırıklık esnasında ruh kendinden ve muamelesinden ümitsizliğe kapılır ve hakikaten bilir ki “Taleb reddedilmiş ve yol kapanmıştır.” Kendini atar ve inlemeye başlar:

Beyit:

Çaresizlik makamında o yanığın inlemeleri Hazreti Rahim’e ulaştığında, “Kimdir çaresizlik içinde dua edene icabet eden?”^[250] hükmünce izzet perdesi Samediyyet cemâlinin önünden açılır ve kendine âşık olan yanığı bin lütufla okşar.

Samediyyet cemâlinin mumu tecelli edince ruh pervane gibi kanatlarını açar, mumun ışıklarının cezbeleri pervanenin varlığını çalar, tecelli nurunun yansıması pervanenin varlığını mumun sıfatlarının süsleriyle süsler. Ehadiyyet celâlinin mumunun alevleri uzamaya başladığında ruh pervanesinin harmanında bir saman tanesi bile bırakmaz.

Burada ruhun samedi cemâlinin nuru ruh olur. “Bunlar kalplerine iman yazdığı ve kendinden ruh ile desteklediği kimselerdir.”^[251] Eğer bir can kaybedildiyse şimdi kaybedilmeyen bir can verildi.

Âlemin girişi fenâ, serhaddi bekâdır. Bu terbiye işinden sonra ruh ulûhiyyet cezbelerinin süslemesiyle dönüşür. O anda onun tek bir nefesi insanların ve cinlerin ibadeti kadar değerli olur. “Hakk’ın cezbelerinden bir cezbe insanların ve cinlerin ibadetine eşittir.”

“Sonra yaklaştı ve indi, ikisi arasındaki mesafe iki yay kadar oldu, belki de daha yakın, kuluna vahyettiğini vahyetti.”^[252]

Allah’ın selamı Muhammed’e ve yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Musa ona dedi ki: Sana öğretilen doğru yolu bana öğretmen için sana tâbi olabilir miyim?”^[253]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Şeyhin kavmi içindeki durumu peygamberin ümmeti içindeki durumu gibidir.”

Bil ki din yolunu katetmede ve yakîn âlemi ne ulaşmada kâmil, yolu tanıyan, yol gösterici velâyet ve tasarruf sahibi şeyhten kaçış yoktur.

“Evliyam benim abam altındadır, onları benden başkası bilmez.” Musa (as) nübüvvet mertebesinin ve risalet derecesinin kemâline, ulu’l-azimliğine rağmen Hak ile konuşma şerefi elde edebilmesi için başlangıçta on yıl Şuayb ’ın hizmetinde bulunması gerekti. Kelîmullahlık devletine ve “Onun için levhalarda her şeyden bir öğüt yazdık ve her şeyi açıkladık.”^[254] saadetine ulaşmasına, İsrailoğullarının on iki kabilesinin önderliğini elde etmesine, Tevrat ’ın tamamını Hazret’ten almasına rağmen bir kez daha ledünnî ilmi öğrenme medresesinde Hızır muallimden, tâbi olma alfabesini öğretmesini istedi. “Doğru yolu bana öğretmen için sana tâbi olabilir miyim?” Bunun üzerine muallim tahtaya ilk cümlesi olan, “Benimle olmaya güç yetiremezsin.”^[255] cümlesini yazıyor. Hadiseye bak.

Bu yolun aldanmışı, meftunu ve mağruru visal kâbesinin sonsuz çölünün beşerî adımlarla rehbersiz ve eşliksiz aşılabileceğini sanan kimsedir. “Heyhat, heyhat çağırdığınız şeye?”^[256] Bununla birlikte hidâyetin başlangıcında ne peygambere ve ne de şeyhe ihtiyaç vardır ve o yalnızca inâyet nazarının tesiriyle kalpler tarlasına düşen tohumdur. Efendimiz (sav) elinden geldiğince bu tohumu Ebû Tâlib ’in kalbinin zeminine atmaya çalıştı, Allah olmaksızın yapamadı. Ona şöyle dediler: “Sen sevdiğini hidâyete erdiremezsin, ancak Allah dilediğine hidâyet eder.”^[257]

Allah için hiç mümkün mü kimse Rehbersiz Allah’a kavuşmuş olsun

Ancak nerede bu tohum meydana geldiyse onun yetişmesinde peygambere ve şeyhe ihtiyaç duyulur. “Şüphesiz Sen doğru yola hidâyet ettirirsin.”^[258]

Bil ki sâlik müridin vasıl şeyhe ihtiyacı birçok cihettendir. Birinci cihet sureti Kâbe ’ye giden zâhir yol bile yolu bilen rehbersiz aşılamaz. O yolu giden kimsenin de gözü olmasına, kuvveti bulunmasına, yolun zâhir ve mesafesinin belirli olmasına rağmen. Hakikat yolunda ise yüz yirmi küsur bin nübüvvet noktası ve risalet unsuru adımlamış olmasına rağmen zâhirî bir ayak izi yoktur.

Yeni başlayan sâlik başlangıçta ne nazara ne de adıma sahiptir. Başlangıçta herkesi zalimlik ve cahillik kapısından çıkarmışlardır ki kimse kendiliğinden bu yolu bildiğini ve gördüğünü iddia etmesin. Bu yüzden Kâinatın Efendisi’ne şöyle demişlerdir: “Sen kitap nedir iman nedir bilmezdin, ancak onu nur kıldık ki kullarımızdan dilediğimize hidâyet ederiz.” Böylesine sonsuz yakîn çölü şüphesiz ki göz bağışlanan bir rehber olmaksızın katedilemez.

İkinci cihet şudur ki; nasıl ki zâhirî yolda çok fazla eşkıya ve yol kesiciler mevcutsa ve koruma olmaksızın bu yollarda hareket edilemezse hakikat yolunda da dünyevî arzular- “İnsan için kadınlara, oğullara, kantar kantar yığılmış altın ve gümüşe, güzel atlara, hayvanlara ve ekinlere olan muhabbet ve şehvet süslü kılındı.”^[259]- nefis , hevâ , kötü kardeşler ve şeytanlar mevcuttur ki velâyet sahibi birisinin eşliği olmaksızın bu yolda hareket edilmez.

Üçüncü cihet şudur ki; bu yolda kaymalar, afetler ve şüpheler çok fazladır ve çukurlar sayısızdır. Bu yüzden bu yolda tek başlarına hareket eden felsefeciler korkunç şüphe tuzaklarına düşmüşler ve din ve imanlarını kaybetmişlerdir. Aynı şekilde dehrîler, tabiatçılar, brahmanlar, teşbih ehli , muattıla , ibâhiye ile hevâ ve bid’at ehli de hep şeyhsiz ve muktedasız olarak bu yolda hareket eden kimselerdir ki her biri bir afetin ve bir şüphenin vadisine düşmüş, yoldan çıkmış ve helâk olmuştur.

Kâmil şeyhlerin velâyetinin himayesi altında yolculuk eden saadet sahipleri bütün afetlerin ve kaydırıcıların sırrına vâkıf olmuş ve bütün şüpheleri apaçık görüp bilmişlerdir ki hevâ ve bid’at ehli her bir taifeyi nasıl ve hangi tuzak sebebiyle cehenneme göndermişlerdir. Bu saadet sahipleri velâyet sahiplerinin devletinin sığınağında o tuzaklardan ve kaymalardan güvende kalmış ve salim bir şekilde geçebilmişlerdir.

Dördüncü cihet ise şudur ki; bu yolun baştan sona dolu olduğu çeşitli belâlar, imtihanlar ve tuzaklar sebebiyle yolcuların hareketinde duraksamalar ve aksamalar çok olur. Tasarruf sahibi şeyh velâyetinin tasarrufuyla müridi bu duraksamalardan kurtarmalı ve yeniden hareket ettirmelidir. Onda yeniden yolculuğa karşı şevk ve heyecan oluşturmalı, güzel latifelerle onun tabiatında meydana gelen bitkinliği, daralmayı ve yorgunluğu yok etmeli, latif işaretler ve ibarelerle batınında şevk yaratmalıdır. “Hatırlat ki hatırlatma müminlere fayda sağlar.”^[260]

Beşinci cihet şudur ki; bu yolda yolcunun kalbinde bazı hastalıklar ve illetler meydana gelir. Bazı bozucu maddeler galip gelir, irade ve talep mizacında inhiraf oluşur ve mahir bir tabibe ihtiyaç duyulur ki sahih bir tedavi ile hastalığı gidersin ve onu teskin etsin, aksi takdirde yolcu yoldan geri kalır. Bu afetler başlangıçta her müridin başına gelir. Kalplerin tabibi salih ilaçlarla onu gidermezse sâlikin buna güç yetirmesi mümkün olmaz.

Yine bu yolda afetler ya da hastalıklar meydana geldiğinde mahir bir tabip olan şeyhe ihtiyaç duyulur yoksa diğer yolcular gibi makamlardan birinde durur ve imanı yok etmesinden korkulan afetlerden birisine tutulur. Nitekim bu yoldaki her bir menzilde ve makamda milyonlarca sadık ve sıddıkın ayağı kaymış, illetlere tutulmuş ve imanlarını kaybetmişlerdir.

Altıncı olarak sâlik bu yolda bazı ruhânî makamlara ulaşır ki ruhu beşeriyyet kisvesinden, su ve toprak libasından çıkar, mücerret hâle gelir. Hakk’ın sıfatlarının eserlerinin zuhurunun ışıkları ona ulaşır. Bütün ruhânî sonsuz sıfatlarıyla ve nurlarıyla sâlike tecelli eder. Beşeriyyetin bâtıl alışkanlıkları ve bozuklukları zail olur. “Hak geldi bâtıl zail oldu.”^[261] tahakkuk eder. Bu makamda gönül aynası saflaştığı için ve ruhun tecellisinin aksini kabul eder hâle geldiği için kendinde “Ben Hakk’ım” ve “Ne yüceyim” zevkini bulur. Kemâli bulduğu ve hakiki maksadına ulaştığı zannı ve gururu meydana gelir, aklının nazarı, vehmi ve anlayışı idrak etmez ki hiçbir kimse enbiyadan ve evliyadan ileri gidemez. Böylesi bir tehlike anında eğer Hakk’ın lütfunun sureti olan şeyhin velâyetinin tasarrufu elinden tutmazsa imanının gitmesinden korkulur, bu makamda hulul ve ittihat afeti de gözlenebilir. O hâlde vâkıaları tanıyan kâmil bir şeyh gereklidir ki velâyet tasarrufuyla onu bu zandan dışarı çıkarsın ve makamını açıklasın, makamının üstünde olan şeyi ona göstersin ve ona teşvik etsin, böylece mürid bu tuzaktan kurtulsun ve yeniden yola koyulsun. Aksi takdirde burada öylesine bağlanır ki hiçbir şekilde kurtulamaz. Allah en iyisini bilir.

Yedinci cihet odur ki sâlik yolculuk esnasında gaybden bazı nümayişlerle karşılaşır, bazı vâkıalar ona açılır. Bunların her biri sâlikin noksan ve fazlalığı, seyrinin ve durmasının delili, kalbinin sefasının ve katılığının nişanı, nefsin yerilmiş ve övülmüş sıfatlarının marifeti, dünyevî ve uhrevî hicapların alâmeti, şeytânî, nefsânî ve rahmanî hâller ile hadde hesaba sığmayan diğer mânalar ile irtibatlı olan gaybî işaretlerdir. Başlangıç ehli olan sâlik bunların hiçbirini tanımaz ve bilmez; zira bunların hepsi gayb dilidir ve gayb dilini gayb ehli bilir. İlâhî teyit ile teyit edilmiş bir şeyh, gaybî tevillerin ilmini bilen bir muallim gereklidir. Yusuf ’un (as) dediği gibi -“Rabbim sen bana mülkten verdin, sözlerin tevilini öğrettin.”^[262]- müridin hâllerini keşfetsin ve vâkıaları açıklasın, ona zamanla gayb dilini öğretsin, onun muallimi ve mütercimi olsun ki aksi takdirde mürit o işaretlerden ve marifetlerden mahrum kalır, terakki mümkün olmaz, makamların marifeti hâsıl olmaz.

Sekizinci cihet şudur ki yalnız kendi adımının kuvvetince bu yolda ilerleyen her sâlikin bir makamdan diğer bir makama ilerleyebilmesi yıllarca sürebilir. Zira mübtedinin yürüyüşü zayıf bir karıncanın yürüyüşünden bile daha yavaştır.

Bu yolda bazı makamlar da vardır ki bunlar yalnızca uçarak aşılabilir ve mübtedi için uçmak mümkün değildir. Zira o henüz yumurta mertebesindedir ve kuş olma makamına henüz ulaşamamıştır. Kuşluk makamına bir kuşun tasarrufu olmadan ulaşılamaz. O hâlde şeyh kuş gibidir, mürid kendini onun velâyet kanatları altına bıraktığında kendiliğinden ömür boyu aşamayacağı mesafeleri şeyhin himmet kanatlarıyla kısa sürede aşabilir ve kendi başına uçamayacağı âlemlerde şeyhe tâbi olma yoluyla uçabilir.

Bu âciz Harezm ’de Şeyh Ebû Bekir adında bir sâlik görmüştü. Horasan ’dan, Câm şehrinden idi. Hakk’ın meczuplarındandı ve belirli bir şeyhi yoktu; ama Hakk’ın cezbelerinin tasarrufuyla yüce makamlara ulaşmıştı. Birçok azim tehlikeler atlatmış, büyük mesafeler aşmıştı. Bu zayıfla makamlardan birisi hakkında konuşuyordu. Kırk beş yıllık seyirden sonra bu makama ulaştığını söyledi ve bu makamın hâllerinin zorluğundan iki yıl boyunca midesinin kanadığını anlattı. Çok zorluklar çektiğini, sûreti ve manevî olarak adeta can verdiğini belirterek sonunda Hak Teâlâ’nın kendisine bu makamdan geçme izni verdiğini söyledi.

Bu zayıf bu hikâyeyi kendi şeyhi, tarikatın sultanı ve hakikatin muktedası olan Mecduddîn Bağdâdî’ye (ra) anlattı. Mübarek sözleriyle şöyle dedi: “Kimse Meşâyihin kıymetini bilmez ve onların hakkını eda edemez. Bizim öyle müridlerimiz var ki iki yıllık vergiyle bu yolu başından sonuna katetmişlerdir. Bu makama vardıklarında bir günde ya da iki günde onları bu makamdan geçiririz ki böylesine bir aziz kırk beş yıllık mücâhededen sonra ve Hakk’ın iki yıllık cezbesiyle bu makamda kalıyor ve bu kadar acılar çekiyor.

Dokuzuncu cihet şudur ki; müridin bu yolda hareket etmesi zikir vasıtasıyla olabilir ve zikrin kâmil bir şeyhin telkiniyle alınmadan tek başına söylenmesi tam fayda vermez. Nitekim bunun açıklaması şeyhten zikir telkinine duyulan ihtiyaç bahsinde gelecektir, inşaallah.

Onuncu cihet de şudur ki; nasıl ki sureti padişahların huzurunda bir kimse mertebe ya da derece elde etmek isterse ya da bir makam veya valilik isterse, ona lâyık olmasa da ve o makama uygun bir hizmette bulunmadıysa da, padişahın yakınlarından bir yakının himayesi altına girdiğinde ve kendisini ona bağladığında ve o aracı padişahın nezdinde sözü kabul edilen ve nazarı dikkate alınan bir kimse ise isteğini huzurda dile getirdiğinde padişah nasıl o şahsın liyakatsizliğine ya da hizmetinin azlığına bakmaz da bu yakınının eski hukukuna, mekânına ve yakınlığına bakarsa ve onun sözünü reddetmezse, ricayı kabul ederse ve eğer o şahıs tek başına bu istek de bulunsaydı bu asla kabul edilmeyecekse hakiki padişahın huzurunda da yakın kimseler vardır ki eğer onlar “âlemi tersine çevir” deseler bile istekleri kabul edilir. Bu makam bu dergâhın çıplaklarının makamıdır, bunlar dinin sultanları ve melikleri, yakin âlemin önderleridirler. Onların Hazret’in nezdinde öyle nazları ve itibarları vardır ki yazmaya ve açıklamaya mecal yoktur. “Salih kullarım için öyle nimetler vardır ki ne bir göz görmüştür onları ne bir kulak duymuştur ne de bir beşerin kalbinden geçmiştir.”

Başka birçok cihet daha vardır; ancak bu ihtisarla yetinildi ki söz dallanıp budaklanmasın. Allah’ın selamı Muhammed’e ve tüm yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kullarımızdan kendisine rahmet verdiğimiz ve nezdimizden ilim öğrettiğimiz bir kul buldu.”^[263]

Nebi (sav) ise şöyle demiştir: “Ümmetimden hakkı ikame eden bir taife eksik olmaz. Onları kınayan onlara zarar veremez.”

Bil ki Hak Teâlâ Hızır ’ı (as) şeyhliği ve muktedalığı ispat için seçti, Musa ’yı (as) ise müridlik ve ledünnî ilmi öğrenmesi için ona gönderdi. “Kullarımızdan bir kul” diyerek onun şeyhliğe müstahak olduğunu gösterdi. Burada Hızır’ı (as) beş kez teyit buyuruyor. İlki “kullarımızdan” diyerek Hazret’in kulluğunun ihtisası, ikincisi Hazret’ten vasıtasız olarak hakikatleri kabul etme istihkakı “ona rahmet verdik”, üçüncüsü katından hususi rahmet bulma hususiyeti “indimizden rahmet”, dördüncüsü Hazret’ten ilimleri öğrenme şerefi “ona öğrettik”, beşincisi ise vasıtasız ledünnî ilimleri bulma devleti: “İndimizden ilim olarak”.

Bu beş rükûn şeyhlik binasının ve muktedalık istidadının üzerinde yükseldiği sütunlardır. Şeyh bu hasiyetlere ve inşaallah açıklanacak diğer hasiyetlere de sahip olmalıdır ki şeyhliğe ve muktedalığa lâyık olabilsin.

İlki kulluk makamıdır. Hak’tan başkasına kulluktan azat olmayıncaya dek “kullarımızdan” kulluğu ile mahsus olmaz. Sâlikin kendisiyle ve mutluluğu ya da bedbahtlığı ile bağı olduğu müddetçe hür değildir. Büyükler şöyle demişlerdir: “Neye bağlıysan onun kulusun.”

İkinci olarak Hazret’ten vasıtasız olarak hakikatleri kabul makamıdır. Bu beşerî ve ruhânî sıfatların hicaplarından tamamen kurtulmadığı müddetçe gerçekleşmez. Zira hicapların ardından gelen ne varsa vasıtalı olarak gelir, bazen vasıtasızmış gibi görünse de. Nitekim Musa (as) vasıtasız kelam işitiyordu; ama hakikatte vasıtalıydı. Bazen bir ağaç vasıtaydı: “...ağaçtan kendisine şöyle seslenildi: Ey Mûsâ, âlemlerin Rabbi Allâh benim, ben!.”^[264] Bazen ses ve nida:“Mübarek vadinin sağ tarafından seslenildi.”^[265] Bunun tafsilini herkes anlamaz. Şu kadarı bilinmelidir ki Hakk’ın kelamı harfsiz, sessiz ve nidasızdır. Ancak Musa (as) harf, ses ve nida vasıtasıyla duyabilirdi, eğer vasıtasız duyabilseydi onu Hızır ’ın sohbetine havale etmezlerdi ki “Sen benimle olmaya güç yetiremezsin.” cilasıyla Musa’nın gönül aynasındaki insanî sıfatların kalıntılarını yok etsin.

Nübüvvetin başlangıcında Efendimizin (as) hicapları tam olarak kalkmadığı için Hakk’ın vahyini vasıtayla alıyordu. “Kalbine onu Ruhu’l-kudüs indirdi.”^[266] Miraç gecesi hakiki keşif gerçekleştiği için vasıta ortadan kalktı. “Kuluna vahyettiğini vahyetti.”^[267]

Üçüncüsü, indiyyet makamından has rahmet bulmaktır ve bu hâssü’l-hasa aittir. Zira rahmet sıfatından nasiplenenler üç kısımdır: Avam, havâss ve hâssü’l-has. Avam ve havâss vasıtayla bulurlar, hassın hası ise vasıtasız.

Avamın nasiplenmesi rahmanîyet sıfatındandır ve bunun makbulü ve merdudu vardır. Zira rızık, sıhhat ve şefkat kâfirlere de Müslümanlara da olabilir ve bunlar rahmanîyet sıfatının hasiyetindendir. Bu rahmetin eseri olmasaydı kâfirlere bir bardak su vermezdi. “Rahmetim gazabımı geçti.” buyurması bu mânaya işaret eder. Yine bu yüzden şöyle demişlerdir: “Ey dünyanın Rahmanı.”

Havâssın nasiplenmesi rahimlik sıfatındandır. Enbiyanın davetini kabul ve onlara uyma vasıtasıyla âhirette sekiz cennet nimetlerine kavuşurlar. “Kullarıma haber ver, ben bağışlayanım, rahimin.” Yine bu yüzden şöyle demişlerdir: “Ey âhiretin Rahimi.”

Hâssü’l-hasın nasiplenmesi enbiyanınkisi gibi vasıtasız olarak Erhamü’r-râhimîn’in sıfatındandır. Eyyûb (as) şöyle buyurdu: “Bu dert beni sardı. Sen merhametlilerin en merhametlisisin.”^[268] Musa (as) ise şöyle diyordu:“Rabbim beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine sok, sen merhametlilerin en merhametlisisin.”^[269] Buralarda indiyyet makamından gelen vasıtasız rahmete işaret edilmektedir: “İndimizden bir rahmet olarak” Bu ulûhiyyet sıfatlarının tecellisinin, beşeriyyet eserlerinin mahvının ve Rubûbiyet ahlâkı ile ahlâklanmanın neticesidir.

Dördüncüsü, ilimlerin Hazret’ten vasıtasız olarak öğrenilmesidir ve bu ancak gönül levhasından ruhânî, aklî, duyulan ve hissedilen bütün ilimlerin nakışlarının silindiği zaman mümkün olabilir. Gönül levhasında bu ilimler bulunduğu müddetçe Hazret’ten vasıtasız olarak ilimleri kabul istidadı meydana gelmez. Musa (as) her ne kadar Tevrat ilmini Hazret’ten hâsıl etmişse de bu levhaların vasıtasıyla olmuştu: “Onun için levhalarda yazdık.”^[270] Hızır ile sohbetin faydalarından birisi de oydu ki kalbi Hakk’ın kitabeti için şayeste hâle geldi ve levhaların zahmeti üzerinden kalktı. Bu mertebe Efendimizin (sav) mertebesiydi ki şöyle buyurmuştur: “Bana bütün kelimeler verildi.” Ona Kur’an’ın öğretilmesi kalb yoluyla olmuştur, kitabın sureti yoluyla değil. “Rahman, Kur’an’ı öğretti.”^[271]

Beşinci olarak, vasıtasız olarak ledünnî ilimlerin öğrenilmesidir. İlimlerin Hazret’ten vasıtasız olarak öğrenilmesi ama ledünnî ilmin öğrenilmemesi mümkündür. Nitekim Dâvûd (as) hakkında şöyle buyurmuştur: “Ona giysi sanatını öğrettik.”^[272] Zırh sanatı ilmi ledünnî ilimlerden değildi, ledünnî ilim Hazreti Cellet’in sıfatlarının ve zâtının marifetine aittir. Vasıtasız olarak Hakk’ın talim ve tarifiyle hası olur, nitekim Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Rabbimi Rabbimle tanıdım.”

Bu ilmin elde edilmesi insanın kendi varlığından doğmasıyla meydana gelir. Böylece bu doğmayla kendi ledününden Hakk’ın ledününe ulaşır. Nitekim Efendimize (sav) şöyle buyurmuştur: “Kur’an sana bilen ve hikmetli tarafından ilka edilmektedir.”^[273] İsa (as) da şöyle buyurmuştur:“İki kez doğmayan kimseye yerin ve göklerin melekûtu sunulmaz.”

Bu doğmak şöyle olur ki; sadık mürid başlangıçta “Bizim için çaba gösterenler” hükmünce talep yolunda adım atar, inâyet cezbelerinin kemendiyle kalbi tabiatının alıştıklarından ve nefsin zevk aldıklarından yüz çevirir ve Hazreti İzzet’e yönelir, Hazreti İzzet, “Onlara yollarımızı göstereceğiz.” sünnetince kâmil ve vasıl bir şeyhin cemâlini onun kalbinin aynasında gösterir. Sâlik meczub değildir- ki meczubların şeyhe ihtiyaçları olmaz- sâlik meczub da olabilir; ama sâlik meczub başka şeydir mutlak meczub başka.

Sâdık mürid , şeyhin cemâlini gönül aynasında görünce derhal onun cemâline âşık olur ve onda huzur ve sakinlik kalmaz. Bütün saadetlerin kaynağı bu âşıklıktır. Mürid şeyhin velâyet cemâline âşık olmadıkça kendi irade ve ihtiyarının tasarrufunun dışına çıkamaz ve şeyhin iradesinin tasarrufuna giremez. Mürid şeyhinin muradını irade eden kimse demektir, kendi iradesini isteyen değil. O hâlde onun vazifesi şu beyit olur:

Sâdık mürid şeyhin velâyetinin cemâline âşık olunca onda şeyhin velâyetinin tasarrufunu kabul liyakati meydana gelir. Bu hâldeyken mürid kendi insanlık ve beşeriyyet yumurtalığında hapsolmuş bir yumurta gibidir. Has kulluğun kendisinden ibaret olduğu kuşluk mertebesinden geri kalmıştır. Şeyhinin velâyetinin tasarrufuna teslim tevfiki bağışladıklarında şeyh onu yumurta gibi kendi velâyet kanatlarının altına alır ve yüce himmetini ona yönlendirir, onun hâline dikkat eder ta ki yumurtada tedricen kuş tasarrufu ortaya çıkar, yumurtayı yumurtalık varlığından değiştirir ve kuşluk varlığına dönüştürür. Şeyhin himmet simyasının tasarrufu müridin yumurtaya benzeyen varlığını has kulluk kuşunun varlığına dönüştürür.

Ancak sûreti kuş yumurtanın kabuğundan dünya âleminin zâhirine çıkar; zira onu dünya için yaratmışlardır. Ancak manevî kuş iç yoldan dışarı melekût penceresine gider; çünkü onu o âlem için yaratmışlardır. Sûreti kuş dünya âleminde olduğu ve yumurtada yerleştirilen kuş yumurtanın melekûtunda gizli olduğu için, o kuşun tasarrufuyla yumurtanın melekûtundan dünyanın sûretine gelir. Burada kuş dünya âlemindeki şeyhin velâyeti değildir. Zira şeyh insanların gördüğü o kafa ve sakaldan ibaret değildir. Hakiki şeyhin mâna olarak indiyyet makamında “doğruluk yerinde” Hakk’ın kubbesinin altındadır. “Veliler kubblerimin altındadır, benden başkası bilmez onları.” Başkalarının nazarları onlara ulaşmaz. Bu âciz der ki:

O hâlde insaniyet yumurtasının melekûtunda yerleştirilmiş ve örtülmüş bulunan müridin varlık kuşu şeyhin himmetinin tasarrufuyla hem melekût penceresinden hüviyet havâssına çıkar hem de velâyet sülbünden ve irade rahminden indiyyet makamında “muktedir meliğin indinde doğruluk makamında”^[274] doğrulur.

Eğer şimdiye kadar insaniyet yumurtası dünyevî idiyse şimdi has hazretî kulluk kuşu olmuştur. Efendimizin (sav) insaniyet yumurtasından Abbdullah’ın yumurtasından varlık bulmayıncaya kadar Ahmed olarak adlandırılmıştı. “Benden sonra ismi Ahmed olan gelir.”^[275] Yumurta dünyaya geldiğinde ve Cebrail ’in kanatları altında nübüvvet ve risalet terbiyesi aldığında Muhammed olarak adlandırdılar. “Muhammed elçiden başkası değildir.”^[276] Terbiye kemâle ulaştığında ve yumurtalıktan kuşluğa ulaştığında ve “iki yay arası kadar oldu” makamında uçmaya başladığında “kul” olarak adlandırdılar. “Kulunu bir gece Mescid-i Haram’dan götüren ne yücedir.”^[277] Böylece bilmelisin ki kuşluk has kulluk makamıdır.

Bununla birlikte bu makamda kuşluk derecesine ulaşan her bir kuş şeyhliğe lâyık değildir. Nasıl ki sûret kuşlarının her biri yumurtlamaya kadir değildir ve yalnızca kuşluk tasarrufu ve terbiyesi kendisinde kemâle ulaşmış, yine erkeğin tasarrufu altına giren ve erkeğin tasarrufunun kemâle ulaşması için kendisini ona teslim eden kuştan yumurta çıkar. Yumurta tamama erip kendisinden düştükten sonra onu yine oturtup yumurtayı altına koyarlar. Bu şekilde onun ondaki tasarrufu kesinleşir ve maksat hâsıl olmuş olur.

Aynı şekilde sâdık mürid şeyhin velâyetine kesin şekilde teslim olduktan, varlık yumurtasından kurtulduktan bir kez daha kuşluk makamında Hakk’ın kader ve kazâ hükümlerinin tasarrufuna teslim olur, bir müddet hükümlerin tahakkümünün yükünü taşır, kendi kuşluk varlığını kadim hikmetin tasarrufuna bağışlar, kendi varlığını ezeli hükümlere feda eder. Ezelde ondan ne istedilerse kendi varlığından onu ister, Hazreti İzzet’i kendi varlığının kemâllerine ve arzularına uyma yoluyla istememelidir ki o Hazret’in tâbi olması yakışık almaz.

Bir müddet bu şekilde vasıtasız tasarruflara teslim olursa onun varlığında ledünnî ilimlerin ve hakikatlerin mânalarının ve sırlarının yumurtası oluşmaya başlar. Sedef bu incilere ve lâllere hamile kaldığında o hakikatlerin nurları onun nazar ve nutuk pencerelerinden ışımaya başlar ve sâdık müridlerin istidatlı varlıklarını yumurta gibi bu hadisin tasarrufunu alacak şekle getirir. Bu müddet sona erdiğinde yumurtalarda tasarruf kuvvetinin zamanı çattığında Hakk’ın işareti ya da Hakk’ın işaretinin sureti olan şeyhin icazesi onu şeyhlik makamına tayin eder ve müridlerin varlık yumurtalarını yetiştirme icazeti verir.

Bütün bunlara rağmen şeyhlik makamının şartları sayılara sınırlara sığmaz. Ancak belirtildiği şekliyle en azından yirmi sıfat onda kemâl hâliyle bulunmalıdır. Eğer bu sıfatlardan birisi onda eksik olacak olursa o miktarca şeyhlik mertebesinde eksiklik ve aksaklık meydana gelir.

Bu yirmi sıfattan birisi ilimdir. Zaruret miktarı ölçüsünce şeriat ilminden haberdar olmalıdır ki mürid zaruri bir meselede ona ihtiyaç duyarsa onun üstesinden gelebilmelidir.

İkincisi itikattır. Ehl-i sünnet ve’l-cemaat itikadına sahip olmalı, bid’atlara bulaşmamalıdır ki müridi de bid’ata atmasın. Zira bid’at ehlinin amelleri kurtarmaz.

Üçüncü olarak akıldır. Dinî ve dünyevî geçim aklı onda kâmil olarak bulunmalıdır ki müridin terbiyesinde şeyhlik şartlarıyla tam olarak kıyam edebilsin.

Dördüncüsü cömertliktir. Cömert olmalıdır ki müridin ihtiyacını karşılayabilsin, müridin zaruri yiyecek, içecek, giyecek ihtiyaçlarını giderebilsin. Böylece mürid tam olarak dinî işlerle meşgul olabilir.

Beşincisi cesarettir. Cesur, yiğit ve gözü pek olmalıdır ki insanların kınamasından ve onların dilinden çekinmesin, kimsenin sözüyle müridi reddetmesin, onu kıskançlardan ve bedhahlardan koruyabilsin.

Altıncısı iffettir. Nefsi iffetli olmalıdır ki mürid ona kötü gözle bakmasın ve irade bozukluğu oluşmasın ki müptedi güçsüzdür.

Yedincisi himmetinin yüce olmasıdır. Zaruret miktarı dışında kendisini onun zararlarından koruyacak güçte olsa bile dünyaya iltifat etmemelidir. Mal biriktirmeye çalışmamalıdır, müridin malına göz dikmemelidir ki mürid itiraz etmesin ve ona olan iradesini bozmasın. Zira mürid için hiçbir afet ve fitne şeyhin hâllerine yaptığı itirazdan daha büyük değildir.

Sekizincisi şefkattir. Müride karşı müşfik olmalı, onu tedricen işe ısındırmalı, kaldıramayacağı yükü yüklememelidir. Ona karşı anlayışlı ve yumuşak olmalıdır. Mürid daraldığında velâyet tasarrufuyla ondaki darlığın yükünü almalı, onu genişletmelidir. Eğer fazla genişlediyse onu biraz daraltmalı ve o genişliği ondan almalıdır, sürekli olarak müridin hâllerini nazarı altında tutmalıdır.

Dokuzuncusu hilmdir. Halîm ve sabırlı olmalıdır. Her şeye hemen öfkelenmemeli, tedip zarureti dışında müridi incitmemelidir ki onda nefret oluşmasın ve iradesinde eksik meydana gelmesin.

Onuncusu aftır. Affedici olmalı, müridden insanlık hâli gereği bir hareket sâdır olursa onu bağışlamalı ve affetmelidir.

On birincisi güzel ahlâk tır. Güler yüzlü olmalı ve müride karşı kaba davranmamalıdır. Mürid ondan güzel ahlâk görmeli ve kabul etmelidir ki müridin kalbi şeyhin, ahlâk, efâl ve ahvâlinin aynasıdır.

On ikincisi fedakârlıktır. Fedakâr olmalıdır ve müridin iyiliğini kendi iyiliğine tercih etmelidir. Kendi zevklerini ona bağışlamalıdır. “Kendilerinin ihtiyacı olsa bile onları kendi nefislerine tercih ederler.”^[278]

On üçüncüsü keremdir. Onda velâyet keremi olmalıdır ki müride velâyet keremi bağışlayabilsin.

On dördüncüsü tevekküldür. Onda tevekkül kuvveti olmalıdır müridin rızk sebebine üzülmesin ve geçim esbâbının korkusundan dolayı müridi reddetmesin.

On beşincisi teslimdir. Gaybe teslim olmalıdır. Hak Teâlâ istediğini getirir, istediğini götürür. Ne müridlerin gelmesiyle fazlasıyla hırslanmalı ne de müridlerin gitmesiyle onda gevşeme meydana gelmeli ve “boşuna sıkıntı çekiyorum” demelidir. Bu yüzden kenara çekilmeyi ve kendi işleriyle meşgul olmayı istememeli, onların hakkını zayi etmemelidir. Aksine bütün hâllerde teslim olmalı, kulluk vazifesini yerine getirmeli, kendine gelen herkesi Hakk’ın misafiri bilmeli, ona hizmeti Hakk’a hizmet gibi görmelidir. Kim de gittiyse onu Hakk’ın götürdüğünü bilmeli ve onların gelip gitmesiyle zayıflayıp şişmanlamamalıdır.

On altıncısı kazâya rızadır. Hakk’ın kazâsına rıza göstermeli, müridlerin terbiyesinde şeyhlik şartları ve kulluk cehdiyle kıyam etmeli, geri kalanında Hak Teâlâ’nın müridlerine verdiği, aldığı, onlardan kabul ettiği, reddettiği her şeye razı olmalı, ezeli hükümlere itiraz etmemelidir.

On yedincisi vakardır. Müridlerine karşı vakarlı ve hürmetli olmalıdır ki onlarda küstahlık ve cüret meydana gelmesin. Şeyhin azameti ve vakarı müridlerin kalbinden çıkmamalıdır ki iradelerinde eksilme meydana gelmesin. Büyükler “şeyhin tazimi babanın taziminden daha fazla olmalıdır.” demişlerdir.

On sekizincisi sükûndur. Onda tam bir sükûnet olmalı, işlerde acele etmemelidir. Müridde aheste bir şekilde tasarrufta bulunmalıdır ki mürid hamlık sebebiyle inkâra düşmesin.

On dokuzuncusu sebat tır. İşlerinde sabit kadem ve azimli olmalıdır. Müride karşı sözlerini yerine getirmeli, sebatsızlık ve söz tutmama nedeniyle onun haklarını zayi etmemelidir. Bir hareketi yüzünden himmetini ondan çekmemelidir.

Yirmincisi heybettir. Heybetli olmalıdır ki müridin kalbinde azamet , heybet ve görkemi olsun. Böylece onun huzurunda ya da gıyabında edebini korur, müridin nefsi şeyhi velâyetinin heybetinden kırılır ve sakinleşir. Şeytan şeyhin velâyet heybetinin sayesinde müridde tasarrufta bulunmaya güç yetiremez.

Şeyh bu kemâllerle, makamlarla, sıfatlarla ve ahlâkla sıfatlanıp, süslenip ahlâklandığında sadık mürit kısa zamanda onun velâyetinin devleti sayesinde maksadına ve arzusuna ulaşır.

Bununla birlikte mürid de müridlik sıfatlarıyla süslenmiş olmalı, iradenin âdâbının şartlarıyla kıyam etmelidir ki bunun şerhi ileride gelecektir, inşallah-u Teâlâ. Böylece nur üstüne nur olur. “Allah dilediğini nuruna yöneltir.”^[279] Hakk’ın fazlı onun çabasıyla birleşir ki asıl da odur. “Bu Allah’ın fazlıdır, onu dilediğine verir.”^[280] Allah’ın selamı Muhammed’e ve bütün yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Eğer bana uyacak olursan hiçbir şey hakkında bana soru sorma, ben sana zikirle anlatıncaya kadar.”^[281]

Peygamber (sav) şöyle demiştir: “Dinleyin ve itaat edin, Habeşli bir köle olsa bile.”

Bil ki irade büyük bir devlet ve bütün saadetlerin tohumudur. İrade insaniyet sıfatlarından değil, Hakk’ın müridlik sıfatının nurlarının ışımasıdır. Nitekim Şeyh Ebu’l-Hasan Harakânî şöyle diyor: “O’nun iradesi bizim irademizdir.” Müridlik Hakk’ın zâtının sıfatıdır ve Hak Teâlâ bu sıfatla kulunun ruhuna tecelli etmeyinceye ve kulun kalbinde irade nurunun aksi meydana gelmeyinceye kadar kul mürit olmaz.

Bu saadet tohumu kalp zeminine ilâhî vergi ile düştüğünde bunu zayi etmemek lazımdır ki başlangıçta o nur bir ateş kıvılcımı gibidir. Eğer onu kibritlerle alıp kuru odunlarla desteklemezlerse azalır ve tamamen yok olur.

Ona yardım şu şekilde olur ki kendini geçen fasılda açıklaması geldiği üzere tıpkı kuşun kanatları altındaki yumurta gibi tasarruf sahibi kâmil bir şeyhin terbiye sinin tasarrufuna teslim etmelidir. Böylece şeyh onun terbiyesinin şartlarını yerine getirir ve mürid çabukça maksadına ulaşır.

Eğer bir kimse kendisini kendi aklı ve ilminin nazarıyla terbiye etmek isterse asla bir yere ulaşamaz hatta onun ayağının kayıp helâk tuzaklarına düşmesinden korkulur. Yine imanın zevalinden korkulur; çünkü nefsinin işve , zan ve gururuyla ve şeytanın süslemesiyle kendini bu sonsuz yolun tuzaklarına ve tehlikelerine atar.

Eğer bir kimseye nefsi ve şeytan gurur verir de “Bu yolun rehberi olarak Peygamber (sav) ve Hak Teâlâ’nın lütfu yeter, Kur’an ve şeriat ilmi de Allah’ın yolunu açıklar şeyhe ne hacet var?” diye soracak olursa cevabı şudur ki: bu yolun rehberinin Peygamber, Hakk’ın lütfu, Kur’an ve şeriat ilmi olduğunda şek yoktur. Ancak bunun misali mahir tabibler gibidir. Hakk’ın ilhamı onlara yardım etmiş böylece uzun ömürler boyunca sıkıntılar çekmiş, çabalar göstermiş, hastalıkların çeşitlerini ve sebeplerini tanımışlar, ilaçların hususiyetlerini öğrenmişler, macunlar ve şuruplar yapmışlar, kitaplarda her birinin açıklamasını yapmış ve tıp ilimlerinde ilim ve amel meydana getirmişlerdir. Bundan sonra bazı talebeler o mahir tabiplerden o ilimleri öğrenmişler, onların hizmetinde tedaviyle meşgul olmuşlar, o mesleği öğrenip tecrübeler kazanmışlar, üstatlarının kanunu üzere tabiplikle meşgul olmuşlardır. Bu ilimleri tahsile istidadı olan bazı başka talebeleri yetiştirmişler ve bu işte kemâle ulaştırmışlardır.

Bu şekilde asırdan asra ta bugüne kadar her taifeden talebeler yetişmişlerdir. Eğer bir kimse bugün hastalanacak olsa ve sıhhat bulmak ve tedavi olmak istese ne yapar? Tabiblerin kitaplarına mı müracaat eder? Eczanelerde bulunan macunları kendi aklına ve nazarına göre mi kullanır? Tabiblere iltifat etmeden tecrübesiz ve marifetsiz bir şekilde tıp kitaplarından kendi aklının görüşüne göre mi kendini tedavi eder, yoksa tabiblere müracaat eder, o ilimde tecrübe sahibi olanlara hizmet eder ve kendini onlara mı teselli eder? Onların yaptığı her macunu, acı olsun tatlı olsun onların yaptığı her şurubu kullanır. Kendi isteğine göre kendisinde tasarrufta bulunmaz ki tatlı canını kaybetmesin.

Aynı şekilde Kur’an’da “kalplerinde hastalık vardır.”^[282] hastalığının tedavisine ait bütün dinî tıp ilimleri mevcuttur. “Kur’an’dan müminlere şifa ve rahmet olanı indiriyoruz.”^[283] Hatta içinde bütün şurupların ve macunların bulunduğu bir eczane gibidir. “Kurudan yaştan her şey açık bir kitaptadır.”^[284] Efendimiz (as) her hastalığı tanıyan ve her birini doğru şekilde tedavi eden dinin mahir tabibiydi. “Sen doğru yola hidâyet ettirirsin.” Sahâbe de tıp ilmini o hazretten öğrenen ve tedavi hususunda her biri kemâle ulaşan kifayetli öğrencilerdi. “Sahâbem gökteki yıldızlar gibidir hangisine uysanız hidâyete uyarsınız.”

Aynı şekilde asırdan asra tâbiîn bu ilmi sahâbeden öğrenmiş, onlardan da tebe-i tâbiîn almış ve bugüne kadar bu şekilde gelmiştir. Allah her birine bu ilimde nazarlar bağışlamış ve bu şekilde her bir vakitte o kavmin mizacını tanımışlar ve Kur’an kanunundan doğru tedaviyi istihraç ve istinbat etmişlerdir. “Her müçtehid isabet etmiştir.” Yine çeşitli dinî tıp ilimlerinde birçok kitaplar yazmışlardır.

Vâkıa sahibi için hastalık meydana gelirse bu ilimde kemâl derecesinde de olsa kendi tedavisini aklının nazarının tasarrufuyla yapamaz. Nitekim şöyle demişlerdir: “Hastanın görüşü de hastadır.” Ona tecrübe sahibi mahir bir tabib gereklidir ki hem farklı karışımların marifetine sahip olsun hem de ilmî ve amelî tıp kanunundan tam olarak haberdar olsun. Böylece her bir hastalığın hususi tedavisini yapabilir.

Hastalık aynı olsa bile yaşlının tedavisi başka, gencin başka, çocuğunkisi başkadır. Çocuğun, yeni yetmenin, gencin, orta yaşlının ve yaşlının mizacı arasında çok farklılık vardır. Belirli yaş grubunun kendi içinde de farklılıklar vardır. Eğer on çocuk olursa her birinin nabzı, mizacı, zaafı ve kuvveti farklıdır. Şehirlerdeki, havalardaki, iklimlerdeki farklılık da önemlidir ve mahir bir tabib gereklidir ki bunların hepsinin özelliklerini tek tek bilsin, o inceliklere dikkat etsin ve “Tedavi olsun ki derdi indiren dermanı da indirmiştir.” buyruğu uyarınca hastalık zail olsun ve sıhhat geri gelsin.

Bununla birlikte mahir bir tabib hastalanırsa kendisini tedavi etmesi doğru olmaz. Onun için de doğru görüşlü bir tabib gerekir ki tedavisi faydalı olsun. Aksi takdirde hasta tabibin tedavisi fayda sağlamaz. “Tabib tedavi ediyor oysa kendisi hastadır.”

Bu mâna tahakkuk ettiğine göre hiç kimse şeytanın gururu ve nefsinin hevâsıyla mağrur olmamalı, kendine ve ilmine itimat etmemelidir. İrade tohumu kalp tarlasına düştüğünde bunu büyük bir ganimet bilmeli, bu gaybî misafiri değerli bilmeli, ona münasip yiyecek vermelidir. O hakiki gıda olarak Meşâyihin velâyet memelerinden başkasını bulamaz. Zira irade tohumu gaybten yeni gelmiş bebek gibidir ve onun gıdası da gayb ehlinin memeleridir.

O hâlde kâmil bir şeyh talebiyle ayağa kalkmalı, doğuda da olsa batıda da olsa onu aramalıdır, onun hizmetine tutunmalıdır. Meşâyihe hizmet yolunda ayağına bağ olan her ne varsa irade kuvvetiyle tek tek kopartmalı, hiçbir sebeple kendisini bağlamamalıdır ki bu devletten mahrum kalmasın, yoksa yazık olur.

Hakikatte mürit kendi varlığından doymadığı müddetçe bu sözün muradı olamaz. Bu âcizin dediği gibi:

Sadık müridin bu yolda bozduğu ve terk ettiği her şey için Hak Teâlâ, “Yaptıkları için en güzel şekilde ecirlerini verecektir.”^[285] hükmünce dünya ve âhirette zararlarını giderecektir. Terk ettiği ve ayrılmasıyla kalplerini kırdığı yakın, akraba herkese Hak Teâlâ bir derece, menzil ve sevap bağışlayacaktır ki onlardaki kırıklığı telafi etsin. Zira Hakk’ın sıfatlarından birisi de cebbarlıktır ve cebbarın mânalarından birisi kırıkları kaynaştırandır. Şöyle der: “Ey zavallı, benim ilâhlığım için terk ettiğin ve kırdığın her şeyi ben kendi ilâhlığımla düzeltirim, yorduğun her gönlün diyetini ben veririm.”

Beyit:

Büyüklerden ve Hazret’i mükâşefe edenlerden birine bir hitap geldi: “Ben sana lazımım, lazım olanın gereğini yap.” “Kendi canından kaçabilirsin ancak benden kaçış yoktur, o hâlde kaçış olmayanın gereğini yap.”

Mürid şeyhin hizmetine girdiğinde ve alakalarını ve alıkoyanları terk ettiğinde şeyhin sohbetine lâyık olabilmek için ve bu yolda kâmil şekilde yolculuk edebilmek için yirmi sıfatla sıfatlanmalıdır.

Birincisi tövbe makamıdır. Şeriata karşı yaptığı bütün muhalefetten nasuh bir şekilde tövbe etmelidir. Bu hususta muhkem olmalıdır; zira diğer bütün ameller bu temelin üstünde yükselecektir. Eğer bu işinde aksaklık olursa işinin sonunda bu aksaklık zâhir olur ve hepsini bâtıl eder, çektiği bütün sıkıntılar boşa gitmiş olur. Tövbeyi tüm makamlarda kullanmalıdır, zira sülûk makamlarının her birinde o makama uygun bir günah vardır ki o makamda o çeşit günahtan tövbe etmelidir. Nitekim Efendimize (sav) mahbupluk makamının ve devletinin kemâlinde olmasına rağmen hâlâ tövbe etmesi buyrulmuştur. “Allah senin önceki ve sonraki günahlarını bağışlasın diye.”^[286] Peygamber (sav) de şöyle demiştir:“Ben günde yetmiş defa Allah’a tövbe ediyorum.”

İkincisi zühddür. Dünyadan tümüyle yüz çevirmeli, azını da çoğunu da bırakmamalıdır. Eğer yakınları ve bağlıları varsa hepsini Allah’ın farz ettiği şekliyle onlara bağışlamalı, eğer akrabaları yoksa bütün malını şeyhin yoluna koymalıdır ki şeyh onu müridlerin faydasına olacak şekilde harcasın. Kendisi de şeyhin verdiği yiyecek ve giysi ile yetinmelidir.

Üçüncüsü tecriddir. Mücerret olmalı ve bütün nesebi ya da sebebi bağlarından en güzel şekilde kopmalı ki zihni onlarla meşgul olmasın. “Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olan vardır. Onlardan sakının.”^[287]

Dördüncüsü akidedir. Ehl-i sünnet ve’l-cemaat itikadı üzerine olmalı ve bid’atlardan uzak durmalıdır. Selef imamları nın yolundan gitmeli, teşbih , ta’til, râfız , i’tizal gibi mezheplerden beri olmalı, taassupta bulanmamalıdır. Kıble ehlinden hiçbir taifeyi tekfir etmemeli ve onlara laneti caiz bilmemelidir.

Beşincisi takvâdır. Korkak ve çekingen olmalıdır. Yiyecek ve giyecekte ihtiyat etmeli; ancak bunda aşırıya kaçmamalıdır ki vesveseye düşmesin; zira bu da yerilmiştir. Yapabildiği kadar azametlere sarılmalı ruhsatların etrafında dolaşmamalıdır. Temizlik ve taharette mümkün mertebe gayret göstermeli; fakat bunda da vesveseye düşecek kadar aşırıya gitmemelidir. Bütün hâllerde “Şüpheli şeyi terk et, şüpheli olmayan şeyi al” işaretinin hâllerine riayet etmelidir.

Altıncısı sabırdır. Şeriatın emirleri ve yasakları ile şeyhin şeriat kanunu üzere olan işaretlerinin tasarrufu altında sabırlı olmalıdır. Zorluklara tahammül etmeli, tabiatının arzusu üzere yorgunluğa ve bitkinliğe düşmemelidir. Eğer kendisinde böyle bir şey meydana geldiğini görürse çaba göstererek onu kendisinden uzaklaştırmalıdır. Sebat ve sabır göstermelidir ki Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Sabredene Allah da sabreder.”

Yedincisi mücâhededir. Sürekli olarak nefsinin dizginlerini mücâhede dizginiyle dizginlemeli, zaruret miktarı dışında ona yumuşak davranmamalıdır. Mümkün olduğunca onun hoşuna giden şeyleri vermemeli, bu hususta olabildiğinde sebat göstermelidir. Zira nefis aç aslan gibidir, eğer onu doyurursan kuvvetlenir ve seni yer.

Sekizincisi cesarettir. Mert ve yiğit olmalıdır ki nefis ve hilelerine karşı mukavemet edebilsin. Şeytanın hile ve aldatmasından emin olmamalıdır ki bu yolda insan ve cin şeytanlar çok fazladır ve onları yalnızca cesaretle def ve kahredebilir.

Dokuzuncusu bağışlamadır. Bağışlamacı ve fedakâr olmalıdır ki cimrilik büyük bir bağ ve kalın bir perdedir. Bazı makamlarda dünya ve âhireti bağışlamak gerekir bazen de candan geçmek gerekir.

Onuncusu fütüvvettir. Civanmert olmalıdır. Herkesin hakkını kendi makamına göre genişçe vermeli kendisi başkasından hakkını almayı beklememelidir.

On birincisi doğruluktur. İşinin ve muamelesinin temelinde doğruluk olmalıdır, yaptığını Allah için yapmalı, insanlardan tamamen yüz çevirmelidir.

On ikincisi ilimdir. Namaz, oruç ve kendisine vacib olan diğer rükünleri yerine getirecek kadar gerekli farz ilimleri hâsıl elde etmelidir, fazlasına gayret etmemelidir ki yoldan geri kalır. Yalnızca maksadının kemâline ulaştığında bunu yapabilir. Eğer muktedalık yapacaksa ve imamlık mertebesi elde etmişse kitap ve sünnet ilimlerini tahsil etmek faydalıdır zararlı değil.

On üçüncüsü niyazdır. Hiçbir makamda niyazı terk etmemelidir. Naz makamına düşse bile kendisini tekellüfle niyaz âlemine getirmelidir ki niyaz âşıkın has makamıdır ve naz maşûkun has makamıdır.

On dördüncüsü çekinmemektir. Tehlikeli işlerin çokça bulunduğu bu yolda çekinmeden ilerlemeli, sonunu düşünmeden yoluna devam etmeli, canından korkmamalıdır. Bu zayıfın dediği gibi:

On beşincisi melâmettir. Melâmetî sıfat ve kalenderî siret olmalıdır. Şeriata muhalif davranıp da melâmetî olduğunu sanmamalıdır hâşâ ve kellâ, bu, şeytanın yoludur ve onun yol göstermesidir. İbâhâ ehlini bu tuzak sayesinde cehenneme atmışlardır. Melâmetî olmak şu anlamdadır ki; nam ve ayıplanma , övülme ve yerilme , insanların kabulü ya da reddi onun nezdinde bir olmalıdır. İnsanların dostluğu ya da düşmanlığıyla zayıflayıp şişmanlamamalıdır. Bu zıtlıkları aynı görmelidir. Bu âciz der ki:

On altıncısı akıldır. Hareketleri aklın tasarrufu altında mazbut olmalıdır ki ondan şeyhin rızasına, fermanına ve yordamına aykırı bir hareket meydana gelmesin. Aksi takdirde zamanının bütün sıkıntısı düşünceleri bastırmak ve velâyetini reddetmek olur.

On yedincisi edebtir. Müeddeb ve güzel ahlâk lı olmalıdır. Kendisine genişlik yolunu kapatmalıdır. Şeyhin huzurunda bir şey sormadıkça konuşmamalıdır, konuşursa sakin ve yumuşak bir şekilde konuşmalı, doğruyu söylemelidir. Zâhiri ve bâtınıyla şeyhin işaretini gözleyen ve gören bilmelidir. Kendisinde bir sorun ya da taksir meydana gelirse zâhir ve bâtınıyla istiğfar etmeli, en güzel yolla özür dilemeli ve cezasını çekmelidir.

On sekizincisi güzel ahlâk tır. Sürekli olarak güler yüzlü ve açık tabiatlı olmalıdır. Dostlara karşı kötü davranmamalı, onları incitmemelidir. Tekebbürden, gururlanmadan, ucbdan, iddiadan, makam talebi nden uzak durmalıdır. Büyük dostlarına tevazu , alçak gönüllülük ve hizmet ile davranmalı, küçük dostlarına rahmet , şefkat , teselli, lütuf ile yaklaşmalıdır. Cefakar, sabırlı, tahammüllü olmalı, dostlarına yük yüklememeli, mümkün olduğunca onların hizmetini görmelidir. Onlardan hizmet beklememeli, onlarla muvafakate çalışmalı, muhalefetten kaçınmalıdır. Nasihat veren ve alan olmalı, münazara, mücadele, tartışma ve düşmanlık yolunu kapalı tutmalıdır. Onlara hürmet ve irade nazarıyla bakmalı, küçüğe ve büyüğe hakaret gözüyle bakmamalıdır. Onlara hizmet ve onlara yardım ile sürekli olarak Hazreti İzzet’e yakınlık aramalıdır. Kendi haz ve nasip sofrasında bağışlayıcı olmalı başkalarının nasibine tamah etmemelidir.

Sema esnasında hareketlerini kontrol etmeli, hâl ve vecd olmaksızın hareket etmemelidir. Hâl geldiğinde dostlara sıkıntı vermekten kaçınmalı, mümkün olduğunca semâyı içinde tutmalı, galip hâle geldiğinde zaruret miktarınca hareket etmelidir. Vecd azaldığında hareketini azaltmalı, aşırıya gitmemelidir. Semâda dostların hakkına riayet etmeli, başkasının vaktini almamalıdır. Kendi vaktini bağışlamalı, hâl ve mevacid sahiplerine niyaz yoluyla yakınlık aramalıdır.

Tevazulu olmalıdır, şeyhin ayağına hürmet ile gidip gelmelidir. Bir kimsenin ayağına başını koyduğunda secde şeklinde olmamasına dikkat etmelidir ki bu haramdır. Ellerini arkada birleştirmeli, yüzünü yere koymalı, alnını koymamalıdır. Sohbet esnasında elinden geldiğince kimsenin kalbini kırmamalı, kalp kırmaktan kaçınmalıdır.

On dokuzuncusu teslimdir. Zâhiri ve bâtınıyla şeyhin velâyetinin tasarruflarına teslim olmalı, kendi tasarruflarını kendinden temiz lemeli, onun tasarruflarıyla, şeyhin emirleri, yasakları ve edeplendirmesiyle yaşamalıdır. Zâhirde ölü yıkayıcısının tasarrufundaki ölü gibi olmalı, bâtında sürekli olarak şeyhin bâtınına iltica etmelidir. Gıyabında ya da huzurunda yaptığı her hareket için şeyhinden kalbiyle izin istemeli eğer izin verirse yapmalı vermezse terk etmelidir.

Muhakkak ki zâhiri ve bâtınıyla şeyhin hâllerine itiraz etmemelidir. Nazarına kötü gelen ne varsa bunu nazarının kötülüğüne yormalıdır şeyhi noksanına değil. Eğer ona şeriat karşıtı gibi görünürse “bana muhalif görünmesine rağmen şeyh şeriata karşı çıkmaz, onun bu konudaki görüşü daha sağlamdır, yaptığı işi nazarla yapar, Musa ’nın Hızır (as) ile olan hikâyesindeki gibi o bunun üstesinden gelebilir.” diye inanmalıdır. Şartı şu olmalıdır: “Bana uyacaksan ben sana ondaki zikri açıklayana kadar bir şey sormayacaksın”^[288] Yani ne yaparsam yapayım bana itiraz etme, ben sana uygun bulup da açıklayana kadar “neden yaptın?” diye sorma. İtiraz edince üç kez bağışladı sonra şöyle dedi: “Bu benimle senin aramda ayrılık”^[289] Bilmelisin ki itiraz, suretî olarak olmasa da hakiki ayrılığın sebebidir. Bütün itiraz yollarını kapamalı ve “Dinleyin ve itaat edin” işaretine uymalıdır.

Yirmincisi tefvîzdir. Müridin adımını talep yoluna attığında kendi varlığından tamamen vazgeçmeli, kendisini Allah yoluna feda etmelidir. Sıdk ile şöyle demelidir: “İşimi Allah’a bırakıyorum.”^[290] Hakk’a ibadeti cennet ya da cehennem nedeni ya da kemâl veya noksan için değil muhabbet zarureti ve kulluk için yapmalıdır. Hazreti İzzet’in kendisine gönderdiği her şeye razı olmalıdır. Hiçbir güzel ya da çirkin şeyden dolayı Hazret’ten yüz çevirmemelidir.

Kulluk yolunda sabit kadem olmalıdır. Talep sadakatinin şartlarını yerine getirmelidir. Bin kez “istediğine ulaşamayacaksın” diye hitap gelse bile bir an dahi çabasından geri kalmamalıdır ve hiçbir belâ ya da imtihan sebebiyle talep yolundan geri durmamalı ve elini işten çekmemelidir. Bu âciz der ki:

Şeyhe hizmetin gerekliliklerinden hiçbir şekilde yüz çevirmemelidir. Şeyh onu bin kez kendisinden uzaklaştırsa da gitmemelidir. İradesi bir sinekten daha aşağı olmamalıdır ki o ne kadar kovulursa kovulsun yine de geri gelir. Ona “zubâb ” denilmesinin nedeni de budur. Kovulduğu hâlde geri gelen demektir. Eğer bu yolun tavuslarından olamazsa da en azından sineklerden geri kalmamalıdır.

Sadık mürid bu şartları yerine getirdiğinde ve şeyh belirtilen özelliklere sahip olduğunda hakiki maksat ve murat perdelerin arkasından çıkar ve izzet peçesini cemâlin yüzünden kaldırır. Yolcu maksadına, talib matlubuna, âşık maşûkuna kavuşur ki: “Dikkat edin kim beni talep ederse bulur.” Allah’ın selamı Muhammed’e ve yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: “Beni anın sizi anay ım.”^[291] Yine şöyle buyurmuştur: “Allah’ı çokça zikredin, umulur ki kurtulursunuz.”^[292]

Peygamber (sav) şöyle demiştir: “Zikirlerin en faziletlisi lâ ilâhe illallah, en faziletli dua ise elhamdülillahtır.”

Bil ki yolcuların önündeki perdeler unutmanın neticesidir ve unutmanın sebebi ise şudur ki fıtratın başlangıcında ruhun varlığı ortaya çıkınca varlığı onunla Hazret arasında ikilik meydana getirdi. Ruh her ne kadar Hakk’ı o makamda birlik ile bildiyse de birlik ile tanımadı. Zira tanıma şuhûddan doğar, şuhûd ise varlıktan ortaya çıkmaz ki şuhûd varlığın zıddıdır. “Zıtlar birleşmezler.”

Ruhun kalıba taalluku nefis ve kalb gibi iki halefi hâsıl etmesinden dolayıdır. Şuhûd makamında ruh varlığını bağışladığında -“Hak geldi bâtıl zail oldu.”- onun için vekili mesabesindeki halifelik meydana gelir. Bu büyük bir sırdır ki herkes bunu anlamaz.

O hâlde ruh nasıl o âlemde Hakk’ı vahdâniyetin kemâliyle tanımadıysa o makamda ortaksız zikirde de bulunamadı. Zira hem kendini hem de Hakk’ı zikrediyordu. Bu zikir ortaklı idi ve Hak Teâlâ şöyle buyuruyordu: “Unuttuğunda Rabbini hatırla.”^[293] Yani “benden başkasını unuttuğunda beni hatırla ki ortaklık olmasın.”

Ruh mülk ve melekût âlemi nden geçerken kalıba bağlandı. Gördüğü her şeyin zikri onunla kalıyor ve o miktarda Hakk’ını zikrinden geri kalıyordu. Sonunda bir grup başka şeylerin zikrinin örtüsüyle öylesine örtüldüler ki Hakk’ı tamamen unuttular ve Hak Teâlâ inâyetiyle onları unuttu. “Allah’ı unuttular, O da onları unuttu.”^[294]

Örtüler unutma sebebiyle meydana geldiğine göre ve “Kalblerinde hastalık vardır.” hastalığının sebebi bu olduğuna göre şüphesiz tedavi makamında “tedavi zıtlar iledir.” hükmünce Kur’an şifahanesinden şu şurubu verirler: “Allah’ı çokça zikredin.”^[295] Umulur ki böylece nisyan hicaplarından ve marazdan kurtulurlar: “Belki kurtulursunuz.”

Lâ ilâhe illallah zikrinin ihtisasına gelince şöyle buyurmaktadır: “Güzel kelime O’na yükselir.”^[296] Bu kelime lâ ilâhe illallah’tır. Yani bu kelime Hazreti İzzet’e ulaşabilir. Bu kelimede isbat ve ret vardır. Nisyan marazını isbat ve ret şurubuyla defetmek mümkündür. Zira nisyan ret ve isbattan mürekkeptir: Hakk’ın zikrini ret ve gayrının zikrini ispat. O hâlde ret sirkesinden ve isbat şekerinden oluşan bir sikencebin lazımdır ki nisyan safrasının maddesini parçalasın. “Lâ ilâhe” ile Hak’tan başkasını reddediyor ve “illallah” ile Hazreti Hakk’ı ispat ediyor. Buna devam ettiğinde ve gereğini yerine getirdiğinde tedricen ruhun Hak’tan başkasına olan taalluku “lâ ilâhe” makası ile kesilir ve Sultan’ın cemâli izzet peçesinden sıyrılır ve “Beni zikredin ki sizi zikredeyim”^[297] vaadinin hükmünce tecelli eder. Harf ve ses libasından mücerret olur ve ulûhiyyet azametinin nurunun tecellisinde, “Yüzünden başka her şey yok olucudur.”^[298] hasiyeti aşikâr olur. Ruhun zikri ruhun varlığıyla “beni zikredin” zikir denizinde helâk olur, “sizi zikredeyim” ruhun zikrinin vekili olur ve ortaksız zikir burada meydana gelir.

“Allah kendinden başka ilâh olmadığına şâhidlik etti.”^[299] işaretinin hakikati budur. Yusuf Hüseyin Razi ’nin, “Allah’tan başka kimse onun tek olduğunu söyleyemez.” demesinin anlamı da budur. Buradan anlaşılır ki Müslümanlık binası neden başka kelimenin üstünde değil de “Lâ ilâhe illallah” kelimesinin üzerinde yükselmiştir. Zira manevî şirkten kurtulmanın tek yolu bu kelimenin mânasının tasarrufu iledir. O hâlde suretî şirk de bu kelimeden başkasıyla ortadan kalkmaz. Nitekim şöyle demişlerdir:

Allah’ın selamı Muhammed’e ve yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Allah’ı babanızı zikreder gibi zikredin hatta daha da fazla zikredin.”^[300] Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Rabbini sabah akşam içinden gizlice, yalvararak, sözden uzak şekilde zikret.”^[301]

Peygamber (sav) ise şöyle buyuruyor: “Yürüyün müferridler sizi geçti.” “Onlar kimdir ya Resûllullah?” diye sorduklarında dedi ki: “Onlar kalpleri Allah’ın zikri ile titreyenlerdir, öyle ki zikir onları tüm günahlarından arındırır ve kıyamet gününde günahsız olarak gelirler.”

Bil ki âdâbsız ve şartlarına uymaksızın zikretmek fazla bir fayda sağlamaz. Önce tertibine, âdâbına ve şartlarına riayet etmek gerekir. Sâdık müridde bu yolu gitme isteği ve arzusu meydana geldiğinde alâmeti, zikirle üns tutmasıdır.

Zikretme zamanı eğer mümkünse gusül almalıdır, yoksa abdest almalıdır. Sünnet olduğu üzere temiz elbise giymeli, boş, karanlık ve temiz bir oda ayarlamalıdır. Eğer bir miktar güzel koku yakarsa daha iyidir, bağdaş şeklinde kıbleye doğru oturmalıdır. Bağdaş oturmak zikretme zamanı dışında yasaklanmıştır. Efendimiz sabah namazını kıldığında kendi makamında oturur ve güneş doğana kadar zikrederdi.

Zikir esnasında ellerini baldırının üstüne koymalı, kalbini hazır etmeli, gözünü hazırlamalı, tam bir tazimle “lâ ilâhe illallah” kelimesini kuvvetle söylemeye başlamalıdır. Öyle ki “Lâ ilâhe”yi göbeğinden çıkarmalı, “illallah”ı kalbine yerleştirmelidir, öyle ki zikrin eseri ve kuvveti bütün uzuvlara ulaşmalıdır. Ancak sesini yükseltmemeli, mümkün mertebe gizli ve sessiz kalmaya çalışmalıdır. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Rabbini sabah akşam içinden gizlice, yalvararak, sözden uzak şekilde zikret.”

Bu şekilde sürekli ve zorlu şekilde zikretmelidir. Kalbinde zikrin mânasını düşünmelidir. Lâ ilâhe’nin mânasında kalbine gelen her düşünceyi nefyetmelidir yani “Allah’tan başka hiçbir şey istemiyorum, hiçbir talebim, hiçbir maksadım ve mahbubum yok” demelidir. Allah’tan başka aklına gelen tüm düşünceleri “Lâ ilâhe” ile reddetmeli, “İllallah” ile Hazreti İzzet’in maksatlığını, mahbupluğunu ve matlupluğunu ispat etmelidir.

Her zikrin başında ve sonunda ret ve isbat ile hazır olmalıdır. Ne zaman kalbinin derununa nazar eder kalbinin neye bağlı olduğunu görürse o şeyi nazarına getirir ve kalbini Hazreti İzzet’e verir, Şeyhin velâyetinden himmetiyle yardım diler, “Lâ ilâhe” nefyiyle o bağı bâtıl eder, o şeyin muhabbetinin kökünü kalbinden söküp atar, “illallah” tasarrufuyla Hakk’ın muhabbetini o muhabbetin yerine kaim kılar.

Bu şekilde devam etmelidir ta ki tedricen kalbi bütün mahbuplardan ve alışılmışlardan boş hâle gelsin, zira ihtitar zikirde sürekli olmaktan meydana gelir. İhtitar, zikrin galebesiyle zikredenin zikrin nurunda yok olmasıdır. Zikir zikredeni müfret hâle getirir, ondan varlığın alakalarını ve bağlarını alır ve onu hafif bir şekilde cismâniyet dünyasından ruhâniyat âhiretine ulaştırır. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Yürüyün müferridler sizi geçti.”

Bil ki kalb Hakk’ın has halvetgâhıdır. “Yere ve göklere sığmam mümin kulumun kalbine sığarım.” Gönül dergâhında başkalarının zahmeti bulundukça gayret ve izzet oraya gelmez. Ancak, “Lâ ilâhe” tellalı gönül dergâhını başkalarının zahmetinden kurtardığında ve boşalttığında “illallah” sultanının tecellisinin adımlarını beklemek gerekir. “Boş kaldığında durmaksızın yorulmaya devam et ve yalnızca Rabbine rağbet et.”^[302]

Yakîn olarak bilinmelidir ki külli fayda ancak zikir , tasarruf sahibi kâmil bir şeyhten telkin ile alındığında hâsıl olur. Ok şahın okluğundan alındığında korur, okçu dükkanından alınan ok velâyet himayesine sahip değildir, ancak belki hasmı defeder. Bunun açıklaması gelecektir, inşallah-u Teâlâ.

Allah’ın selamı Muhammed’e ve yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ey iman edenler Allah’tan sakının ve doğru söz söyleyin.” Yani, “Lâ ilâhe illallah”.

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Lâ ilâhe illallah deyin kurtulun.”

Bil ki taklidî zikir başka şeydir tahkikî zikir başka şey. Ağız yoluyla suretî kulağa gelen zikir taklidî zikirdir. Fazla bir işe yaramaz, tıpkı yetişmemiş, ham bir tohumun toprağa atıldığında büyümemesi gibi. Tahkikî zikir ise velâyet sahibinin telkininin tasarrufuyla müridin münasip gönül tarlasına düşendir.

Velâyet sahibinin telkin ettiği zikir onun velâyet ağacının meyvesidir. O velâyetler sahibinin telkiniyle zikir tohumu almış ve gönül tarlasında şeyhin himmetinin suyuyla büyütmüş öyle ki o tohum büyümüş ve zamanla ağaçlık makamına ulaşmış, “sizi zikredeyim” tomurcuğundan zikir meyvesini vücuda getirmiş, daha sonra şeyhlik makamının pişmişlik kemâlinde müridin gönül tarlasına tohum atmıştır.

Zikir tohumu velâyet tarafından yetiştirilirse ve gönül tarlası irade tarafından sürülürse tarikat eliyle tabiatın ayrık otlarından temizlendiyse ihlas güneşinden ve şeyhin himmetinden medet bulduysa hakiki iman sebzesi çabuk yetişir. “Lâ ilâhe illallah, suyun baklayı yetiştirdiği gibi imanı yetiştirir.” Günden güne artar, ihsanın fidanı olur ve terbiyeyle irfan ağacı olur.

Telkinin şartı şudur ki: mürid şeyhin tavsiyesi ile üç gün oruç tutar, bu üç gün boyunca sürekli abdestli olmaya çaba gösterir, daima zikirle meşgul olur. Gidip gelse bile içinden zikreder, insanlarla bir arada olmayı azaltır, zaruret miktarınca konuşmayla yetinir, iftar vakti fazla yemek yemez, geceleri çoğunlukla zikirle uyanık geçirir.

Üç günden sonra şeyhin emriyle gusül alır. İslâm guslüne niyet eder. Nitekim önceleri her kim dine gelmek istese önce İslâm guslü alır sonra Efendimizden (sav) kelimeyi telkin alırlardı. Burada da o sünnet üzere hakiki İslâm guslü alır. Su dökerken şöyle demelidir: “Allah’ım ben elimde olan bedenimi suyla temizledim, sen senin emrinde olan kalbi inâyet nazarınla temizle.”

Guslünü bitirince yatsı namazından sonra şeyhin huzuruna gitmelidir. Şeyh onu kıbleye doğru oturtur, kendisi arkasını kıbleye döner. Şeyhin huzurunda iki diz üzerine oturur ve ellerini baldırlarının üstüne koyar, kalbini hazır eder. Şeyh şart olan vasiyeti söyler, mürit kalbini her şeyden çeker, şeyhin kalbinin karşısına koyar. Tam bir niyazla murakıp hâlde durur, ta ki şeyh yüksek sesle ve tam bir kuvvetle “Lâ ilâhe illallah” deyinceye kadar.

Şeyh bitirince mürid aynı şekilde şeyhin söylediği gibi yüksek sesle ve kuvvetlice “Lâ ilâhe illallah” der. Şeyh bir kez daha tekrar eder, ardından mürid tekrarlar. Üçüncü kez şeyh söyler ve mürid tekrar eder. Daha sonra şeyh dua eder ve mürid “amin” der.

Bitince ayağa kalkar ve halvethaneye girer. Zikir tohumunu yetiştirmeyle meşgul olur, bunun şerhi halvetin şartları faslında gelecektir, inşallah-u Teâlâ.

Müridin kalbinde zikrin başlangıcı yeni dikilen ağaç gibidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Güzel söz güzel bir ağaç gibidir.”^[303] Müfessirlerin ittifakıyla buradaki güzel söz,“Lâ ilâhe illallah”tır. Bu ağacın yetişmesi için gerekenleri yerine getirirse onun kökleri kalpten bütün uzuvlara ulaşır, kafatasından ayak parmağına kadar zikir ağacının kökünün ulaşmadığı hiçbir yer kalmaz.

Kök böylesine sağlam hâle geldiğinde kalb tarlasında zikir ağacı gönül göğüne doğru dal atmaya başlar. “Kökü yerde dalları göktedir.”^[304] Bu makamda kalb zikri dilden alır ve açık bir şekilde “Lâ ilâhe illallah” demeye başlar. Kalb zikretmeye başladığında dilin zikrini durdurmak gerekir ki kalb zikrin hakkını versin. Zira dilin zikri karıştırıcıdır. Ne zaman kalb zikirden geri kalırsa dil zikrine başlamalıdır ki sürekli zikir hâlinde bulunmuş olsun. Zikir ağacının yetişmesi için medet eder ve yükselmek ister, ağaç kemâline ulaştığında ağacın dallarında müşâhede tomurcukları oluşmaya başar, bu tomurcuklardan zamanla mükâşefe ve ledünnî ilimler meyveleri meydana gelir. “Her zaman Rabbinin izniyle meyvesini verir.”^[305]

Eğer başlangıçta tohumu olgun velâyet meyvesinden almamış olsaydı ağaç bu derece büyümezdi.

Abdullah bin Ömer (Allah ikisinden de razı olsun) şöyle rivayet ediyor: “Efendimizin huzurunda bir grup sahâbeyle oturuyorduk. Şöyle buyurdu: “Ağaçlar arasında öyle bir ağaç vardır ki dalları sürekli yeşildir ve onun misali müminin misaline benzer. Söyleyin bakalım o hangi ağaçtır?” Sahâbelerin her biri bir ağaç söylediler. Birisi “falan ağaçtır” dedi, “diğeri filan ağaç.” Efendimiz ise o “bu değil, o da değil” diyordu.” Abdullah diyor ki: “benim aklıma hurma ağacı geldi; ama o toplulukta Ebû Bekir ve Ömer (Allah ikisinden de razı olsun) bulunuyordu. Onların söylemedikleri şeyi onların huzurunda söylemek istemedim. Daha sonra Peygamber (sav) “o hurma ağacıdır.” diye buyurdu.”

Hakikatte müminin hurma ağacıyla münasebeti şu cihettendir ki hurma ağacı erkek hurma ağacından polen almadıkça, aşılanmadıkça ve tesir almadıkça iyi hurma vermez. Şu meşhurdur ki her yıl erkek hurma ağacının ucundan bir parça alırlar ve dişi hurma ağacına aşılarlar ki güzel hurma meyveleri versin, aksi takdirde kendi başına hurma vermez.

O hâlde müminin velâyet meyvesi vermesi istendiğinde velâyet sahibi şeyhten aşılanması ve telkin alması lazımdır. Telkin hâsıl olduğunda şeyhin fermanının tasarrufuyla halvet ve uzlete devam etmek ve bunda sürekli olmak gereklidir ki hakiki semere hâsıl olsun, nitekim bunun açıklaması gelecektir.

Efendimizden (as) nakledilmiştir ki; bir gün sahâbenin önde gelenlerinden bir kısmını bir evde toplamış ve ayakta durmalarını buyurmuştur. Üç kez yüksek sesle, “Lâ ilâhe illallah” demiş ve sahâbeden de böyle söylemelerini istemiştir. Onlar da böyle söylemişlerdir. Daha sonra ellerini kaldırmış ve üç kez, “Allah’ım tebliğ ettim mi?” demiş, daha sonra şöyle buyurmuştur: “Size müjdeler olsun ki Allah Teâlâ sizi bağışladı.” O hâlde tarikat Meşâyihi zikir telkinini bu sünnetten almışlardır.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Musa ile kırk gece için sözleşmiştik.”^[306]

Peygamber (sav) şöyle demiştir: “Kim Allah için kırk gece sabahlarsa kalbinden diline hikmet pınarları akıtır.”

Bil ki din yolunun katedilmesinin ve yakîn makamlarına ulaşmanın binası halvet ve uzlet ile insanlardan kaçınma üzerine kurulmuştur. Bütün enbiya ve evliyaya hâllerinin başlangıcında halvet vergisi verilmiş, bu şekilde maksatlarına ulaşmışlardır. Nitekim Âişe (ra), Efendimiz hakkında şöyle rivayet ediyor: “O’na halvet sevdirilmişti.” Yine rivayette şöyle gelmiştir: “Bir ya da iki hafta Hira ’da kalmayı severdi.” Bazı rivayetlerde “bir ay” da denmiştir. Bu âciz, Efendimizin Hira Dağı’ndaki halvetgahını ziyaret etmiştir. O sarp dağda ruh sahibi bir mağaradır.

Musa ’ya (as) vasıtasız kelam işitme kerameti bağışlayacakları zaman kırk gün halvet buyurdular. “Musa ile kırk gece için sözleşmiştik.”

Kırk sayısının şeyleri kemâle erdirme hususunda başka sayılarda olmayan bir hasiyeti vardır. Nitekim sahih bir hadiste şöyle gelmiştir: “Her birinizi yaratırken annelerinizin karnında kırk gün topladı, sonra kan pıhtısı olarak da bu kadar bekletti.” Hadisin sonuna kadar. Efendimiz (sav) kalpten dile hikmet pınarlarının akmasını da kırk gün ihlasla sabahlamaya mahsus kılmıştır. Yine Âdem ’in hamurunun kâmil biçimde yoğrulmasın da “kırk gün” olarak belirtilmiştir ve bu çeşit rivayetler çoktur.

Kırk gün oturmanın âdâbı ve şartları çok fazladır. Ancak önemli olanları beş tanedir ve bu beş şarttan bir tanesi bile eksik olursa küllî maksadın elde edilmesi çok zor olur.

İlki evde yalnız oturmaktır, bağdaş şeklinde eller iki baldır üzerinde olacak şekilde, ölü guslü niyetiyle gusül almış olmalıdır. Halvethaneyi mezarı görmeli, abdest, namaz ve ihtiyaç haricinde dışarı çıkmamalıdır. Ev karanlık ve küçük olmalı, kapının üzerinde perde asılı olmalıdır ki hiçbir ses ve ışık girmesin ve görme , duyma, söyleme, gitme yoluyla dikkati bozulmasın. Ruh hislerle ve mahsuslarla meşgul olmadığında gayb âlemi ile ilgilenir. Beş hissin pencerelerinden ruha gelen afet ve hicaplar, hisler işlememeye başladığında zikrin tasarrufuyla ve düşüncelerin nefyedilmesiyle mahvolur ve o çeşit hicaplar da ortadan kalkar. Ruh gayb ile ünsiyet kurar, insanlarla olan ünsü yok olur.

İkincisi sürekli olarak abdestli olmaktır ki silâhlı olsun ve şeytan ona galip gelemesin. “Abdest müminin silahıdır.”

Üçüncü olarak, “Lâ ilâhe illallah” kelimesini söylemeye devam etmelidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzere zikrederler.”^[307] Bu, zikrin devamlılığına işarettir.

Dördüncüsü, düşünceleri reddetmeyi sürdürmektir. İyi kötü aklına gelen ne varsa, “Lâ ilâhe illallah” diyerek onu reddetmelidir, yani “Allah’tan başka hiçbir şey istemiyorum.” demelidir. “Nefislerindekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker.”^[308] işareti düşünceleri reddetmekle ilgilidir. Kalbe gelen her düşünce gönül sayfasında iyi veya kötü bir iz bırakır. Bu gönlün gaybî nakışları almasına mâni olur. Gönül aynası bütün nakışlardan pak ve temiz hâle gelmedikçe gaybî nakışları ve ledünnî ilimleri kabul etmez, ruhânî mükâşefelerin ve müşâhedelerin nurlarını alamaz.

Beşincisi, oruca devam etmektir. Sürekli oruçlu olmalıdır. Beşerî alakaların kesilmesi ve hayvânî ve yabanî sıfatların yok edilmesi hususunda orucun büyük bir hususiyeti vardır. “Oruç bana hastır, mükâfatını ben veririm.”

Altıncı olarak sessizliği sürdürmektir. Şeyhten başka kimseyle konuşmamalı, vâkıaları zaruret miktarınca ona arz etmeli, kalanında “susan kurtuldu” demeli ve zikirden başkası için dilini kımıldatmamalıdır.

Yedincisi, şeyhin gönlünü murakabe etmelidir. Sürekli olarak gönlünü onun gönlüne bağlamalı, şeyhin gönlünden medet istemelidir ki gaybî fetihlerin ve Rabbânî lütuf nefeslerinin esintisi önce şeyhin kalbinin penceresinden müridin kalbine erişir. Zira başlangıçta müridin perdeleri çoktur, Hazreti İzzet’e teveccüh onun şehâdet âlemine alışık olması şartıyla mümkün olabilir. İrade bağı güçlü olduğu zaman şeyhin kalbine teveccühü kolay gerçekleşir. Şeyhin kalbi Hazret’e dönüktür ve gayb âleminin yetiştirmesidir. Her lahza gaybten şeyhin kalbine Rabbinin fazlı ve feyizleri akar. Şeyhin kalbinden müridin kalbinin şeyhin kalbine teveccühü oranında gaybî medetler müridin kalbine ulaşır ve müridin kalbi başlangıçta vasıta ile gaybten medet almaya alışır ve bu şekilde terbiye olur. Daha sonra tedricen vasıtasız olarak feyz alma derecesine ulaşır. “Rableri onlara temiz bir şarap içirmiştir.”^[309] Öncesinde aynı şarap olmasına rağmen bunu şeyhin velâyet kadehinden ona sunarlar. “Orada karışımı zencefilden olan kaselerden içerler.”^[310] Sonra Muhammed’in (sav) nübüvvet kadehinde Hak onlara vasıtasız temiz şuhûd şarabı verir. “Rableri onlara temiz bir şarap içirmiştir.”

Daima olarak şeyhin himmetini yolunun aydınlatıcısı ve göstericisi bilmelidir. Bir afet ya da korku geldiğinde ya da nazarına boş bir hayal geldiğinde derhal şeyhin velâyetine sığınmalı, içinden şeyhin kalbinden medet dilemelidir. Şeytanî olsun nefsânî olsun şeyhin velâyet nazarı ve himmeti her afeti defeder.

Sekizincisi, hem Allah’a hem de şeyhe itirazı terk etmektir. Hakk’a olan itirazın terk edilmesi gaybten gelen daralma, genişleme, sıkıntı, rahatlık, sıhhat, hastalık gibi hâllere razı ve teslim olması, Hak’tan yüz çevirmemesi ve sabit kalmasıdır.

Şeyhten gördüğü fiile, hâle, sıfata ve duyduğu söze itiraz etmemelidir, onun zâhir ve bâtın tasarruflarına teslim olmalıdır, şeyhin muamele ve hâllerine irade nazarıyla bakmalıdır. Kısa görüşlü aklın nazarıyla tasarrufta bulunmamalıdır ki en büyük şart şeyhin velâyetine teslim olmaktır, yumurta ve kuş suretinde açıklandığı üzere.

Eğer yumurta birazcık kuşun tasarrufundan çıkacak olsa ve medet ondan kesilecek olsa anında yumurtada yerleşik bulunana kuşluk hasiyeti bâtıl olur, ne yumurta olur ne kuş olur. Kuşun tasarrufu altında bozulan bir yumurtayı dünyadaki bütün kuşlar birleşse bile yeniden düzeltemezler.

Bu yüzdendir ki eğer bir mürid bir şeyhin velâyetinden merdud olursa diğer Meşâyihten hiç kimse onu kemâle ulaştıramaz, bütün Meşâyihin velâyetlerinden merdud olmuş olur. Ancak bir özür nedeniyle şeyhin huzurundan geri kalan mürid velâyetten reddedilmeden önce şeyhin hizmetine girerse ondan istifade edebilir. Ancak şeyh vefat eder ya da uzak bir yolculuk söz konusu olursa mürid bu özürlerle başka bir şeyhin hizmetine girebilir ve bundan mazur görülür. Bu yeni şeyhin tasarrufu onu kuşluk makamına ulaştırabilir; zira müridin varlığının yumurtalık istidadı tamamen bozulmamıştır. Halvetin diğer edebleri çok fazladır; ama şartları bu belirtilen sekiz tanedir.

Halvetin âdâbından birisi ne çok zayıf ne de kuvvetli olacak şekilde yiyeceği azaltmaktır. Sürekli ve muhkem şekilde zikretmeye yetecek kadar gücü olmalıdır. Mesela yüz, yüz elli ya da iki yüz dirhem kadar yiyecek yiyebilir. Herkes mizacının kuvveti kadarınca artırabilir ya da azaltabilir. Hulâsa gece hafif olmalıdır ki uyku bastırmasın ve yiyecek azlığı veya çokluğu sebebiyle zikirden geri kalmasın. Yediği miktarını zikir ve kalp huzuruyla yemelidir. Küçük lokma almalı, hızlı yememeli, yerken içinden zikretmelidir. Zikir nuru ile yiyecek arzusunun karanlığı yok olur. Yarı doyduğunda elini çekmelidir ki israf olmasın. Yemeğin lezzetli olması için uğraşmamalıdır. Çok fazla et yemekten kaçınmalıdır. Haftada bir ya da iki kez yerse her seferinde elli dirhem yeterlidir.

Diğeri uykuyu azaltmaya çalışmalıdır. Elinden geldiğinde iradesiyle yanını yere koymamalıdır, yalnızca uykunun galip gelmesi nedeniyle kendisinden geçmesi ya da uykuya dalması hariç. Uyandığında kalkmalı, abdestini tazelemeli ve zikir ile meşgul olmalıdır. Eğer iyice bitkin düşerse ve oturamaz hâle gelirse bir saat yanını yere koymalı ya da başını dizlerine koymalı ve uyumalıdır. Bu şekilde tabiatından yorgunluk kalkana ve hislerindeki bitkinlik gidene kadar dinlenebilir.

Ne zaman dil zikrin gerektirdiğinden geri kalırsa bir saat kalbi zikirle meşgul etmeli, kalbe dikkat etmeli ve nazarına neyin geldiğini kontrol etmelidir. Korkunç hayaller ve ürkütücü sesler gördüğünde ya da duyduğunda korkmamalı, kalbini güçlü tutmalı, anında şeyhin velâyetine sığınmalıdır. Şeyhin adını anmalı, himmetinden medet talep etmelidir ki Hak Teâlâ kendi lütfu ile onu def etsin.

Ne zaman abdest, cemaat namazı ya da cuma namazı için dışarı çıkacak olsa bakışlarını öne eğmeli, etrafa bakınmamalı, dilini ve gönlünü zikirle meşgul etmelidir ki dağılmasın.

Allah’ın selamı Muhammed’e ve yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ben on bir yıldız, güneşi ve ayı bana secde ederlerken gördüm.”^[311]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Salih rüya nübüvvetin kırk altı cüzünden birisidir.”

Bil ki sâlik , nefis mücâhedesi ve riyâzeti ile kalbini tasfiye etmeye başladığında onu mülk ve melekût âlemi nden geçirirler ve sülûk meydana gelir. Her bir makamda hâliyle münasip vâkıalar keşfolur. Bu keşifler bazen salih rüya suretinde bazen gaybî vâkıa şeklinde olur.

Bu taifenin nezdinde vâkıa ve rüya arasındaki fark birincisi suret ikincisi mâna olmak üzere iki cihettendir. Suret yoluyla olan şudur ki; vâkıa, uyku ile uyanıklık arasında ya da tam bir uyanıklık hâlinde görülür. Mâna yoluyla da vâkıa hayal perdesinden dışarı çıkan ve sırf gaybî olan şeydir. Ruhun beşerî sıfatlardan tecerrüt makamında idrak ettiği şey mutlak ruhânî vâkıadır. Bazen ruhun nazarı ulûhiyyet nuruyla teyit edilir ki bu Rabbânî vâkıadır. “Mümin Allah’ın nuruyla bakar.”

Rüya ise hislerin tamamen işlevsiz olduğu, hayalin devreye girdiği, uykunun galebesi ile bir şeylerin nazara geldiği durumdur. Bu iki çeşittir: Birincisi karmaşık rüyalardır. Bu nefsin şeytânî vesveseler den ve nefsânî kışkırtmalardan hayal vasıtasıyla idrak ettiği şeylerdir ki bunlar nefsin ve şeytanın ilkasıdır. Hayal bunu münasip bir şekilde rollere ayırır ve nefsin nazarına getirir. Bunun tabiri olmaz, dağınık ve karmaşık rüyalardır, bundan kaçınmak vacibtir, bunları kimseye anlatmamak lazımdır.

İkincisi iyi rüyadır ki buna salih rüya da denir. Efendimiz (sav) bunun nübüvvetin kırk altıda bir cüzü olduğunu buyurmuştur. Bazı imamlar bunun tefsirinde demişlerdir ki; peygamberimizin nübüvveti yirmi üç yıldı ve bunun ilk altı aylık müddetinde vahiy rüya şeklinde gelirdi. Bu şekilde salih rüya bu hesaba göre nübüvvetin kırk altıda biri olmuş olur. Nice peygamberler (as) vardır ki onların vahiylerinin tamamı rüyada idi. Bazılarının vahyi ise bazen rüyada bazen de uyanıklıkta nazil olurdu. Nitekim İbrahim (as) şöyle dedi: “Ben rüyamda seni kurban ettiğimi gördüm, bak bakalım nazarın nedir?”^[312] Efendimiz (sav) işe şöyle buyuruyor:“Peygamberlerin rüyası vahiydir.”

Salih rüya da üç kısımdır: Birisi odur ki gördüğü şeyin tevil ve tabire ihtiyacı yoktur. Olduğu gibi zâhir olur. Nitekim İbrahim ’in (as) rüyası böyleydi. “Rüyamda seni kurban ettiğimi görüyorum.”

İkincisi bazıları tevile ihtiyaç duyan bazıları ise açık olan rüyalardır. Yusuf ’un (as) rüyası gibi: “On bir yıldızı, güneşi ve ayı bana secde ederlerken gördüm.” On bir yıldız, güneş ve ay tevile muhtaçtı ki onların kardeşler, baba ve anne olduğu anlaşılsın. Ancak secde olduğu gibi zâhir oldu ve tevile ihtiyaç kalmadı. “Ona secdeye kapandılar.”^[313]

Üçüncüsü tam olarak tevile muhtaçtır. Nitekim kralın rüyası böyleydi: “Ben rüyamda yedi besili inek görüyorum”^[314] Hepsinin tevile ihtiyacı vardı. Aynı şekilde zindandakileri rüyası da tevile muhtaçtı. “Ey zindan arkadaşım ikinizden biri efendisine şarap içirecek, diğeri ise asılacak, kuş onun başından yiyecek.”^[315]

Salih rüya hakikatte muhakkak tevili düz çıkan ya da eseri zâhir olan rüya değildir. Zira bu rüya hem mümin hem de kâfir için mümkündür. Nitekim Mısır kralı ve zindandakiler bu rüyayı gördüler. Bu kalbin nazarıyladır, ruhun teyidine sahiptir ancak ilâhî nurun teyidine sahip değildir.

Ancak ilâhî nur ile teyit olanı müminden, veliden ya da nebiden başkası görmez ki bu salih rüya nübüvvet ten bir parçadır ve kâfirin nübüvvetten hiçbir nasibi yoktur. Bu mânanın tekidi Efendimizin (sav) şu buyruğundadır: “Nübüvvet bitti. müminin rüyasında gördüğü müjdelerden başka hiçbir şey kalmaz.”

O hâlde bu âciz, rüyayı iki gruba ayırır: salih rüya ve sâdık rüya . Salih rüya müminin, velinin ya da nebinin gördüğü rüyadır. Doğruyu söyler ya da tevili doğrudur ve bu Hakk’ın gösterdiğidir. Sâdık rüya ise doğru tevili olan veya aynı şekilde zâhir olan rüyadır; ancak ruhun gösterdiği rüyadır ve kâfir için de mümin için de gerçekleşebilir.

Aynı şekilde vâkıa da ikiye ayrılır: Birincisi, rahiplerin ve Brahmanların da görebilecekleri, nefis riyâzetinin, kalp temizliğinin ve ruh terbiye sinin çokluğundan meydana gelen şeydir. Bu durumda bazen onların gaybî işleri keşfettikleri olur. Vâkıalar mutlak uyanıklık ile uyku arasında meydana gelirler. Bazen de riyâzetin çokluğundan ruhaniyet galebeleri meydana gelir, hayvânî ve yabanî sıfatların çoğunu mahveder. Onların ruhu bir ölçüde hayal perdelerinden kurtulur ve tecelli gelir, ruhun nurları onların nazarlarına keşfolunur. Ancak onlar için bu yakınlık ve kabul getirmez, kurtuluşlarına sebep olmaz, hatta aksine onların küfürlerinde ve dalâletlerinde aşırıya gitmelerine sebep olur, istidraç nedeni olur. Nitekim Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: “Bilmedikleri yönden derece derece yükselteceğim, onlara süre tanıyorum benim hilem sağlamdır.”^[316]

İkinci olarak vâkıa şudur ki: Hak Teâlâ afak ve nefisler aynasında açık âyetlerinin cemâlini muvahhidlerin nazarına getirir. “Ayetlerimizi nefislerinde ve âfâkta onlara göstereceğiz ki hakkın ne olduğunu onlar için açıklasın.”^[317] Muvahhidler için Hakk’ın zuhuruna sebep olur, nefsin fücurunun ve takvâsının marifeti hususunda sâlikin kalbine gelen Rabbânî ilham ile hislerin mağlup olması durumunda kalbin ya da ruhun nazarı o ilhamların üzerine düşer. Ya hayal bunu münasip şekilde çizgilere ayırmıştır ya da hayalin tasarrufu olmaksızın o ilhamların hakikatine nazar düşer ta ki sâlikte nefsin salah ve fesadı ile kendi eksiklikleri ve terakkisi hususunda marifet meydana gelir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Nefse ve şekil verdiklerine, ona fücurunu ve takvâsını ilham etti.”^[318] Orada müşrik için istidraç sebebi ve küfrün artmasının nedeni olduğu gibi burada muvahhidin kerametine sebep olur ve imanının artmasına yol açar. “O’dur müminlerin kalplerine sükûnet indiren ve imanlarına iman katan.”^[319]

Müşrik ile muvahhidin vâkıasının arasındaki fark şudur ki müşrik şirk ve enaniyet hicaplarında kalmıştır ve asla Ehadiyyet sıfatlarının nurlarının müşâhedesinden haberdar değildir, insaniyet varlığından dışarı çıkamaz. Muvahhid ise vahdâniyet nuruyla şirk perdelerinin karanlığından kurtulur, insaniyet varlığını Ehadiyyet sıfatlarının nurlarının tecellisinde mahveder ve vahdâniyet âleminin zuhurunda vahdet makamından nasiplenir.

Bil ki vâkıaların keşfolmasının sâlike üç faydası vardır: ilki fazlalık, eksiklik, hareket, duraklama, vecd , şevk , bitkinlik, geri kalma, ulaşma gibi kendi hâllerinden haberdar olur, yolun makamlarından ve menzillerinden, derecelerinden ve çukurlarından, yüceliğinden ve aşağılığından, hakkından ve bâtılından haberdar olur. Zira bunlardan her birini hayal münasip şekilde nakışlara ayırır ki sâlik bütün nefsânî, hayvânî, yabanî, melekî, kalbî ve ruhî vâkıalara vâkıf olabilsin.

Böylece eğer hırs , haset , azgınlık , cimrilik , kin , kibir , gazap, şehvet ya da diğerler gibi yerilmiş nefsânî sıfatlar kendisine galip gelirse hayal her birini o sıfatın galip olduğu hayvan suretinde nakışlara ayırır. Mesela hırs sıfatını fare, karınca ve diğer haris hayvanlar suretinde gibi gösterir. Eğer azgınlık sıfatı galip gelirse domuz ve ayı suretinde gösterir, cimrilik galip gelirse köpek şeklinde, kin galip gelirse yılan suretinde, kibir sıfatı galip gelirse kaplan suretinde, gazap sıfatı galip gelirse panter suretinde, şehvet sıfatı galip gelirse eşek suretinde, yabanilik sıfatı galip gelirse koyunlar suretinde, yırtıcılık sıfatı galip gelirse çeşitli yırtıcı hayvanlar suretinde nazarına gelir. Şeytanlık sureti galip gelirse şeytanlar, ölüler ve devler şeklinde nazarına gelir. Gaddarlık, hile ve aldatma sıfatı galip gelirse tilki ve tavşan suretinde gözüne gelir.

Eğer bunları kendisine hakim görürse bilmelidir ki, bu sıfatlar kendisine gelip gelmiştir ve eğer bunları tahakküm altında görürse bu sıfatlardan geçtiğini bilir. Bunları öldürdüğünü ve kahrettiğini görürse bu sıfatlardan geçtiğini ve kurtulduğunu bilir. Eğer bunlarla çekiştiğini görürse bilir ki karşılıklı inatlaşma ve yoklama hâlindedirler, gafil olmamalı ve güvende hissetmemelidir.

Eğer saf ve akan sular görürse, ya da denizler, göller, havuzlar, güzel yeşillikler, bahçeler, bostanlar, saraylar, berrak aynalar, ay, yıldız, saf gökyüzü, bunların hepsi kalbin sıfatlarının sûretidir. Sonsuz nurlar görürse, sonu olmayan âlemler, kuşlar, miraçlar, renksizlik ve sebepsizlik âlemi görürse, yeri ve göğü aştığını, havada hareket ettiğini, ledünnî ilimleri ve mânaları keşfettiğini, aletsiz idrak ettiğini görürse bunların hepsi ruhânî makamlar cümlesindendir. Eğer melekûtun mütalaasını, meleklerin müşâhedesini, feleklerin arzını, yıldızları, nefisleri, eşyanın melekûtunu, arşı, kürsîyi görürse melikî sıfatların sülûkunda ve övülmüş sıfatların hâsılında demektir. Eğer gaybın gaybının nurlarını müşâhedeye düşerse ve ulûhiyyet sıfatlarının mükâşefeleri ve ilhamları, vahiyler, işaretler ve Rubûbiyet sıfatlarının tecellilerini görürse rahmânî ahlâk ile ahlâklanma makamındadır demektir. Her çeşitten bir miktar belirtilmiştir, kalanlar da bu kıyas üzeridir.

İkinci faydası şudur ki; kalbî, ruhî ve melekî vâkıalar oldukça zevk verir. Nefis ondan bir tatlılık, kuvvet, zevk ve şevk elde eder. Bu zevk ve şevk ile insanlardan ve tabiatının alıştığı şeylerden, şehâdetî lezzetlerden, cismânî şehvetlerden uzaklaşır ve gaybî işlere yönelir, ruhânî âleme döner, latifeler, mânalar, sırlar ve hakikatler ile üns tutar. Tamamıyla talep âlemine yönelir, meşrebi gayb âlemi olur. “Herkes içeceği yer bildi.”^[320]

Hakikatte tarikat çocuklarını başlangıçta müjdeleme ve gaybî vâkıalardan başkasıyla yetiştirmek mümkün değildir. Talibin canının gıdası vâkıaların mânası ve suretindendir. Nitekim bir şahıs Hoca İmam Yusuf Hamedânî ’nin huzurunda hayretle diyordu ki: “Şeyh Ahmed Gazzâlî’nin (ra) huzurundaydım, dergâhın sofrasında ashâbı ile yemek yiyordu, o esnada kendisinden gaip oldu, kendisine gelince dedi ki: “Şu an Peygamberi (sav) gördüm. Geldi ve ağzıma lokma koydu.” Hoca İmam Yusuf (as) şöyle buyurdu: “Bunlar hayallerdir, onlarla tarikatın çocuklarını büyütürler.”

Üçüncü faydası şudur ki: bu yolun makamlarından bazılarından gaybî vâkıaların tasarrufu dışında geçmek mümkün değildir. Peygambere ve şeyhe ihtiyacın en önemli rüknü budur ki sâlik kendi varlığında hareket eder. O nefsin, kalbin ve ruhun sıfatlarında olan sülûku esnasında başkasına ihtiyaç duymayabilir; ancak ruhaniyet haddine ulaşınca kendi başına bu makamdan geçemez. Zira sâlikten ortaya çıkan her bir tasarruf başka bir varlık meydana getirir. Oysa bu yoldan sonra onun karşısında yokluk vardır ve yokluk başkasının tasarrufuyla ortaya çıkar.

O hâlde şeyhin velâyetinin feyzinden, nübüvvetin huzurundan ya da ilâhî sıfatların tecellilerinden meydana gelen vâkıalar yokluk bağışlayıcıdır ve hakiki yokluk meydana gelmeyinceye dek sülûkun asıl maksadı ve hedefi olan hakiki bekâ da ortaya çıkmaz. Allah en iyi bilendir.

Bundan sonra keşfe, müşâhedeye, tecelliye ve vusule müteallik olan diğer vâkıaların her biri kendi faslında anlatılacaktır, inşallahu’l-vahde.

Allah’ın selamı Muhammed’e ve yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Gördüğünü gönül yalanlamadı. Onun hakkında onunla tartışacak mısınız? Onu diğer inişte de görmüştü.”^[321]

Peygamber (sav) şöyle demiştir: “İhsan Allah Teâlâ’ya görüyormuş gibi ibadet etmendir.”

Bil ki gönül aynası “lâ ilâhe illallah” cilasının tasarrufuyla tedricen cilalandığında ve tabiat pası ve beşeriyyet sıfatlarının karanlığı ondan gittiğinde -“her şeyin bir cilası vardır kalplerin cilası da Allah’ın zikridir.”- gaybî nurların kabul edicisi olur. Sâlik gönlün parlaklığı ve nurların zuhuru ölçüsünce o nurların müşâhidi olur. Hâlin başlangıcında nurlar daha çok berk , lâmia ve lâyiha şeklinde olur.

Parlaklık çoğaldıkça nurlar daha kuvvetli ve daha fazla olur. Berklerden sonra kandil , çerağ , meşale ve tutuşturulmuş ateşler şeklinde müşâhede olur. Daha sonra ulvî nurlar ortaya çıkar. Başlangıçta küçük büyük yıldızlar şeklinde, daha sonra ay şeklinde müşâhede edilir. Sonra güneş şeklinde ortaya çıkar, daha sonra mekândan mücerret nurlar meydana gelir. Bunun açıklanması uzun sürer ancak bir miktarı gösterilecektir, inşaallah.

Bil ki nurların menşei çeşitlidir. Sâlikin ruhaniyeti, şeyhin velâyeti, Efendimizin (as) nübüvveti, nebilerin, velilerin, Meşâyihin ruhları, Hazreti İzzet, “Lâ ilâhe illallah” zikri, muhtelif zikirler, Kur’an, İslâm , iman, ibadet ve itaat nurları ki bunların her birinin farklı bir nuru vardır. Her bir menşeden onunla münasip farklı bir nur ortaya çıkar, her birinin farklı bir zevki ve rengi vardır.

Nurlar tamamen perdelerden kurtulduğunda hayalin onda tasarrufu kalmaz, renkler kalkar, renksizlik, suretsizlik, şekilsizlik, mahalsizlik, keyfiyetsizlik içinde müşâhede edilir. Mutlak nur bütün bunlardan arı ve münezzeh olan nurdur. Hayalin idrak ettiği her şekil ve renk beşerî sıfatların perdelerinin kiridir. Mutlak ruhaniyete düştüğünde bu sıfatlardan hiçbirisi kalmaz. Renksiz ve şekilsiz parlaklık meydana gelir. Bu çeşitli türlerin her birinin hangi menşeden müşâhede edildiğinin tafsilatlı olarak anlatılması bu muhtasarda mümkün değildir.

Amma icmalî olarak bil ki berkler ve lâmialar şeklinde gelen her şey çoğunlukla namaz , zikir ve abdest menşeinden ortaya çıkar. Bazen ruhun nurlarının galebesiyle beşerî sıfatların perdeleri bulut misali dağılır ve ruhaniyet ışığı berk şeklinde müşâhede edilir. Bir gün Şeyh Ebû Said ’in (ra) bir müridi abdest almış, halvethaneye gitmişti. Daha sonra feryat ederek dışarıya koştu ve “Allah’ı gördüm” dedi. Şeyh hâllerini bildi ve “Ey acemi o gördüğün abdestin nuruydu, sen kim o Hazret kim” dedi.

Ancak çerağ , şem ve bunun gibi şekiller de görünen şey ya şeyhin velâyetinden, ya Hazreti Nübüvvet’ten -“Aydınlık veren bir çerağ”^[322]- ya ilimlerden istifadeden, ya Kur’an’ın nurundan, ya imanın nurlarından iktibas edilen nurdur ve o kalbin bu belirttiğimiz âlemlerden aydınlandığı miktarda çerağı ve şemidir. Eğer kandil ve sırça şeklinde görürse Hak Teâlâ’nın misalini verdiği mânadır: “Nurunun misali içinde kandil bulunan sırçaya benzer.”^[323]

Aylar, yıldızlar , güneşler gibi ulvî gök cisimleri şeklinde olan şeyler ise ruhaniyet nurlarından parlaklığı ölçüsünce kalp göğüne zâhir olur. Gönül aynası bir yıldız kadar saf olduğunda ruhun nuru bir yıldız kadar ortaya çıkar. Bazen gökyüzünde bir yıldız görür, bazen gökyüzü olmadan görür. Gökyüzünde gördüğünde gök kalbin hacmi olur ve ruhun nurunun yıldızı kalbin sefasınca küçük ya da büyük, az ya da çok olur. Göksüz yıldız gördüğünde bu ya kalbin nurunun aksidir ya aklın nurunun ya da göğsün havâssının sefasında zâhir olan iman nurunun yansımasıdır. Bazen nefis öylesine sefa bulur ki göğe benzer, kalp de orada aya benzer. Eğer tam ay görürse kalp tam olarak saflaşmıştır, eğer eksik görürse o eksiklik kadar kalpte karanlık meydana gelmiştir. Kalp aynası sefanın kemâline ulaştığında ve ruhun nurunu kabul etmeye hazır hâle geldiğinde güneş şeklinde müşâhede edilir. Sefa fazlalaştıkça güneş de daha parlak hâle gelir. Bazen güneşin parlaklığından bin kat fazla parlaklığa ulaştığı bile olur. Eğer ay ve güneş bir seferde müşâhede edilirse ay ruhun nurunun aksinden aydınlanan kalp, güneş ise müşâhede edilen ruhtur. Ancak henüz hicabın arkasından doğmaktadır ve hayal onu güneş şeklinde tasvir etmeyi münasip görmüştür. Yoksa ruhun nuru şekilsiz, renksiz ve sûretsizdir.

Bazen de güneş, ay ve yıldızlar havuz, deniz, su kuyusu, nehir, ayna veya bunlar gibi şeyler üzerinde müşâhede edilir. Bunların hepsi ruhaniyet nurlarıdır. Bu tecelliler kalbin muhtelif mahalleridir ki hayal onları bu şekilde tasvir etmiştir.

Bazen de Hak Azze ve Âlâ’nın sıfatlarının nurlarının yansıması, “Kim bana bir avuç gelirse ona bir adım gelirim” misalinde olduğu üzere karşılamaya gelir ve ruhânî ve kalbî hicapların ardından gönül aynasına onun sefası ölçüsünce aksini düşürür. Tıpkı başlangıçta İbrahim (as) için olduğu gibi. “Gece onu örtünce bir yıldız gördü.”^[324] Gönül aynası bir yıldız kadar sefa bulduğu için o nur bir yıldız şeklinde müşâhede edildi. Tabiat paslarından tamamen arındığında ay şeklinde müşâhede edildi. “Ayı doğar görünce”^[325] Ayna tam olarak kemâl bulunca güneş şeklinde müşâhede edildi. “Güneşi doğar görünce”^[326] Hakikatte Halil’in (as) can nazarında müşâhede edilen şey rubûbiyet sıfatlarının nurlarının kalp aynasına yansımasından ve orada müşâhede edilmelerinden ibarettir. Ancak bu ruhânî ve kalbî hicapların ardından telvin makamında olduğu için zeval kabul ediyordu ve o da şöyle diyordu: “Batanları sevmem.”^[327]

Hicapların arkasından olmasının açıklaması muhtelif suretler şeklinde olmasıdır ve o Hazret suretten münezzehtir. Telvin makamında olmasının beyanı ise zeval ve batışı kabul etmesidir oysa o batmaktan ve zevalden münezzehtir. Müşâhede edilenin Hakk’ın sıfatlarının nurlarının yansıması olmasının beyanı ise Hakk’ın bildirmesi ile kalp şuhûd zevki buluyor ve onun hakikatine hükmediyordu ki kalp sözünün eri bir hakimdir ve gördüğüne yalan yol bulamaz. “Gördüğünü gönül yalanlamadı.”^[328]

Gönül gönül olduğunda yalan görmez. “Bu Rabbimdir” hükmü de kalbin müşâhede ettiği yansımadan kaynaklanır.

Hakk’ın nurlarından kalpte müşâhede edilen şey kalbin öğreticisi nurdur ve kendi hâlini de kendisi anlatır. Canda Hazretî bir zevk meydana gelir. Onunla kalbin gördüğü şeyin Hazret’ten mi ayrıdan mı olduğunu bilir. Bu mâna zevkîdir ve ibarelere sığması zordur.

Bu zevk farklılıklar gösterir. Tanıtıcı kulak kapısından gelirse Musa ’da (as) olduğu gibi olur. “Ben, ben Allah’ım”^[329] Tanıtıcı perdeler arkasından olduğu müddetçe vasıtalı olur. “Ağaçtan “Ey Musa Ben Allah’ım” Perdeler kalkınca vasıtasız duyar: “Allah Musa ile kelimelerle konuştu.”^[330]

Eğer tanıtıcı nazar kapısından gelirse ve hicaplar mevcut olursa vasıtalı olur, tıpkı Halil’de (as) olduğu gibi: “Güneşi doğarken görünce “bu benim rabbim” dedi.” Hakikatte canda “Ben rabbinim” tarifinden bir zevk meydana gelmeyinceye dek dil tercümanı “Bu rabbim” demez. Hicaplar tamamen ortadan kalkınca Efendimize (sav) geldiği gibi vasıtasız gelir. “Gönül gördüğünü yalanlamadı, onunla gördüğü üzerinde tartışacak mısınız?”^[331] Ömer ’in (ra) de bundan bir payı vardı ki şöyle derdi: “Kalbim Rabbimi gördü.” Efendimiz (sav) ihsan makamının açıklamasında bu zevkin hâsıl olmasına işaret ediyordu: “Allah’ı görüyormuşçasına ibadet et.”

Eğer bir kimse “İbrahim ’in (as) müşâhede ettiği o güneş, ay ve yıldız batın âleminde miydi yoksa zâhirde mi?” diye soracak olursa cevaben deriz ki: “Fark etmez.” Kalp aynası saf olduğunda kalp âlemindeki bu müşâhedeleri bazen hayal vasıtasıyla gayb âleminde görür. Bazen de zâhir âleminden his vasıtasıyla şehâdette görür, münasebeti olan ve Hakk’ın nurlarının zuhur mahalli olabilecek şeyde görür, tıpkı Hakk’ın nurlarının aksini kabul eden güneş, ay ya da yıldız gibi. “Allah göklerin ve yerin nurudur.”^[332] Hakikatte onu gören kalptir ve Hazreti İzzet’in temsilcisidir. “Bu benim rabbimdir” zevki Hak tanıtıcısından olduğunda gayb ve şehâdet , zâhir ve bâtın bir olur.

Bazen de kalp sefası kemâle ulaşır, hicaplar şeffaflaşır ve “İşaretlerimizi afakta ve nefislerinde onlara göstereceğiz”^[333] sunusu ortaya çıkar. Kendine baktığında hep Hakk’ı görür, varlıklara baksa baktığı her şeyde Hakk’ı görür. Tıpkı o büyüğün dediği gibi: “Neye baktıysam onda Allah’ı gördüm.” Perdeler tamamen kalktığında ve şuhûd makamı vasıtasız olarak meydana geldiğinde, “Neye baktıysam onu görmeden önce Allah’ı gördüm.” der. Eğer sonsuz şuhûd deryasına dalarsa müşâhede edilenin varlığı parçalanır yalnızca şâhidin varlığı kalır o kadar. Aynı Cüneyd ’in (Allah ruhunu takdis etsin) dediği gibi olur: “Varlıkta Allah’tan başkası yoktur.” Bu makamda şâhidin cemâlinin şuhûdu insanın aynasında şâhidin nazarına da gelir. Bu zayıfın dediği gibi:

Nurların renklerine gelince; müşâhede edilen nurlar her bir makamda ayrı bir renge sahiptir. Mesela nefsin kınanma makamında mavi renkli nur meydana gelir. Bu ruhun ya da zikrin nurunun nefsin karanlığıyla birleşmesinden meydana gelir. Ruhun ziyası ile nefsin karanlığından mavi doğar. Nefsin karanlığı azaldığında ve ruhun nuru arttığında kızıl bir nur müşâhede edilir. Ruhun nuru galebe ettiğinde ise sarı bir nur meydana gelir. Nefsin karanlığı kalmadığında ise beyaz bir nur meydana gelir. Ruhun nuru kalbin sefasıyla karışınca yeşil bir nur meydana gelir. Kalp iyice saflaştığında güneşin nuru gibi çok parlak bir nur meydana gelir.

Kalp aynası parlaklığının kemâline ulaştığında saf bir aynada parlayan güneş ışığı gibi bir nur meydana gelir ki parlaklığının şiddetinden nazar ona erişemez. Hakk’ın nuru ruhun nuruna yansıdığında müşâhede şuhûd zevkiyle birleşir ve Hakk’ın nuru ruhî ve kalbî hicaplar olmadan şuhûda gelirse renksiz, keyfiyetsiz, hadsiz, benzersiz, zıtsız aşikâr olur ve temkin ve temekkün onun gerekliliklerinden olur. Burada ne doğuş kalır, ne batış. Ne sağ kalır ne sol, ne üst ne alt, ne mekân ne zaman, ne yakınlık ne uzaklık, ne gece ne gündüz kalır. “Onun indinde gece gündüz yoktur.” Burada ne arş vardır ne ferş, ne dünya ne de âhiret.

Önce belirtildiği gibi ilâhî lütuf âleminden olan cemâl sıfatlarının nurları şuhûd makamında bu nevi fenâ tasarrufları aşikâr eder.

Ancak ilâhî kahır âleminden olan celâl sıfatlarının nurları ise fenânın fenâsını ve fenânın fenâsının fenâsını iktiza eder ki beyan bunu şerh etmekten aciz ve eksiktir. Önce yakıcı bir nur ortaya çıkar ve “Ne bırakır ne salıverir” hasiyetini aşikâr eder ki hakikatte yedi cehennem bu nurun yansımasından meydana gelir. Cemâl sıfatlarının nurları yakıcı değil aydınlatıcı, celâl sıfatlarının nurları ise aydınlatıcı değil yakıcıdır. Her anlayış ve akıl bu mânayı idrak edemez. Bazen de celâl sıfatlarının nurları mutlak karanlık olur ve akıl karanlık nuru nasıl anlayabilir? Akıl “zıtların birlikteliğini” mümkün değil anlayamaz.

Eğer anlaşılabilseydi Efendimizin (sav) şu sözü anlaşılabilirdi: “Cehennemi binlerce yıl tutuşturdular, sonunda kırmızı oldu, binlerce yıl daha tutuşturdular beyaz oldu, binlerce yıl daha tutuşturdular sonunda siyah oldu ve hâlen bu hâldedir.” Siyah ateşi akıl nasıl anlayabilir?

Hakikat vahdet ve vahdâniyet olduğu için nur ve karanlık âlemlerinde nereye bakacak olursan lütuf ve kahır sıfatlarının nurlarının yansıması olduğunu görürsün. “Allah göklerin ve yerin nurudur.” Bu mâna sebebiyledir ki nur ve karanlığı “kılma” lafzıyla ispat buyurmuştur “yaratma” lafzıyla değil. “Gökleri ve yeri yarattı, karanlığı ve nuru kıldı”^[334] demiştir. Yaratma başka şeydir kılmak başka şey. Bu işaretin içinde çok fazla mânalar vardır ki her havsala bunu almaz.

Celâl sıfatları ise fenânın fenâsı makamında ulûhiyyet heybetinin azametini aşikâr eder, siyah, gani, bâkî, öldüren ve yaşatan bir nur müşâhede edilir ki büyük tılsımı kırılması ve mübhem rüsumun giderilmesi onun doğuşuyla mümkün olur. Nitekim Şeyh Ahmed Gazzâlî (ra) bu mânada şu sırrı ifade etmiştir:

Efendimiz (sav) “Eşyayı olduğu gibi göster” duasında lütuf ve kahır sıfatlarının nurlarının zuhurunu talep ediyordu. Zira iki âlemde her ne var ise ya onun lütuf sıfatlarının nurlarının ya da onun kahrının sıfatlarının nurlarının yansımasındandır. Aksi takdirde kendi zâtıyla kaim olan hiçbir hakiki varlık yoktur. Hakiki varlık Ebedî ve Ezelî Hazret’e aittir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “O ilk ve son, zâhir ve batındır.”^[335]

Allah’ın selamı Muhammed’e ve âline olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Üzerindeki perdeleri kaldırdık görüşün keskindir bugün.”^[336]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Nurundaki hicabı kaldıracak olsa her şey yanardı. Onun yüzü münezzehtir ve gözler onun sonuna erişmez.”

Bil ki keşfin hakikati bir şeyin perdenin ardından çıkmasıdır. Böylece keşif sahibi daha önce idrak etmediği o şeyi idrak eder. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Üzerindeki perdeyi kaldırdık.” Yani gözünün önündeki hicapları kaldırdık ki senin görüşün onu idrak etsin ve bundan önce görmediğini görebilesin.

Hicap ise kulun gözünün onlar sebebiyle Hazreti Celle’nin cemâlinden mahcup ve memnu kaldığı mânilerden ibarettir. Bu dünyevî ve uhrevî âlemlerin hepsidir ki bir rivayete göre on sekiz bin, diğer bir rivayete göre yetmiş bin ve başka bir rivayete göre ise üç yüz altmış bin âlemdir. Münasip olan yetmiş bindir ki sahih bir hadis de buna işaret etmektedir: “Allah’ın nurdan ve karanlıktan oluşan yetmiş bin perdesi vardır.” Bu yetmiş bin âlem insanın içinde mevcuttur ve her bir âlem için keşif anında insanın onunla o âlemi göreceği bir gözü vardır.

Bu yetmiş bin âlem nur ve zulmet olarak adlandırılan iki âlemde yerleşiktir, mülk ve melekûtta. Bunlara gayb ve şehâdet de denir. Yine cismânî ve ruhânî olarak da adlandırılırlar ya da dünya ve âhiret. Bunların hepsi aynı şeydir ancak farklı ibarelerdir.

İnsan bu iki âlemin birleşmesinden ibarettir ki Ebedî Kudret zıtları onda birleştirmiştir. Yetmiş bin âlemi idrak edecek yetmiş bin göz insanın iki âlemdeki idrak edicilerine yerleştirilmiştir. Mesela insanın cismâniyetine ait olan beş his gibi. Bütün cismânî âlemleri bunlarla idrak edebilir. Yine insanın ruhaniyetine ait olan beş his ile de ruhânî âlemlerin hepsini idrak edebilir. Bu bâtınî hislere akıl , kalp, sır , ruh ve giz denir.

Sülûk ehlinin ıstılahında mükâşefe beş batın hissinin idrak ettiği mânalara aittir, zâhirî beş hissin ya da bunlara tâbi beşerî kuvvetlerin idrak ettiklerine değil.

O hâlde sadık sâlik irade cezbesiyle tabiat esfel-i sâfilininden şeriat aliyu’l-illiyyînine yüz çevirdiği zaman ve sıdk adımıyla tarikat caddesinde mücâhede ve riyâzet kanunu üzere, tâbi olma eşliğinde ve sığınağında yürüdüğü zaman geçtiği yetmiş bin hicabın her birinde onda o makama münasip bir göz açılır ve o makamın hâlleri nazarının baktığı yer olur.

Önce onun akıl gözü açılır, hicap kalkmaya ve aklın sefası ölçüsünce makul mânalar kendini göstermeye başlar ve ma’kulâtın sırlarına vâkıf olmaya başlar. Buna nazarî keşif denir. Buna fazla güvenilmez, nazara gelip de kademe gelmeyen şeye itimat etmek doğru değildir.

Her gördüğünü sana bağışlamamışlardır ey gönül . Filozofların ve hakimlerin çoğu bu makamda kalmışlar, aklı saflaştırmaya ve pür ma’kulâtı idrak etmeye çalışmışlardır. Bunu hakiki maksada ulaşmak olarak tanımışlar diğer idrak edilen şeylerin faydasından mahrum kalmışlardır. İnkâra duçar olmuş, dalâlet çukurunda kaybolmuş ve insanları saptırmışlardır. “Önceden sapmışlar ve birçoğunu da saptırmışlardır.”^[337]

Ma’kulâtın keşfinden geçildiğinde kalbî keşif meydana gelir ki buna şuhûdî keşif denir. Çeşitli nurlar keşfolur, nitekim bazılarının açıklaması müşâhedeler faslında gelmiştir.

Bundan sonra sırrî mükâşefeler meydana gelir ki buna ilhamî keşif denir. Yaratılışın sırları ve her şeyin varlığının hikmeti keşfolur. Bu zayıf der ki:

Daha sonra ruhî mükâşefeler ortaya çıkar ki buna ruhânî keşif denir. Bu makamın başlangıcında cennet ve cehennemin arzı ve dereceleri, meleklerin görülmesi ve konuşmaları meydana gelir. Ruh tamamen sefa bulduğunda ve cismânî karanlık tan kurtulduğunda sonsuz âlemler keşfolunur, ezel ve ebed dairesi gözün nasibi olur. Burada zaman ve mekân hicabı ortadan kalkar öyle ki geçmiş zamanda meydana gelen şeyi bu hâlde idrak eder. Öylesi vardır ki varlıkların yaratılışının başlangıcı ve mertebeleri onun nazarına açılır, aynı şekilde gelecek zamanda olacak olayları da idrak eder. Tıpkı Hârise ’nin “Cennet ve cehennem ehlini görüyor gibiyim.” dediği gibi. Efendimiz (sav) ise şöyle buyuruyor: “Cennet ehli bana gösterildi. Çoğunun miskinler olduğunu gördüm. Cehennem ehli de bana gösterildi. Çoğunun kadın olduğunu gördüm.” Dünyevî zaman ve mekân perdesi kalkınca uhrevî zaman ve mekân keşfolur.

Yine bu makamda yönlerin perdeleri göz önünden kalkar. Önden nasıl görüyorsa arkadan da öyle görür. Efendimiz (sav) şöyle diyordu: “Ey insanlar! Ben sizin önünüzdeyim. Rükû ve secdede beni geçmeyin, başınızı da kaldırmayın. Zira ben sizi önden de arkadan da görürüm.”

Keramet denilen harikulade olayların çoğu bu makamda meydana gelir. Düşünceleri okumak, gaybî olayları bilmek, su, ateş ve havada yürümek, aynı anda farklı yerlerde olmak vs gibi. Bu çeşit kerametin fazla bir itibarı yoktur; zira bunlar din ehli için olabileceği gibi din ehli olmayanlar için de gerçekleşebilir. Nitekim Efendimiz (sav) İbni Said ’e, “Ne görüyorsun?” diye sordu. O “suyun üstünde arşı görüyorum” dedi. Bunun üzerine Peygamber (sav), “O İblisin arşıdır.” dedi. Ayrıca bu çeşit keramet Deccal için de mümkündür. Nitekim hadiste insanı öldüreceği ve dirilteceği gelmiştir.

Ancak hakikatte keramet denilebilecek şey yalnızca din ehline aittir. Bu ruhî keşif ve gizli mükâşefelerden sonra meydana gelir. Zira ruh kâfire de Müslüman ’a da aittir ancak giz Hazretî bir ruh olup onu yalnızca Hazret’in haslarına verirler. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Kalplerine iman yazmış ve onları kendinden bir ruh ile desteklemiştir.”^[338] Başka bir yerde de şöyle buyurmuştur: “Kullarından dilediğine emrinden olan ruhu ilka eder.”^[339] Efendimiz hakkında da şöyle buyurmuştur: “Kitap nedir iman nedir bilmezdin ama onu senin için bir nur kıldık. Dilediğimiz kullarımıza böyle hidâyet ederiz.”^[340] Yani kullarımızdan bazılarına nuranî ve hazretî bir ruh veririz ki onunla ilâhî sıfatlar âlemine yol bulsunlar: “Rüstem’i ancak Rüstem’in Rahşı taşıyabilir.” Nasıl ki kalp cismânî ve melekûti âlemlerin vasıtası olduğunda bir yüzü melekûtta diğer yüzü cisimde olur, melekûtta olan yüzüyle akıl nurunu alır ve cisimde olan yüzüyle melekûtiler ve ma’kulât nurlarının eserlerini nefse ve bedene ulaştırırsa, sır da kalp ve ruh âleminin vasıtası olur, ruhta olan yüzüyle ruhun feyzlerini alır ve kalpte olan yüzüyle ruhun feyzinin hakikatlerini kalbe ulaştırırsa giz de ilâhî sıfatlar âlemi ve ruhaniyet âlemi arasında vasıta olur ki hazretî sıfatların mükâşefesini gerçekleştirebilsin ve o ahlâkın aksini ruhaniyet âlemine ulaştırsın da “Allah’ın ahlâkıyla ahlâklanın” şerefiyle müşerref olsun. Buna sıfatî keşif denir.

Bu hâlde iken eğer âlimlik sıfatıyla mükâşefede bulunursa ledünnî ilim meydana gelir. Eğer duyma sıfatıyla mükâşefede bulunursa kelâm ve hitabı duyma meydana gelir, eğer görme sıfatıyla mükâşefede bulunursa rüyet ve müşâhede meydana gelir, cemâl sıfatıyla mükâşefede bulunursa hazretî cemâli şuhûd zevki meydana gelir, celâl sıfatıyla mükâşefede bulunursa hakiki fenâ meydana gelir. Kayyumluk sıfatıyla mükâşefede bulunursa hakiki bekâ meydana gelir, vahdâniyet sıfatıyla mükâşefede bulunursa vahdet meydana gelir ve diğer sıfatları da bu şekilde anlar.

Ancak zâtî keşif çok yüce bir derecedir, ibare ve işaret onu anlatmaya yetmez. Bu âciz, bir beyitte şöyle işaret eder:

Bu sırrın hepsi tecellinin beyanı faslında belirtilecektir, inşaallah.

Allah’ın selamı Muhammed’e olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Rabbi dağa tecelli edince onu paramparça kıldı ve Musa bayılıp yere düştü.”^[341]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Allah Âdem ’i yarattı, onda tecelli etti ve Allah bir şeye tecelli ettiğinde onda huzur meydana gelir.”

Bil ki tecelli Ulûhiyyetin (Azze ve Celle) -inşaallah şerhi geleceği üzere- zâtının ve sıfatlarının zuhurundan ibarettir.

Ruh için de tecelli vardır. Bu mânada sâlikler çok fazla hata ederler. Bazen ruhun sıfatları ya da zâtı tecelli eder, sâlik Hakk’ın tecellisinin zevkini alır ve birçok yolcu bu makamda mağrur olur ve sanırlar ki Hakk’ın tecellisini elde etmişlerdir. Eğer tasarruf sahibi kâmil bir şeyh olmazsa bu belâdan kurtulmak zordur.

Her ne kadar bu hakikatlerin keşfinde önceki Meşâyih (Allah ruhlarını takdis etsin) fazla gayret göstermemiş ve mümkün olduğunca başkalarının bakışlarından korumaya çalışmışlarsa da bu zayıf iddia sahiplerini ölçüye vurmak için makamlar ve hâllerden bazılarını açıklamak istemiştir. Şu nedenle ki; bu taife içinde birçok iddia sahibi ortaya çıkmış ve Şeytan’ın gururu ve nefsin hilesiyle mağrur olmuş, ağızlardan duyduklarını birkaç fasit sözle yolun maksat ve maksuduna ulaştıklarını, erlerin meşreblerinin zevklerini tattıklarını sanmış, kendilerinin memlekette tasarruf sahibi olduklarını hayal etmiş ve ibâhet ve zındıklığa düşmüşlerdir. Nitekim şöyle demişlerdir:

Böylece bu anlatılanlarla kendilerini ölçsünler, eğer bu hâllerden kendilerinde bir şey göremezlerse Şeytan’ın gurur tuzağından ve nefsin hile pususundan kurtulsunlar ve tâbi olma yolu olan sıratı müstakime dönsünler.

Eğer kendilerinde talep derdi bâkî ise bir sahib-i devletin eteğinden tutsunlar ve onun devleti sayesinde maksut ve maksatlarına ulaşsınlar. Nitekim Celle ve Âlâ şöyle buyurur: “Evlere kapılarından girin.”^[342]

Aynı şekilde hakiki taliplere ve sadık taliplere doğru yolu gösteren bir delil ve başlangıç kaynağı olsun. Şimdi Rabbânî teyit ve ilâhî tevfik ile tecelliyi ve ruhânî ve Rabbânî tecelli arasındaki farkı açıklamaya başlayalım.

Bil ki gönül aynası Hazret’ten başkasının varlığının karanlık ve koyuluğundan temizlenip parlar hâle geldiğinde ve tam bir sefaya ulaştığında Hazret’in cemâl güneşinin doğuş yeri hâline gelir ve sıfatları yüce olanın zâtının cam-ı cihannüması olur. Ancak parlaklık ve sefa devletine kavuşan herkes tecelli saadetine kavuşamaz. “Bu Allah’ın fazlıdır onu dilediğine verir.”^[343] Ancak bu saadete de saf kalpler lâyık olabilirler. Nitekim Şeyh Abdullah Ensarî (ra) şöyle buyurmuştur: “Hakk’ın tecellisi ansızın gelir; ama agah kalbe gelir.” Şeyh Ali Bunanî ’den (Allah aziz ruhunu takdis etsin) duydum kendi şeyhi Hace Ebûbekr Şaniyan Kazvinî ’den (ra) şöyle naklediyordu: “Her arayan bulmamıştır; ama her bulan aramıştır.”

Bazen de başlangıçta kalp aynası beşeriyyet sıfatlarından ve tabiat paslarından temizlenir bazı ruhânî sıfatlar kalbe tecelli eder ve bu ruhaniyet nurlarının galebesindedir. Bazen de zikir nuru ve itaat nuru ruh nurlarına galebe eder ve ruhaniyet denizi dalgalanmaya başlar, dalgalar kalp sahiline vurmaya başlar, kalb aynasının sefasında tecelli meydana gelir.

Bazen de zikredenin zikrinin nuruyla zikredileninin zikrinin nuru karışır, zikredilenin tecellisinin zevkini verir; ama o değildir. Bazen de ruh bütün sıfatlarıyla tecelli eder ve bu beşerî sıfatların eserlerinin tamamen mahvedilmesindendir. Bazen de Hakk’ın halifesi olan ruhun zâtı tecelli eder ve Hakk’ın hilâfetiyle, “Ben Hakk’ım” iddiasında bulunmaya başlar. Bazen de bütün varlıkları ruhun hilâfet tahtının önünde secdede görür, “Allah bir şeye tecelli ettiğinde onda huzur meydana getirir.” hadisi uyarınca “Hazreti Hak mı?” diye şüpheye düşer.

Bu çeşit hatalara çok düşülür. Nefis kendi tatlılığından o gurura kapılır ve her sâlik hak ile bâtılı ayıramaz. Yalnızca nefsin aldatmasından ve Hakk’ın hilesinden mahfuz olan inâyet nazarı sahipleri hariç.

Ruhanî tecelli ile Rabbânî tecelli arasındaki farka gelince; ilk olarak ruhânî tecelli hudûs kirine sahiptir ve yok etme gücüne sahip değildir. Her ne kadar zuhur vaktinde beşerî sıfatları giderse de tam olarak yok edemez. Tecelli perdeler ardında kalınca beşerî sıfatlar geri gelirler. “Her kötü şey tabiatına geri döner.”

Bazen ruhaniyet tecellisinden nefsin daha önce sahip olmadığı kendi hevâsının niyet, hile ve aldatmasına dair ilim ve marifetten oluşan başka bir alet hâsıl ettiği de olur. Hakk’ın (Celle ve Âlâ) tecellisinde bu afet olamaz; zira Hakk’ın tecellisinin gerekliliklerinden biri nefis Tur dağının paramparça olması ve bâtıl sıfatlarının zail olmasıdır. “Hak geldi bâtıl zail oldu.”

Diğeri de şudur ki: ruhânî tecellinin husulüyle kalbin itminan bulması gerçekleşmez, şek ve şüphe şaibelerinden kurtulamaz, marifet zevkini tamamen elde edemez, oysa Hakk’ın tecellisi bunun tersinedir.

Diğeri de şudur ki: Ruhanî tecelliden gurur ve zan meydana gelir, kibir ve varlık artar, talepte eksiklik meydana gelir, korku ve niyaz azalır. Hakk’ın tecellisiyle bunların hepsi kalkar, varlık yokluğa dönüşür, talep artar, susuzluk fazlalaşır. Bir azizin dediği gibi:

Hazreti Hudâvend’in tecellisi ise iki çeşittir: Zâtın tecellisi ve sıfatların tecellisi . Zâtın tecellisi de iki çeşittir: Rubûbiyet tecellisi ve ulûhiyyet tecellisi .

Rubûbiyet tecellisi Musa ’ya (as) idi. Dağ onun artığıydı o dağın değil. “Rabbi dağa tecelli edince onu paramparça kıldı ve Musa bayılıp yere düştü.” Dağın tecelliden nasibi paramparça olmak, Musa’nın nasibi ise bayılmaktı. Hak Teâlâ rubûbiyet ile tecelli ettiği için her ne kadar Musa bayıldı ve dağ da paramparça oldu ise de Musa’nın ve dağın varlığı bâkî kaldı.

Ulûhiyyet tecellisi ise Muhammed (sav) içindi. Onun varlığını tamamen yok etti ve yerine ulûhiyyetin zâtının varlığını ikame etti. “Sana biat edenler Allah’a biat etmişlerdir. Allah’ın eli onların elinin üstündedir.”^[344] Bu saadet kemâlini ondan başka hiçbir peygambere (as) vermemişlerdir. Ancak bu harmanın salkımlarının toplayıcısına bu şerefi bağışlamışlar ve bu harmandan o salkıma ulaştırmışlardır. “Kul nafilelerle öyle yakınlaşır ki onu severim. Sevince de duyan kulağı, gören gözü, tutan eli, konuşan dili olurum.” Bu saadet ulûhiyyet zâtının tecellisinin hasiyetindendir.

Sıfatların tecellisi de iki çeşittir: Cemâl sıfatlarının tecellisi , Celâl sıfatlarının tecellisi.

Cemâl sıfatlarının tecellisi de iki çeşittir: Zatî ve fiilî sıfatların tecellisi. Zâtî tecelliler de iki çeşittir: Nefsî ve manevî sıfatlar .

Nefsî sıfatlar haber verenin onun hakkındaki haberinin Bari Celle ve Âlâ’nın zâtına delalet etmesidir, zâta fazlalık olan mânaya değil. Varlığı, bir olması ve nefsiyle kaim olması gibi. O hâlde varlık sıfatıyla tecelli ederse Cüneyd ’in (ra) dediğini gerektirir: “Varlıkta Allah’tan başkası yoktur.” Birlik sıfatıyla tecelli ederse Ebû Said ’in (ra) dediğini iktiza eder: “Cübbemde Allah’tan başkası yoktur.” Nefsiyle kaim olma sıfatıyla tecelli ederse Ebû Yezid ’in dediğini gerektirir: “Münezzehim, şanım yücedir.”

Manevî sıfatlar haber verenin onun hakkındaki haberinin Bari Celle ve Âlâ’nın zâtına fazlalık olan mânaya delalet eder. Tıpkı “onun ilmi vardır, kudreti, iradesi, duyması, görmesi, hayatı, kelamı ve bekâsı vardır” dememiz gibi. O hâlde eğer Hızır ’da (as) olduğu gibi âlimlik sıfatıyla tecelli ederse, “Ona indimizden ilim öğrettik.”^[345] ledünnî ilim meydana gelir. Eğer Muhammed’e (as) olduğu gibi kudret ile tecelli ederse bir avuç toprak ile bir orduya galip gelir. “Attığında sen atmadın ancak Allah attı.”^[346]Eğer müridlik sıfatıyla tecelli ederse Osman Hîrî ’nin dediği gibi olur: “Otuz yıldır biz neyi istersek Hak Teâlâ onu istiyor.” İşitme sıfatıyla tecelli ederse Süleyman ’ın (as) karıncanın konuşmasını duyması gibi olur: “Ey karıncalar dedi yuvalarınıza girin.”^[347] Eğer görme sıfatıyla tecelli ederse müellifin dediği gibi olur:

Hakikatte bil ki insan Hakk’ın sıfatlarının ve zâtının aynasıdır. Ayna gibi saf olunca Hazret’in kendisine tecelli ettiği her sıfatı o da yansıtır. Aynadan yansıyan her sıfat tecelli sahibinin tasarrufudur aynanın değil. Saf olduğu için onun aksini kabul etmekten başka değildir yaptığı. Hilâfetin sırrı budur ki o Allah’ın zâtının ve sıfatlarının göstericisi ve gösterildiğidir.

Eğer hayat sıfatıyla tecelli edilirse Hızır ve İlyas’ta olduğu gibi bâkî hayat olur. Kelam sıfatıyla tecelli edilirse Musa (as) gibi olur. “Allah Musa ile kelimelerle konuştu.” Bekâ sıfatıyla tecelli edilirse insanî enaniyeti yok eder ve Rabbânî sıfatları ikame eder ki, “Allah dilediğini giderir dilediğini sabit kılar.”^[348] Hüseyin Mansur bu nedenle şöyle demiştir:

Fiilî sıfatlar ise yaratıcılık, rezzaklık, yaşatmak ve öldürmek gibi sıfatlardır. Rezzaklık sıfatıyla tecelli edildiğinde Meryem (as) gibi olur: “Hurma dalını kendine çek, taze hurma dökülecek üzerine”^[349] Yaratıcılık sıfatıyla tecelli edildiğinde İsa (as) gibi olur: “Çamurdan kuşşekli yaptığında iznimle.”^[350] Yaşatma sıfatıyla tecelli edildiğinde İbrahim (as) gibi olur: “Rabbim göster bana nasıl diriltiyorsun ölüyü.”^[351] Yine İsa (as) gibi olur:“İznimle ölüyü çıkardığında.”^[352] Öldürme sıfatıyla tecelli ettiğinde Bayezid gibi olur. Nazarı müridi Ebû Turab Nahşebi ’ye düştüğünde feryat etti ve can verdi. Böyle bir kimse kime kahrederse onu helâk eder. Bu sıfat her ne kadar fiil sıfatlardan olsa da Celâl sıfatına taalluk eder.

Celâl sıfatı da iki çeşittir: Zât sıfatları, fiil sıfatları. Fiil sıfatları öldürme sıfatında geldiği gibidir.

Zât sıfatları da iki çeşittir: Ceberut sıfatları ve azamet sıfatları. Ceberut sıfatlarıyla tecelli edildiğinde heybetin doruğunda sonsuz bir nur zâhir olur, renksiz, sûretsiz ve keyfiyetsiz. Önce bir parlaklık müşâhede edilir ki anında insaniyet sıfatlarını yok eder ve varlığın eserlerini ortadan kaldırır. Bazen de yok olmaya yalnızca bir kıl kadar mesafe kalır. Eğer, “Rableri onlara temiz bir şarap içirir” şarabının tecellisinin kadehinde bir damla celâl şarabı sâlikin velâyet kuvvetine gelirse o şarabın azameti bütün velâyeti öylesine kaplar ki varlığa ve yokluğa olan şuur ortadan kalkar ki “bayılma” bundan ibarettir. Nitekim şöyle demişlerdir:

Bu hâle münasip olarak müellif şöyle der:

Azamet sıfatlarının tecellisi de iki çeşittir: Hayylık ve Kayyumluk sıfatı. Kibriya , azamet , kahharlık sıfatı hayylık ve kayyumluk sıfatıyla tecelli ederse fenânın fenâsı meydana gelir ve bekânın bekâsı ortaya çıkar, o nurun hakikati zâhir olur. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Nuru için dilediğine hidâyet eder.”^[353] Bu zuhur asla gizlilik kabul etmez ve öyle bir doğuştur ki batmadan emin kılar.

Cemâl sıfatlarının tecellisi nde bazen örtü olur bazen de tecelli. Zira telvin makamıdır. Ancak celâl sıfatlarının tecellisi olan burası temkin makamıdır, iki renklilik ortadan kalkmıştır. Bununla birlikte bu son derece nadir görülür. Bir gün Şeyh Ebû Said , Şeyh Ebû Ali Dekkak ’ın (Allah ruhlarını takdis etsin) meclisinde bulunuyordu. Şeyh Ebû Ali tecelli makamından bahsediyordu. Şeyh Ebû Said gençlik hâlindeydi ve vakit galebe etmişti. Kalktı ve şöyle dedi: “Ey Şeyh bu sözün devamı var mı?” Dedi ki: “Otur ki yoktur.” İkinci kez kalktı ve dedi: “Bu sözün devamı var mıdır?” Dedi ki: “Otur ki yoktur.” Bir müddet oturdu sonra üçüncü defa kalktı ve “Ey Şeyh bu sözün devamı var mıdır?” dedi. Dedi ki: “Yoktur ve eğer varsa da nadirdir.” Bunun üzerine Şeyh Ebû Said feryat etti ve dönmeye başlayarak şöyle dedi: “Bu o nadirlerdendir bu o nadirlerdendir.” Bu makamda iman olan şey ayân oldu. Ayân olan ise gizli oldu. İman ve küfür itibarı kalktı, visal ve hicran ikiliği kalmadı, müellifin dediği gibi:

Lâ ilâhe illallah hakikati burada tecelli eder. Varlık putu tamamen ortadan kalkar ulûhiyyet saltanatı memleketi kaplar.

Muhammedî (as) velâyette bu hakikat ortaya çıkınca Hazret ondan şu ibareyle bahsetti: “Bil ki Allah’tan başka bir ilâh yoktur.”^[354] Bu makam müşâhede edilinceye kadar“Lâ ilâhe illallah” hakikatine dair ilim meydana gelmez. “Günahına istiğfar et.”^[355] Yani varlığının günahına, varlığın öyle bir günahtır ki diğer günahlarla kıyas edilemez.

Efendimizin (sav), “Kalbime gelenlerden her gün yetmiş defa istiğfar ediyorum” buyurması bu sebeptendir. Yani insanlarla bir arada olmaktan, risaleti tebliğ etmekten, beşerî muamelelerle meşgul olmaktan her an yeni bir varlık doğar. Davranış bulutu hakiki güneşin önüne gelir, “ben günde yetmiş defa istiğfar ederek o varlığı nefyediyorum.” bu anlamdadır.

Diğeri kibriya, azamet ve has kahharlık sıfatlarıyla sâlikin vilayetine tecelli ettiğinde bulduğu şeyleri yeniden kaybeder, dehşet ve hayret onun yerine geçer. İlim ve marifet cehalete ve bilmezliğe dönüşür de der ki:

Efendimiz bu makamdaydı ki, “De ki Rabbim ilmimi arttır.”^[356] vazifesinden sonra“Ey şaşıranların delili, hayretimi arttır.” virdini söylemeye başladı. Sâlik bu makamda denize benzer, bütün varlığı bu hadiste gark olur; ama susuzluktan dili damağına yapışır.

Eğer kibriya, azamet ve kahharlık sıfatlarıyla umumi tecelli ederse bundan “kıyam günü” olarak bahsedilir ki kahharlık tecellisinin eserlerinin zuhurunda, “Onun yüzünden başka her şey yok olucudur.”^[357] yazısını tüm varlıkların alnına yazar ve “Mülk kimindir?”^[358] nidasında bulunur.“Çağıran ve icabet eden olmaz” Sonunda yine ulûhiyyet sıfatıyla izzet hitabına cevap verir: “Tek ve Kahhar olan Allah”^[359]

Bil ki son derece ince bir fark vardır müşâhede , mükâşefe ve tecelli arasında ve sâliklerin hepsi bunu anlayamaz. Burada şu kadarını belirtelim ki müşâhede tecellisiz ve tecellili olabilir. Tecelli de müşâhedeli de olabilir müşâhedesiz de.

Hakiki tecelli müşâhedesiz tecelliye dair şuur olmasıdır. Zira müşâhede müfaale babındandır ve ikilik gerektirir, hakiki tecelli ise ikiliği kaldırır ve birliği isbat eder. Müşâhede ve tecelli ise mükâşefesiz olmaz ve mükâşefe ise müşâhedesiz ve tecellisiz olandır. Allah en iyi bilendir.

Ancak Efendimizin, “Allah Âdem ’i yarattı ve ona tecelli etti” hadisindeki tecelli, zâtı ve bütün sıfatlarıyla olan tecelliydi, zuhur mânasında değil izhar mânasında. Şüphesiz müşâhede ve şuur yoktu; ancak sıfatların izharı vardı. Ruh üfleme esnasında -“Ona ruhumdan üfledim”- üflemenin tasarrufu ve has ruhun kaydıyla “ruhumdan” nispetinin şerefiyle şereflendirilmiş ve Âdem’in zâtında iki keramet yerleştirilmiştir. Birisi tecelli sırrı, ikincisi isimlerin ilmi. “Âdem’e isimlerin hepsini öğretti.” “Âdemoğullarına keramet bağışladık” işareti Âdem’in hamuruna yerleştirilen bu iki saadet tohumu ihtisası sebebiyledir. “Onun için elimle yarattım” işareti de bu iki asla işarettir. Hilâfetin hakikati de bu mânadandır ve zâtı ve tüm ilâhlık sıfatlarıyla onda tecelli etmiştir öyle ki onda bütün sıfatlar var olmuştur ve meleklerin secde sırrı da budur. Hak onda tecelli ettiği için hakikatte secde Âdem’e değildi. Tıpkı bugün kıbleye ve Kâbe ’ye secde edilmediği, evin sahibine secde edildiği gibi orada da secde evin sahibineydi. Ancak İblis tek gözlüydü. Bir gözüyle evi görüyordu; ama evin sahibini göremiyordu. Onu göremediği için lanete uğradı, zira “her nakıs melundur.”

Her ne kadar tecelli tohumu başlangıçta Âdem ’in hamuruna yerleştirildiyse de Musa ’nın velâyetinde yeşillendi ve Muhammed’in velâyetinde meyve kemâle erişti. Âlem yok oluncaya hatta ebedlerin ebedine kadar bu devletin harmanının toplayıcıları bu saadet meyvesinden nasipleneceklerdir. “Yüzler vardır o gün ışıl ışıl Rablerine bakarlar.”

Allah’ın selamı Muhammed’e ve âline olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Sonra yaklaştı, daha da yaklaştı, ikisi arası iki yay kadar oldu belki de daha yakın.”^[360]Yine şöyle buyurmuştur: “Son varış Rabbinedir”^[361]

Hz. Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Allah İsa ’ya vahyetti ve aç kal beni gör, tecrid ol bana ulaş dedi.”

Bil ki Hazreti İlah’a ulaşmak bir cismin ya da a’razın bir cisme veya ilmin maluma, aklın makula, ya da bir şeyin başka şeye ulaşması gibi değildir. Allah bundan yüce ve büyüktür.

Diğer yandan o Hazret’e kavuşmak kulun tarafından değildir. İlletsiz inâyetten ve ulûhiyyet cezbelerinin tasarrufundandır. Şeyh Ebû’l-Hasan Harakânî (Allah ruhunu takdis etsin) şöyle der: “Hazreti İzzet’e olan yol ikidir. Biri kuldan Hakk’a, diğeri Hak’tan kula. Kuldan Hakk’a olan yol baştan ayağa dalâlettir ve Hak’tan kula olan yol baştan ayağa hidâyettir.”

Musa (as) kendi yolundan gitti. “Musa buluşmamıza gelince”^[362] “Göster bana göreyim seni” deyince “Beni göremezsin”^[363] dediler. Yani, “Ey Musa sen kendi yolundan geldin, bizi göremezsin.” Bu hadis kendi kapısından gelen kimseye verilmez, kendinden çıkanlara verilir. Müellifin dediği gibi:

Ancak Efendimizi (sav) Hazret’in yoluna götürdükleri için, “Kulunu bir gece götüren ne yücedir.”^[364] “İki yay arası”ndan geçirdiler, “daha yakın” makamına ulaştırdılar, Muhammedî varlığın giysisinden ne varsa onun varlığından çıkardılar; “Muhammed adamlarınızdan birisinin babası değildir.” Rahmet sıfatının giysisini giydirdiler ve o rahmet suretini insanlara gönderdiler. Giderken Muhammed, gelirken rahmet idi: “Biz seni yalnızca rahmet olarak gönderdik.”

Şüphesiz ulaşmanın kemâlinde, ikiliğin giderilmesinde ve tekliğin ispatında şu müjde ümmetin kırılmışlarına ve milletin zayıflarına ulaştırılmıştır ki; “Eğer herkesin himmet burağı beşeriyyet yuvasının sidresinden ruhaniyet sidretü’lmüntehâsına ulaşamazsa ve bizim Hazreti İlahlığımıza kavuşamazsa orada seyyidin atebesine baş koyabilir ve itaat kemerini can beline bağlayabilir. Böylece orada ikilik kalkar ve birlik yerleşir, kim onu bulduysa bizi bulmuştur.” “Kim elçiye itaat ederse Allah’a itaat etmiştir.” Gayrılık yok, sen bizsin, biz seniz. “Sana biat edenler Allah’a biat etmişlerdir.”

O hâlde işin sonunda Hazreti Hüdavend’e ulaşacak her devlet sahibi -“Son varış Rabbinedir”- ilk başlangıçta ve “Rabbiniz değil miyim” ahdinde ruhaniyet hamuruna ve insaniyet zerresine Allah’ın nurunun mayasından koyulan kimselerdir. “Allah insanları karanlıkta yarattı, sonra onları nuruyla aydınlattı.” “Elestu” kadehinin kıvılcımlarında onun canına öyle bir zevk verdiler ki onun eseri asla canlarından çıkmaz. Bu taifenin hayatları bu zevk iledir ve o nurun kasdı daima kendi madeni ve merkezidir. Bu âleme hiç alışamaz, bir an bile o tatlılığı ve meşrebi terk edemez. Müellif der ki:

Tıpkı bir damla yağın denizin altında, toprağın içine yerleştirildiğinde ve zamanla topraktan ayrıldığında denizin o kadar suyuyla bir arada olamadığı, karışamadığı ve fırsat bulur bulmaz topraktan ayrılıp süratle denizin yüzeyine çıktığı ve denizin tüm suyunu ayağının altına aldığı, denizde yer alan mücevherlere iltifat etmediği ve başka bir damla yağ bulunca anında muvafakat elini onun refakat boynuna attığı gibi. Eğer kendisi bir ateşin kıvılcımına ulaşma devletine kavuşursa beklemeksizin varlığını onun varlığına bağışlar, eğer bütün denizi ateşin önüne koyarsan ne ateş denizde asılı kalır ne su kendisini ateşe karıştırır, mümkün olduğunca ondan kaçar. Tıpkı insan nefisleri gibi dünya denizinin damlası olursa onunla tez karışır. Ancak ilâhî ruhlar yağ gibidirler ve asla dünya denizine karışmazlar. Ancak yağ damlası gibi âhireti ve ruhânî olan cennet nimetlerini bulduklarında onlarla birleşirler. Eğer Hakk’ın celâlinin tecellisinin ateşinin kıvılcımının devletini bulurlarsa bütün varlıklarıyla ona bağlanırlar ve varlıklarını ona bağışlarlar. Gerçek varlığı varlığın yokluğunda kabul ederler. Müellif der ki:

Her kimin boynuna inâyet kemeri atıldıysa orada atılmıştır, kimin de boynunu kahır zinciriyle bağladılarsa orada bağlamışlardır. “Said annesinin karnında said, şâkî annesinin karnında şâkîdir.”^[365] İblis’in alnına küfür yazısını onun varlığından önce yazmışlardı. “O kâfirlerden idi.”^[366] Lanet mührünü alnına o yok iken vurdular. “Din gününe kadar lanetim senin üzerinedir.”^[367] Ezelde Hazreti İzzet bu kelam ile mütekellim idi ve bu olay bugünün olayı değildi. Bugün muhabbet tuzağının etrafında dönen ve muhabbet tanelerini toplayan kuşlar bu tuzağa ve bu tanelerin hevesine başka âlemde düştüler. Müellifin dediği gibi:

Âşıkların taş gibi kalplerindeki aşk ateşinin kıvılcımını o vakitte yerleştirdiler. “Sonra onlara nurundan verdi, kime o nur ulaştıysa hidâyete erdi, kime de ulaşmadıysa dalâlette kaldı.”

Ancak taştan o kıvılcımın çıkması için demire ihtiyaç duyuldu. “Lâ ilâhe illallah” kelimesinin demirini gönderdiler: “İnsanlarla Allah’tan başka ilâh yoktur deyinceye kadar savaşmakla emrolundum.” Buyurdular ki, “Allah’ı çokça zikredin, umulur ki kurtulursunuz.” tasarrufuyla demire benzeyen bu kelimeyi taş kalbe vurun ki her ikisinde de yerleşik bulunan aşk ateşinin kıvılcımları ortaya çıksın.

O hâlde nefs-i emmâre karanlığına hakaret gözüyle bakma melekler gibi gibi ki onlar “Orada fesat çıkaracak kimse mi yaratacaksın?”^[368] demişlerdi.“Ben sizin bilmediğinizi bilirim.”^[369]beyanının acemi çocuklarıydılar. Halife adını duydukları zaman ona baktılar, nefsin karanlığını gördüler, siyahlıktan ürktüler. Bilmediler ki marifet âb-ı hayat ı o karanlıklara yerleştirilmiştir. Tıpkı aşk ateşinin kıvılcımının kalp taşından ve kelime demirinden ortaya çıkması gibi. Ruhaniyet atlası ne kadar değerli olsa da yumuşaktır ve ondan kıvılcım meydana gelmez.

Burada o insanî siyah yüzlü yanık nefis , can ve kalp ile aralıksız kaçırılmalı -“İnsan onu yüklendi, çünkü o çok zalim ve cahildir.”- ve o gaybî ateşin misafiri olmalıdır ki şehâdet âleminin mukimi olabilsin. Beşerî sıfatlardan başkasından gelmez ki: “Beni zikredin sizi zikredeyim.” Eğer bu gıdadan bir an bile bulamazsa o gaybî ağırlama gerçekleşmez. “Allah’ı unuttu O da onları unuttu.”

Her ne kadar insani ağaçtan beşeri sıfatlar dalı ortaya çıksa da sadık âşık sıdk eli ile “Lâ ilâhe” baltasıyla o dalın köküne vurur onu “İllallah” ateşine atar. O ateş “sizi zikredeyim” desturunca ona asılır ve odun varlığını ondan aldıkça yerine ona ateşten bir varlık verir. Ta ki insani ağacın bütün varlığını beşeri dallar ve ruhânî melekûtî kökleri ile birlikte o ateşe verir ve ateş o ağacın varlığının bütün parçalarını yakar ve tüm varlığı ateşte yok olur. Şimdiye kadar ağaçsa bundan sonra ateş olur ve hakiki kavuşma burada meydana gelir. Müellifin dediği gibi:

İnsanî nefsin yeşil ağacı hakiki ateşe feda olunca -“O’dur yeşil ağaçtan sizin için ateş çıkaran”- o anda ateş ağacın diliyle “Ey habersizler ben ateşim, ağaç değil” diye nidada bulunur. “O kutlu yerdeki vadinin sağ tarafında bir ağaçtan “Ya Musa ben Allah’ım” diye nida geldi.”^[370]

Zavallı Hüseyin Mansur ’un ağacının her tarafını ateş kapladığında henüz ağaç tamamen yanmamıştı ki “Ben Hakk’ım” alevleri ondan yükseldi. Etrafta ağyar vardı. “Ben Hakk’ım” alevinden yanmak istediler, rubûbiyet lütfu onlara yardım etti. Dedi ki, “Bu ateşin hasiyeti her kim onun içindeyse ve her kim etrafındaysa ikisinin de mübarek olmasıdır.” “Ateşte ve etrafında olanlar mübarek kılındı.”^[371] “Ey Hüseyin, bu ateş mübarek bir nurdur, etrafta olanları da inşa edecek. Onlar için de mübarek olmalı, dosta mübarekiz, düşmana da öyle.”

Bu ateş karşısında buhur çubuğundan az olamazdı ki ateş onun varlığının parçalarını tasarrufu altına alınca nefesinden güzel kokular çıkmaya başlar. Ateş buhura mübarektir ki onun gizli kalmış kokusunu aşikâr eder ve eğer ateş olmasaydı buhur ile diğer çubuklar arasında bir fark olmazdı. Buhurun izzeti ateş vasıtasıyladır. Ateş buhura mübarek olduğu için buhur şükür olarak varlığını ortaya koydu. “Ben tamamen yanayım ki ateş benim etrafıma mübarek olsun” dedi. “Ben fedakârlık etmezsem bu yiğitliğe yakışmaz.” dedi. Buhur yandıkça etrafındakiler faydalanıyordu.

Hüseyin de sufiyâne istiğfar adımıyla ayağa kalktı. Beşerî varlığını ateşe koydu ve şöyle dedi: “İlâhi, nâsûtluğumu lâhutluğunda yok ettim, lâhutluğundaki nâsûtluğum hakkı için beni öldürmeye çalışana rahmet et.” Biz buhur gibi insani varlık ağacımızı tamamen aşkının ateşine feda etmişiz, sen kendi lütfunla bu ateşin etrafında olan ve bu saadeti arayanların meşamlarını rahmet esintileriyle kokulandır ki onlara da mübarek olsun.

Ey Hüseyin! Her ne kadar aşkımızın ateşi senin varlık ağacına düştüyse de ve “Ben Hakk’ım” ateşinin alevleri ondan yükseldiyse de ancak tamamen yanmadığı için o alevler enaniyet dumanından yoksun değildi. Bütün varlık ağacını bu ateşe feda ettiğinde ve enaniyet dumanının yükseldiği kalıp suretini tamamen yitirdiğinde, bize müptela olma ateşiyle yandığında senin kalıbının küllerini suya atmalarını buyururuz. Senin kemâlinin cemâlinden hicap nikabını kaldırırız ki suyun üstünde dumansız varlığın ateşi “Allah Allah” yazsın ve bizim illetsiz inâyetimiz dünyada avam , havâss herkes için malum olsun. “Allah miskal miktarı zulmetmez.”^[372]

Elestu ahdinde gönüllerinin boyunlarına ulûhiyyet cezbesinin kemendi atılan aşk âleminin pervane misali cambazları, bugün birçok kanatla Hazret’in celâl şeminin cemâl perdelerinin etrafında uçarlar ve “Kim bana bir adım yaklaşırsa ona bir arşın yaklaşırım” uyarınca “Biz ona şah damarından daha yakınız.” şeminin alevinden bir alev karşılar ve “Hakk’ın cezbelerinden bir cezbe insanların ve cinlerin ibadetlerine denktir.” eliyle onu visalin yanına çeker “Ey mutmain nefis , razı olmuş ve olunmuş olarak Rabbine dön” Ne zamana kadar, “İnsan zayıf yaratıldı” pervaneliğiyle bizim cemâl perdemizin etrafında kanatlarınla dönüp duracaksın? Sen bu kanatlarınla hüviyet havâssının fezasında uçamazsın. Gel bu kanatlarını, “Bizde cihat edenler” meydanında kaybet ki “yollarımızı gösteririz” sünnetince kendi nurlarımızın alevlerinden sana yeni bir kanat bağışlayalım: “Allah dilediğine nuru için hidâyet eder.”

Şimdiye kadar kendi kolun kanadınla deli pervane gibi uçarken şimdi bizim kolumuz kanadımızla uçarsın zira ki artık bizim bir tanemiz oldun. Artık bizden oldun yabancı değilsin. Hatta bizim kendimizsin, bahaneleri kaldır ortadan, hem inci hem mercansın, hem can hem canansın. Bundan sonra sen kendi başına değilsin. Zira sende kendi isminden başka bir şey kalmadı.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Başlangıçta sizi yarattığı gibi döneceksiniz. Kimine hidâyet verdi, kimine de ayrılık, ayrı olanların dalâleti haktı.”^[374] Yine şöyle buyurmuştur:“Sonra kullarımızdan seçtiklerimize kitabı miras bıraktık, bazıları nefislerine zulmeder, bazıları orta yolludur bazıları da Allah’ın izniyle hayırlarda öne geçerler.”^[375]

Hazreti Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Yaşadığınız gibi ölür, öldüğünüz gibi haşrolursunuz.”

Bil ki meâdın hakikati insânî nefislerin Hazreti İlâh’a dönmesidir. Ya said nefislerde olduğu gibi iradeyle ya da şâkî nefis lerde olduğu gibi zorla. Herkesin döneceği yer O Hazret’tir. “Dönüşünüz O’nadır.” Yine buyurdu: “Başladığınız gibi dönersiniz.”

Burada insanî nefislerden kastımız ruh, kalp ve nefisten oluşan zâtlardır. Burada nefis lafzını kullanmamızın sebebi Hak Teâlâ’nın onun dönüşünden bahsederken aynı lafzı kullanmasıdır. “Ey mutmain nefis dön”^[376] Hakikatte buradaki hitap insan zâtınadır, onu oluşturan cüzlerden birisine değil. Onun kalıba taalluku vaktinde “ruh” adı verilir. “Ona kendi ruhumdan üfledim.” Zira asıl o idi ve kalp ve nefis, ruh ve kalıbın izdivacından sonra hâsıl oldu. Nitekim bunu açıklamıştık. Dönüş esnasında bu mecmuaya “nefis” demiştir; zira ona nefis verilmiş ve onunla zât irade edilmiştir. “Bir şeyin nefsi ve zâtı” aynı şeydir. Hak Teâlâ kendi zâtını nefis olarak adlandırmıştır. “Nefsimde olanı bilirsin ve ben nefsinde olanı bilmem.”^[377] Yani “zâtında.” Bahçıvan ekim vakti tohumu ekmek için bahçeye götürür, ancak kemâle ulaşınca meyveyi eve götürür, tohum meyvede saklıdır. İnsanî nefis tohumu, insanî ruhun meyvesidir, tohumu atarken “ruh” adlandırmışlar, meyveyi toplarken “nefis” lafzını kullanmışlardır.

Ancak muhakkikler ve sülûk ehli arasında ihtilaf vardır. “Her bir nefis başlangıçta bulunduğu makamı geçebilir ve başka bir makama ulaşabilir mi ulaşamaz mı?” diye. Bazıları beşeriyyetin ilerlediğini ve ilk makamı geçip başka makamlara ulaşabildiğini söylemiştir. Bazıları ise “kendi bilinen makamına ulaştığında kalır ve istidadı olmayan makama ulaşamaz” demişlerdir. Nitekim buğday tohumu terbiye ile buğdaylık makamını aşamaz ve baklalık makamına ulaşamaz. Yine aşağı da gidip arpa olamaz. Aynı şekilde arpa tohumu da buğday olamaz. Ancak her biri kendi makamında terbiye edildiğinde kendi mertebesinin kemâline ulaşmış olur. Terbiyede kusur olursa noksan kalır, zayıf ve özsüz olur.

Bu zayıfın nazarının iktizasına ve eşyanın mânalarının ve hakikatlerinin keşfinde müşâhede edildiğine göre bazı nefisler terbiye ile kendi makamlarından yükselebilir ve başka makamlara geçebilirler, bazıları ise ilerlemelerine rağmen başka makama geçemezler ve bu yaratılışın başlangıcında ruhların saflarının dört çeşit olmasındandır. “Ruhlar hazır ordulardır.”

Birinci saf, enbiyanın (as) ve evliyanın haslarının vasıtasızlık makamındaki ruhlarıdır. İkinci saf, evliyanın avamının ve müminlerinin haslarının, üçüncü saf müminlerin avamının ve asilerin haslarının, dördüncü saf asilerin avamının ve münafıkların ve kâfirlerin ruhlarıdır. O hâlde dördüncü saffın ehli üçüncü makama ulaşamazlar, üçüncü saf ehli ikinci makama, ikinci saf ehli birinci makama ulaşamazlar.

Birinci saffın ehli vasıtasızlık makamına düşmüşler ve Hazreti Ulûhiyyet’in sıfatlarının nurlarının yansımasıyla terbiye edilmişlerdir. Ulûhiyyet cezbelerine lâyık olmuşlardır ki ruhaniyet makamından ilâhlık sıfatlarının âlemine ulaşsınlar. Ateşin tasarrufuyla terbiye olan ve kendisinde ateşin kıvılcımını alma özelliği bulunan kor parçası gibi. Eğer bir şimşek çakarsa, bir taşı demire vururlarsa ya da ateşin alevleri ortaya çıkarsa binlerce değerli madde ve cevher olsa bile ateş almaz; ancak o kor parçası ateş alır.

Yanık can şevk diliyle cezbelerin ateşinin kıvılcımına şöyle der:

O iştiyak ateşinin yanmışları beşeriyyet ayrılığının çölünden kurtulduklarında ve visal Kâbe ’sinin serhaddine ulaştıklarında kendiliğinden o makamdan geçemezler. Ancak kerem tarafından karşılananlar lütuf yoluyla ilâhî cezbeler suretinde ileri geçerler ve başlangıçta kendilerine yerleştirilen istidat sayesinde devlet sığınağına girerler. “Allah’ın gölgesinde yedi grup gölgelenir.” Bu mânada şöyle buyurur: “Hakk’ın cezbelerinden birisi insanların ve cinlerin ibadetine eşittir.” Zira bütün mele-i a’lâ, cin ve insanların amelleri toplansa bile bir kulu Allah’ın tek bir tecellisine lâyık kılamazlar. Yalnızca Hakk’ın cezbesi kulu “ya da daha yakın” yakınlığı sofrasına oturtabilir. Şüphesiz bir cezbe bütün yaratılmışların ibadetinden daha üstündür.

Kendi kendiliklerinden kurtulan ve cezbelerin tasarrufuyla ulûhiyyet âleminde seyreden kulların bir nefesi iki âlem ehlinin amellerinden daha üstün ve değerlidir.

Fani sûfî için her an yeni bir varlık doğar ve cezbenin tasarrufu ile yok olur, o yok oluştan cezbenin tasarrufu ile ulûhiyyet âleminde yeni bir adımla seyir ortaya çıkar ki, “Allah dilediğini yok eder, sabit kılar.”^[378] O hâlde her an yeni bir yok olma ve sabit olma hâsıl olur ve sûfî onda iki bayram birden eder. Bir bayram yok olmaktan diğer bayram sabit olmaktan. Bu sâlikin varlığının nefiy ve ispatta “Lâ ilâhe illallah” kelimesinin varlığı olduğu makamdır. Eğer o bu makamda “ruhullah ” ya da “kelimetullah ” olarak adlandırılsa buna lâyıktır. Bu elbise onun boyuna tam gelir.

Diğer saflarda bulunanlar bu kemâlin devletinden mahrumdurlar. Ancak kendi makamlarında kâmil şekilde terbiye edildiklerinde her bir taife kendi makamına ulaşır ve başlangıçta sahip olmadıkları kemâl terakkisine kavuşurlar. Tıpkı başlangıçta zayıf olan, ama uygun şekilde yetiştirildiğinde kuvvetlenen ve bire yedi yüz veren buğday tohumu gibi.

Aynı şekilde her bir saf ehlinin ruhları hüsnü istidat ve sefa hâsıl ettiklerinde kendi üzerinde bulunan saffın karşısına düşerler ve onların kemâllerinin akislerini almaya uygun hâle gelirler. Onlardan olmasalar da onlarla birliktedirler. “Kişi sevdiğiyle beraberdir.” Nitekim şöyle buyurmuştur: “Onlar Allah’ın kendilerine nimet verdiği peygamberler ve sıddıklar ile birliktedirler.”^[379] Yani “onların bu mertebesi fıtrat ve istidatlarının başlarında mevcut değildi, ona bağışladığımız sırf ilâhî fazldır.” “En güzeliyle ve fazlasıyla iyilik ederler” işareti bu mânaya dairdir. “Hüsna” burada cennet nimetleridir ve “iyilik ederler” tohumunun meyvesidir. İlahî sıfatların müşâhedesi ve rü’yetinin devletinden buldukları şey fazlın ve keremin fazlalığıdır.

O hâlde Allah Teâlâ dört saf ehlini dört sınıfta açıklamıştır: Üç sınıf ıstıfâ ve kabul ehli, bir sınıf şekâ ve red ehli. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Kullarımızdan seçtiklerimizi kitaba mirasçı kıldık, bazıları nefislerine zulmeder, bazıları orta yolu tutar, bazıları da Allah’ın izniyle hayırlarda öne geçer.” Bu üç taife kabul ehlindendirler. Zira “ıstıfâ” lafzıyla onları zikretmiştir. Yani “onları kullarımız arasından seçtik.” Merdutları ise bir grupta toplamıştır: “Ona yalan söyleyen ve yüz çeviren şâkîden başkası ulaştırılmaz.”^[380] Bu üç taifenin merce ve meâdını, derece farklılıklarıyla beraber cennet olarak buyurmuştur. “İyiler nimetlerdedirler.”^[381] Kâfir ve münafık merdutların merce ve meâdını ise cehennem olarak buyurmuştur: “Allah kâfirleri ve münafıkları cehennemde toplayacaktır.”^[382]

İnsan şahsı ruhânî ve cismânî âlem lerin mecmuası olduğu için iki âlemde her ne varsa onda ondan bir iz vardır. Ruhlar âleminde dört saf meydana getirdiği gibi insan şahsı âleminde de nefsin dört mertebesini zâhir etti: Emmâre, levvâme, mülheme, mutmainne. Böylece orada bir safta bulunan o ruhlardan her bir sınıf burada bir nefsin mertebesinde olurlar. İlk saf ehli nefs-i mutmainne dir, ikinci saf ehli nefs-i mülheme , üçüncü saffın ehli nefs-i levvâme , dördüncü saf ehli ise nefs-i emmâre dir. Her biri kendi makamından geçemez, zira o tohumda bundan fazla istidat yerleştirmemişlerdir. Yalnızca açıkladığımız üzere birinci saffın ehli hariç.

Bir kimse, “Geldiği makama geri gidecektir, o hâlde gelmenin sebebi ve faydası nedir?” diye soracak olursa cevaben deriz ki: “Aynı makamda olmalarına rağmen geldikleri gibi olmazlar.” Bazıları saadet derecesiyle, bazıları da şekâvet derecesiyle dönerler. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Asra andolsun insan hüsrandadır, yalnızca iman eden ve salih ameller işleyenler hariç.”

Bunun misali toprağa atılan tohum gibidir. Önce tohum bozulur ve yok olmaya başlar, onlardan yetişme şartlarına sahip olanlar ise afetlerden kurtulur ve bire on, yüz ve yedi yüz vermeye başlar. Yetişmeyen ise tamamen bâtıl olur ve ne tohum kalır ne mahsul.

Yine tohumlar farklıdır. Bazısında tohum yetiştiğinde mahsul de aynen o tohum olur. Tıpkı buğday, arpa, nohut, mercimek, kuru fasulye ve benzerleri gibi. Kemâle ulaştığında kabuğu ve içi kalmaz. Bazı tohumların ise faydasız kabukları ancak faydalı özleri vardır, tıpkı fındık, fıstık ve ceviz gibi. Bunların faydasız kabukları mevcuttur. Bazıları ise aynı hâllerine geri gelirler ve onların mahsulleri kabuklarıdır ve özleri faydasızdır. Tıpkı hurma, zeytin ve iğde gibi. Kabukları faydalı ve kemikleri lezzetsizdir. Bazı tohumlar ise asıllarına geri dönerler ve mahsul verirler. Mahsulü de tohumu da faydalıdır, kayısı, şeftali, incir ve bunun gibi. Meyveler bu dört çeşidin dışında değildir.

Orada dört saf ta bulunan insan ruhları da bu şekildedir, kalp tarlasına tohum gibi atıldıklarında dört çeşit meyve verirler. Birisi nefs-i emmâre sahibi olan kâfirlerin ruhlarıdır, gittiği gibi geri gelirler, tıpkı buğday ve arpa gibi kabuksuz ve özsüz olarak. İkinci olarak nefs-i levvâme sahibi olan zalim müminlerin ruhlarıdır, kınama kabuğuyla geri gelir; ama onun kabuğu faydalı değildir, fındık, fıstık, ceviz gibi onun içi faydalıdır. Üçüncüsü mülheme nefis sahibi olan orta yollu müminlerin ruhudur. Rabbânî ilhamlar kabuğuyla dönmüşlerdir, şüphesiz bunun meyvesi hurma gibi tatlıdır ancak hakikaten faydalı olan bir içi yoktur. Dördüncüsü ise mutmain nefis sahibi olan öne geçen ruhların tohumudur. Tatlı kabuk ve öz ile dönmüştür ve kayısı, şeftali ve incir gibi hem kabuğu hem de çekirdeği faydalıdır. Her birinin hâllerinin şerhi kendi faslında belirtilecektir, inşallah-u Teâlâ.

Bu fasılda nefs-i levvâme nin hâli şerh edilmelidir ki onunla ilgili, “Onlardan bazıları nefislerine zulmederler” buyrulmuştur. Yine onun meâdı açıklanmalıdır, nitekim Hak Teâlâ önce ondan bahsetmiştir.

Bil ki zalim , ruhlar âlemi nde üçüncü saffın ehlidir ve bu âlemde de nefis mertebeleri arasında üçüncü olmuştur. Zira kınayan nefsin sahibidir. Mutmainne ve mülhemeden aşağı inince üçüncü derece kınayan nefis derecesidir. Kur’an’da da üçüncü derecedir, zira öne geçeni ve orta yolluyu geçince zalime varırsın ve bu müminlerin avamı ve asilerin havâssıdır.

Onlara zalim denilmesinin sebebi şudur ki; kalbinde iman nuru olmasına rağmen surette küfür ehlinin amellerini gerçekleştirir. Öyleyse zalimdir ki zulmün hakikati, “Bir şeyi lâyık olmadığı yere koymaktır.”

Diğeri de şudur ki; iman nurunu isyan zulmünün karanlığıyla örter, bu yüzden zalim olarak adlandırılmıştır. Adil ise iman nurunu isyan zulmünün karanlığı ile örtmeyendir. “Onlar iman edenler, imanlarına zulüm giydirmeyenlerdir, onlar için emniyet vardır.”^[383] Diğeri ise sevaptan çok günah işlediği için kendi nefsinin zalimi olmuştur. Kıyamet günü eğer günahlarının kefesi sevaplarının kefesine ağır basarsa cehenneme müstahak olur. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Kimin de terazisi hafif gelirse anası hâviyedir olur.”^[384]

Hakikatte bil ki kabul edilmişlerin her bir saffı bir kez daha üç sınıfa ayrılır. Biri sağ tarafta olanlar, biri sol tarafta olanlar ve üçüncüsü ise saffın önünde ortada bulunanlar. Nitekim şöyle buyuruyor: “Siz üç çifttiniz.”^[385] Her bir safta o saffa uygun sağ, sol ve öne geçenler ashâbı vardır.

Sağ ehli ruhaniyet tohumları kalıp tarlasına atıldığında tam olarak bire yedi yüz verecek şekilde kemâl bulmasa da kalıp tarlasında beşerî sıfatların tasarrufuyla da bağlanmamış, yetişmiş ve tohumluk derecesine ulaşmış, fazla olmasa da az da olmamış kimselerdir. Bu taifede melekî sıfatlar galiptir, itaat ehlidirler, günaha meyilleri azdır, kurtuluş ehlidirler, saadet ile cennet yolunu tutarlar ve durmaksızın kendi ruhaniyet makamına yeniden ulaşırlar.

Sol ehli ise ruhaniyet tohumunu ziyan edenlerdir. Her ne kadar tohumları tamamen bozulmasa da beşerî sıfatların muamelesinin tasarrufuyla onda eksiklik ve bozukluk meydana gelmiştir, bu taifenin günaha meyli daha fazladır. Bunları şekâvet solundan cehenneme götürürler, çukurlarından geçirirler ki o kir pas onlardan çıksın. Daha sonra eksik bir şekilde kendi malum makamlarına ulaşırlar.

Öne geçenler ise ruhaniyet tohumlarını yetiştirenler, kendi mertebelerinin kemâline ulaşan ve bire yüz, yedi yüz kazananlardır. Bunlar da iki sınıftırlar: Biri başlangıçtan sona kadar ruhaniyet sıfatları kendilerine galip olan ve asla günah afetleriyle kirlenmemiş olan kimselerdir: “Onlara bizden güzellik geçmiştir. Onlar ondan uzaklaştırılmışlardır.”^[386] Nefsin muvafakatinden ve hevâya tâbi olmaktan uzaktırlar. İkincisi ise her ne kadar başlangıçta nefsin muradına uygun şekilde birkaç adım atmış olsalar ve tabiatlarının arzusu gereği işler yapsalar da yine de inâyet kemendi ve ulûhiyyet cezbesi ile yabani otlaklardan ve hayvânî mertebelerden yüz çevirmişler, şeriat iksiriyle tabiatın bakıra benzeyen muamelelerini halis ubûdiyyet altınına çevirmişlerdir. “Onlar Allah’ın kötülüklerini iyiliklere çevirdikleri kimselerdir.”^[387] Bu iki taifenin de geldikleri makamlarına dönmesi hayatları esnasında irade ve sülûk adımı iledir. Onlara, “öne geçenler” denmesinin sebebi sağ ve sol ehlinin önüne geçmelerindendir. Onlar öldükten sonra kendi makamlarına ulaşırlar, bunlar ise hayatta iken, nitekim Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Öne geçen müfretleri seyredin”

Üçüncü saf olan nefs-i levvâme ashâbından sağ ehli olanların ibadetleri günahlarına galiptir ve onlar kurtuluş ehlidir. “Kimin tartısı ağır basarsa o razı olunan bir hayattadır.”^[388] Onların sol ashâbının ise günahları ibadetlerine galiptir ve burada hevâlarına uydukları için onların yeri uçurumdur.

Zira Hak Teâlâ kalbi yarattığında aklı onun sağına yerleştirdi, hevâyı soluna, aşkı ise onun önüne koydu. Sağ ashâbı akla uyan kimselerdir, sol ashâbı hevâya uyan, öne geçenler ise aşka tâbi olan kimselerdir. O hâlde akıl , akil kimseyi makule ulaştırır, hevâ hevâ sahibini hâviyeye, aşk âşıkı maşûka ulaştırır. Her kim bugün hevâya tâbi olursa, “Yaşadığınız gibi ölürsünüz, öldüğünüz gibi haşrolursunuz” aslınca yarın onun dönüş yeri haviye olur. “Anası hâviyedir” buyurması bu yüzdendir. Bunun anlamı onun nefs-i levvâme nin varlığında tutsak olduğudur. Bu dünyada henüz kendinden doğmamıştır ancak iman çocuğuna hamiledir. Eğer doğmuş olsaydı hayvânî ve yırtıcı sıfatların rahminden dışarı çıkar ve hâviyeden kurtulmuş olurdu. Ancak hamile olduğu için ve burada doğmadığı için cehennemin çukurlarından geçişi o kadar uzar ki ateş nasibi olduğu kadar hayvânî, yırtıcı ve şeytânî sıfatları ondan alır. İmanın çocuğu olan kalp rahminde hâviye anasından doğar ve cennete hak kazanır. “Kalbinde zerre miktarı iman bulunanı ateşten çıkarır.”

O içinde iman içi olan ceviz gibidir. Ancak fasit amellerin acı kabuğuna sahiptir. Birinci örtünün üstündeki ikinci kabuğa birkaç kez vurmak gereklidir ki o iç çocuğunu kabuk rahminden dışarı çıkarsınlar ve kabuğu ateşin yiyeceği yapsınlar. “Derileri döküldükçe...”^[389] İçi Hakk’ın latifelerinin dürümlerine sararlar, cennet avlusuna, “Karşılıklı tahtlarda kardeştirler” sofrasına getirirler. Bu o taifenin sıfatıdır ki Hak Teâlâ onların hakkında, “Sonra Allah’ın emrine dönerler bazılarına azap eder, bazılarının tövbesini kabul eder.”^[390]

Eğer Rabbânî fazl ve semavi teyit onu saracak olursa ve ölümden önce hepsi bir nefeste olursa kendi lütufların esintilerini onun can damağına ulaştırır ki kırık kalp ve yorgun canı bu nefesi alabilsin ve dertten şu iki beyti okusun:

Bu şekilde onun içinde hemen bir dert meydana gelir, muamele harmanına pişmanlık ateşini atar ve uzun yıllardır cehennemin onda yakmak istediğini pişmanlık ateşini bir nefeste yakar ve onu hâviyeye benzeyen hevâ annesinin rahminden doğurur: “Pişmanlık tövbedir.” Bu nasuh tövbe onu bir anda öylesine temizler ki o kirlerle daha önce hiç kirlenmemiş gibi olur. “Günahından tövbe eden o günahı hiç işlememiş gibidir.” Onda cehennemin nasibi kalmayınca cehennemin kapısından geçer, cehennemden feryat işitilir ki, “Çabuk ol mümin nurun neredeyse ateşimi söndürecek.”

Bu nasıl bir işarettir? Cehennem hakikatte sendedir ve o nefs-i emmâre nin yerilmiş sıfatlarıdır. İnayet sebasının meltemleri sana doğru esmeye başlayınca, yerilmiş sıfatlarının ateşi sönünce ve Tevvâblık sıfatının nurlarından olan tövbe nuru kalbinde yer edince beşerî varlık cehenneminin çukurlarından feryat yükselir: “Yeter ey tövbe eden” Sen şimdi Hazret’in sevgilisi oldun. “Allah tövbe edenleri ve temizlenenleri sever.”^[391] Sevgililere sekiz cennet dayanamaz yedi cehennemin dar kuyuları nasıl tahammül etsin? Bu zayıfın dediği gibi:

Kınayan (levvâme) nefis ruhlar âlemi nde her ne kadar üçüncü sıraya düştüyse de, “Rableri onlara temiz bir şaraptan verir”^[392] sakisi ağzına kadar dolu kadehlerden Hakk’ın fazilet feyizlerinin temiz şarabının eserlerini dostların üns meclisinde ilk safta yer alan enbiya ve evliyanın haslarına verdiğinde ve onlar samedî cemâlin müşâhedisiyle afiyetle içtiklerinde onun bir damlasını ikinci saffın ehlinin ruhlarına dökmüşlerdir ki, “Kerim kadehten yer ehlinin de bir nasibi vardır.”

Onun kokusu üçüncü saffın ehline ulaşıyordu, o şarabın kokusunun azametinden sarhoş oluyorlardı.

O kokuyla bu âleme geldiklerinden onun tesiriyle dünya harabelerinin etrafında dönmeye başladılar. Onun şaraphanesinin kokusundan huzur buluyor ve her bir şaraptan tadıyorlardı. Başka hiçbir şeyde o kokunun tadını bulmadıklarından ibadet şaraphanelerinin etrafında da dolaştılar ve kokusunu aldılar. “Bir renk alacaksak buradan alacağız” dediler. Bu renk almadan iman diye bahsedilir.

O imanın nuru dünya şarabından tam olarak sarhoş olmalarını ve onun lezzeti ve zevkiyle huzur bulmalarını engelledi. Diğer habersizler böyledirler ki; dünyanın çirkinlikleriyle mağrur olmuşlar ve beş günlük dünya hayatına razı olmuşlardır. Dünyanın fani nimetleriyle huzur bulmuşlardır. “Dünya hayatına razı olup onunla teskinlik buldular.”^[393] Oysa bunlar bazen nefsânî istekler kadehinden içerler bazen de ruhânî ibadetler meyhanesinin şaraplarını tadarlar. “Güzel ameli ve kötüyü karıştırırlar.”^[394]

Ne zaman dünyevî arzular meyhanesinden bir kadeh içse kınayan nefis üzerine kınama zırhı giyer, o şarabın sarhoşluğu dünya işlerinde onun başını ağrıtır. Âhiret işlerine yönelir ki illetsiz inâyet atıfetin kemâl inden tam ve kesin olarak, “Allah’ın onları bağışlaması umulur.”^[395] ile elinden tutsun, yerinden kalksın, ömrünün muamelesini tövbe ocağına koysun, onu şevk ateşiyle yaksın, muhabbet simyasını üzerine atsın, halis mahbuplardan kılsın. “Allah tövbe edenleri ve temizlenenleri sever.”

Burada levvâme nefis Hazreti İlâh’ın yemin mahalli olur. “Kıyamet gününe andolsun, kınayan nefse andolsun”^[396]

Selam Muhammed’e ve âline olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Allah’ı nasıl inkâr ediyorlar? Siz ölüydünüz, sizi yarattı. Sonra öldürecek sonra yeniden yaratacak. Sonra O’na döneceksiniz.”^[397]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Ölmeden önce ölün.”

Bil ki nefs-i mülheme Hakk’ın ilhamlarının şerefiyle müşerref olan ve Hakk’ın yemini mertebesine ulaşmış nefistir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Nefse ve düzeltene, sonra ona fücurunu ve takvâsını ilham etti.”^[398] Bu ruhlar âlemi nde ikinci safta bulunan nefistir. Kur’an’da zikredilmesi de ikinci sıradadır. “Onlardan bir kısmı nefsine zulmeder, bazıları da orta yolludur.”^[399]

Buna orta yolu tutan (muktesid) denmesinin nedeni iki âlemin ortasında olmasındandır. Ne birinci safta bulunan öne geçenlerin tarafında ne de üçüncü safta bulunan zalimler âlemindedirler. Bu evliyanın avamının ve müminlerin hassının nefsidir. Hakk’ın ilhamıyla şereflenmesinin sebebi ise ruhlar âlemi nde onunla Hazreti İzzet arasında enbiyanın ve evliyanın havâsssının ruhlarının vasıta olmasıdır. Birinci saftaki ruhlara ulaşan Rabbânî feyz yardımlarının nuru ikinci saftakilere de ulaşıyordu ve ondan bir nasip elde ediyorlar ve hicapların ardından Hakk’ın muhataplığı zevkini tadıyorlardı. Bu âleme geldiklerinde her ne kadar emmârelik sıfatına duçar oldularsa da Hakk’ın feyzinin zevki onların damağından çıkmamıştı ve “Rabbiniz değil miyim?” hitabını işitmenin lezzeti kulaklarında bâkî kalmıştı.

Beyit:

O hâlde ruhaniyet tohumunda bâkî bulunan o şevkin eseriyle kalplerini fani dünyaya bağlamazlar ve tabiat esfel-i sâfilîninden ubûdiyyet yüceleri yücesinin zirvesine yönelirler. “Nefsini tezkiye eden kurtulmuştur.”^[400] iktizâsınca nefislerinin tezkiyesine çalışırlar. O tohumun büyümesi için şeriatın salih amelleri suyu ve tarikat gıdasının takviyesi ile çalışırlar ki nefs-i emmâre sıfatındaki tohumda terbiyenin eseri zâhir olsun ve şeriat nuru nefis karanlığını parçalasın.

Önceki fasılda hurma tanesine benzettiğimiz o tohum hareketlenmeye ve yeşillenmeye başlar. Kendi varlığının perdesinden ve bağından bir nebze olsun kurtulduğunda ve tanelik varlığının zindanından ubûdiyyet havâssının fezasına ve ağaçlık makamına bir pencere açıldığında kendisini, tane varlığının hapsinde olduğu için kınamaya başlar ve şöyle der: “Terbiye ve tezkiye ile bu hapisten kurtulabilecekken neden durursun ve ciddiyet ve çaba kemerini kuşanmazsın, neden kınananlar gibi bu aşağılığa ve düşkünlüğe razı olursun?” Onu bu makamda kınayan nefis olarak adlandırırlar; zira kendisini kınamaya başlamıştır.

Sonra ezelî inâyetin tesiri onu kulluk işinde her an daha ciddi hâle getirir ve aşkının şevkini artırdıkça artırır. Şevkin galebesi ve zevkin rağbetiyle mücâhedenin çokluğunu ve amellerinin bolluğunu artırır. Kanun üzere yaptığı her bir hareket onda yeni bir nur yaratır ve imanının kuvvetine yardım eder. “İmanlarına iman katsın diye”^[401]

O ubûdiyyet ağacı her gün yeni bir canlılık kazanır, aşağı âlemden yüce âleme yükselir, sonuçta ağaç tohumluktan tam olarak kurtulur: “Siz ölüydünüz ve sizi diriltti.” Önce tane ölmüştü, yeşillik ondan çıkınca “Sizi diriltti”, canlandırdı. “Sonra sizi öldürdü” yani tane ağaçta tamamen yok oldu. “Sonra sizi diriltti” yani bir kez daha o tane tomurcuk şeklinde ağaçtan dışarı çıktı. Her ne kadar ağaçta öldüyse de ve yok olduysa da bir kez daha dalın ucunda canlandı ve daldan başverdi. Tomurcuğun kefenini omzuna bağladı.

Nefis bu hâlde asli makamına ulaşmış ve tomurcuk gibi ubûdiyyet ağacında filizlenmiştir. Ancak meyve henüz kemâle ulaşmadığı için ağaçlık makamına bir adımı daha vardır. Bu yüzden kendi kemâli için ondan yiyecek çekmektedir ve meyvelik makamına bir adımı vardır. Biraz soğuk ya da sert bir rüzgâr yüzünden yıllardır verdiği emeğe, “Onları savrulmuş toz zerreleri kıldık.”^[402] okunmasından korkulur. O bu makamda salah ve fesadını müşâhede etmeye hak kazanmış ve korkar ve ürker olmuştur. Rabbânî ilhamlar mededi ona ulaşır ve onun takvâ ve fücurunu ona gösterir. Yine de bu durumda büyük bir tehlike içindedir zira muhlistir yani tohum ve ağaçlıktan kurtulmuş ve ihlas dalına gelmiştir. “Muhlisler büyük bir tehlike içindedirler.” Ağaçta bağlı olduğunda ya da tohumda mahpus iken bu tehlikeyle karşı karşıya değildi ki her bir rüzgârla ya da soğukla helâk olsun.

Ancak şimdi ağacın rahminden doğduğu için ince tomurcuk kundağına sardıkları yeni doğmuş bir bebektir, en küçük bir zararda mahvolur. Eğer şartlara uygun şekilde dikkat edilmezse nefsin Hakk’ın ilhamlarının zevkini aldığı ve gayb âlemiyle aşina olduğu bu makamda belâm gibi şeytânî vesvese rüzgârıyla ya da nefsânî ucb soğuğuyla ubûdiyyet ağacından düşme tehlikesi vardır.

Hazreti Celle bu hâlde tekit ile on bir kez yemin etmiştir ki sâlik gaflet etmesin. Yine bu makamda eğer terbiye edilirse nefsin felâh bulacağını da göstermiştir. Yani mülhemelik tomurcuğundan mutmainlik ağacına ulaşır. Eğer terbiyeden mahrum kalırsa hüsrana duçar olur yani tomurcuk iken pejmürde ve yok olur. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Güneşe ve açtığı zamana... O’nu tezkiye eden kurtulmuştur ve örten hüsrana uğramıştır.”^[403] Kur’an’ın hiçbir yerinde buradaki gibi tek bir yerde bu kadar yemin edilmemiştir.

Bunun sırrı şudur ki yaratılmışlar içinde hiçbir şey insan nefsinden daha değerli değildir ve nefis hiçbir makamda mülhemelik makamındaki kadar tehlikede ve hassas değildir. Zira kendinden tamamen kurtulmamış; ancak gayb ve ilhamların zevkini almıştır. Kemâl makamı olduğu zannıyla gurura kapılabilir, Şeytan’ın aldatması ve işvesiyle mağrur olabilir. Ucb, büyüklük ve kendini beğenmişlik ortaya çıkabilir, kendini değerli sanabilir. Zamanın İblis’i olur, lanet fırtınasıyla tomurcuk gibi kabul ağacından zillet toprağına düşer.

Nefis bu makamda tomurcuk gibi ilkin tohumdan doğduktan ve ağaçta bir müddet bağlı kaldıktan sonra, bir kez daha ağaçtan doğup dalın ucunda yaratıldıktan ve böylece Hakk’ın ilhamlarını aldıktan sonra tomurcuktan bir kere daha doğmalıdır ki meyve olsun ve meyvelikte kemâle ersin ve bu makamın kâmili olabilsin. Zira nefsin makamlarından her birinde onun için bir başlangıç ve son vardır.

Mülhemelik makamındaki başlangıcı başına gelen her takvâ ya da fücura dair kendisinde Hakk’ın ilhamlarının zevkini bulmasıdır. Böylece Hakk’ı bâtıldan ayırır, bâtılı Hak’tan uzak tutar, Hakk’a uyar, bâtıldan kaçınır. Efendimiz bu makamda şöyle dua ederdi: “Allah’ım bize Hakk’ı Hak olarak göster, ona tâbi olmayla rızıklandır, bâtılı bize bâtıl göster ve ondan kaçınmayla rızıklandır.” Başlangıçta hak ve bâtıl görmek ve tanımaktır sonda ise bâtılı terk etme ve Hakk’a tâbi olma tevfiki ve kuvveti bulmaktır. Bu mâna nefsin yerilmiş sıfatlardan ölmesi ve kalbin övülmüş sıfatlarla yaşaması ile mümkün olur: “Ölmeden önce ölün.”

Sadık müride bu makamda sema birkaç sebeple helâldir: Öncelikle nefis yerilmiş sıfatlardan öldüğü için onun düğününü sema ile yapmak gerekir, bu yüzdendir ki sûfîler içlerinden birisi öldüğünde onun düğününü sema ile yaparlar.

İkincisi gaybın mânalarıyla izdivaç ettiği ve övülmüş sıfatlarla nikah kıydığı için kalbi tebrik etmek maksadıyladır. Nikahın duyurulmasında sema sünnettir. “Def çalarak bile olsa nikahı ilan edin.”

Üçüncü olarak nefiste Hakk’ı görme gözü ve işitme kulağı meydana geldiğinde ve ilhamların zevkini aldığında her bir şeyde gaybın ilhamlarının zevkinden bir münasebet bulur, hareketi Hakk’a doğru olur. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar.”^[404] O hâlde her söyleyiciden duyduğu güzel libaslı ve ağırlıklı sözde “Elestü” hitabının zevkini duyar ve o güzel sesle Hakk’a doğru şevkle hareket etmeye başlar. Deveden eksik değildir ki güzel ve hoş bir ses duyunca alıştığı vatanına doğru hareket etmeye başlar.

Bu güzel sesle ruhaniyet kuşu asli merkeze ve hakiki yuvaya yönelir. Uçmak istediğinde ruh kuşunun içinde yer aldığı ve beş his bağıyla bağlandığı kalıp kafesi ona engel olur. Hitap zevkini aldığı için ruh kuşu yerinde duramaz ve huzursuzlanır. Kalıp kafesini kırmak kendi âlemlerine uçmak ister.

Kalıp kafesi de ruhu izleyerek huzursuz olmaya başlar, raks ve hâl bu huzursuzluktan ibarettir.

Riyâzet sahibi sadık mürit bu hâl ve makamda olduğunda zaman zaman def ve ney semasında bulunabilir. Ancak şeyhinin huzurunda ya da hemdert olan dostların sohbetinde olmalıdır. Bu esnada yabancılarla sohbetten mümkün mertebe kaçınmalı yalnızca niyaz ve tam bir itikat ile hazır bulunan kimselerle edep ve hürmet dâhilinde sohbet etmelidir.

Mürid semada zorla hareket etmemelidir, kalbini beytin mânaları ve neyin nağmelerinin işareti ile hazırlamalıdır. Kalbe gelen her varit ile ya da ortaya çıkan her hâl ile hareketlenmemelidir. Mümkün olduğunca semayı kalbine indirmelidir. Eğer ona galip gelirse ve iradesizde hareket etmeye başlarsa o zaman caiz olur. Dostlara uyulması maksadıyla tevacüdü de caiz bilmişlerdir, zira onda nefse uyma yoktur. Semada çok fazla edep vardır ve burası bunları anlatmak için münasip değildir. Ancak mümkün olduğunca dostlara hürmet etmeli ki hiçbir kalp ondan incinmesin. İçme sebebiyle sema etmemeli, mânaları gizleme ve davaları terk hususunda çaba göstermelidir.

Bütün hâllerde Hakk’ın ilhamlarını beklemelidir ki ne yapıyorsa ilham nuruyla yapsın, tabiat karanlığıyla değil. Bu makamda kendi hâllerinin salah ve fesadını önce ilham ile ve makamın ortasında ise Hakk’ın işareti ile bilebilir.

Hakk’ın ilhamı ile işaret ve kelamı arasındaki fark şudur ki: ilham Hak’tan kalbe zevk ile ancak şuur olmaksızın gelen hitaptır, işaret ise zevk ve şuur ile olan ancak sarih değil remzli olan hitaptır. Kelam ise nefsin mutmainlik makamında meydana gelir, “Ey mutmain nefis Rabbine dön.” bu sarih bir hitaptır.

Mülhemelik makamının sonu Hakk’ın nurunun kalpte yerleşik hâle gelmesidir. Öyle ki neye baksa Hakk’ın nuruyla bakar. “Mümin Allah’ın nuruyla bakar.” İlhamın ortaya çıktığı andan, “Allah’ın nuru” kalpte yerleşinceye kadar müminlerin havâsssı daha sonra evliyanın avamı mertebesidir. “Allah iman edenlerin dostudur. Onları karanlıklardan nura çıkarır.”^[405]

Bu makama ulaştığında ruhlar âlemi nde ikinci saffa gelmiştir. Burası Hakk’ın feyiz ve lütuf nurlarının enbiyanın ve evliyanın havâssının ruhlarının saffının hicabından kendilerine ulaştığı orta yollu taifenin meâdının kemâlidir.

O hâlde ikinci saf ehlinin her biri için oradaki feyiz nurunun isabeti ölçüsünce burada peygamberlere ve evliyaya tâbi olmada çaba, ciddiyet ve talep meydana gelir. Tıpkı ruhların her saffının yakınlığı, uzaklığı, sağda ya da solda olması farklı olduğu gibi bunun eseri her bir kimsenin çaba ve talebinde zâhir olur ve bulmada da bulamamada da etkili olur.

İkinci safta her bir ruh enbiyanın ve evliyanın havâssının ruhlarının saffı olan birinci saftan başka bir ruhun karşısında yer aldığı için burada bu münasebetten dolayı bu kimsenin o nebiye ya da veliye diğerlerinden farklı mahsus bir muhabbeti ve hürmeti olur. Nitekim Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Ruhlar saklanmış ordulardır. Orada birbirlerini tanıyanlar kaynaşırlar, tanımayanlar ihtilaf ederler.”

Kim orada birbirini tanıdıysa ya da karşısında veya civarında bulunmuşsa bu nispetle burada onda marifet , ülfet ve muhabbet meydana gelir. Eğer o kimseyi sureti olarak görmese de rüyada ya da vâkıa da onu görebilir ve ondan medet alabilir.

İkinci saffın ehli olan bu taifenin ruhlarını önceki fasılda tohumlar misalinde hurma meyvesine benzetmiştik. Her ne kadar hurmanın tadı ve zevki olsa da o kabuğundadır ve tanesinde bir fayda yoktur. Bunun işareti şudur ki; her ne kadar bu taifenin meâdı cennette yücelerin yücesi olsa da ve enbiya ve evliyanın havâssının yakınlığında ve civarında olsalar da -“Onlar Allah’ın nimet verdiği peygamberlerle birliktedirler.”^[406]onlarladırlar, onlardan değildirler. “Muktedir meliğin indinde doğruluk makamındadırlar.”

Efendimiz (as) bütün müridlerinin ve muhiblerinin bu birlikteliğini ispatlamıştır. “Kişi sevdiğiyle birliktedir.” Ancak “bendenlik” ve “benlik” ehliyetinin ihtisası yanmış Selman içindir. “Selman bizim ehl-i beytimizdendir.” Bu makamın ve ehlinin şerhi sonraki fasılda gelecektir, inşaallah.

Allah’ın selamı Muhammed’e ve âline olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ey itminan bulmuş nefis , Rabbine dön, razı olmuş ve olunmuş olarak.”^[407]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Hakk’ın cezbelerinden biri insan ve cinlerin bütün amellerine eşittir.”

Bil ki nefs-i mutmainne ruhlar âlemi nde ilk safta bulunan nebilerin ve has velilerin ruhları dır. Bununla birlikte itminanda enbiya ve evliyanın her birinin açıklanacağı üzere farklı bir derecesi vardır: Sağ ehli, sol ehli ve her safta öne geçenler.

Bil ki Hakk’ın cezbeleri ve şeriatın iksiri olmadan nefsin emmârelik makamından mutmainlik makamına ulaşması mümkün değildir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Nefis kötülüğü emreder, Rabbimin rahmet ettiği hariç.”^[408]

Başlangıçta bütün nefisler emmârelik sıfatıyla mevsufturlar, ister nebi nefsi olsun, ister veli nefsi. Sonra şeriatın terbiyesi ile itminan makamına ulaşır ki bu insanî cevherin istidadının nihayetidir ve bundan sonra da “dön” hitabına hak kazanır.

Her ne kadar başlangıçta açıklandığı üzere ruhu ruhlar âlemi nden cisimler âlemine asılı kılıp, bütün mülk ve melekût memleketlerinden geçirip, feleklerden, yıldızlardan, unsurlardan aşırıp bitkilik ve hayvanlıktan geçirerek varlıkların esfel-i sâfilîni olan insanlık mertebesine ulaştırmışlarsa da -ki “sonra onu aşağıların aşağısına sürdük” bu mânaya işarettir- o iman nuru ve salih ameller vasıtasıyla yeniden yukarıya yönelir: “Ancak iman edenler ...”

Ancak “dön” hitabının zevkini buluncaya dek onda iman nurunun meydana gelmesi ve onun salih amele asılması muhaldir. Nefiste his ile o hitabı tanıyacak şuur yoktur. Hakk’ın cezbesi kisvesindeki bir sır ruhun sırrına ulaşır ve onun nefsini emmârelik sıfatından döndürür. İmanı kabule ve şeriata kulak vermeye razı eder. “Ey ateş ! Soğuk ve salim ol” hitabının ateşin sırrına geldiğinde şuursuz ateşi yakma sıfatından çevirdiği ve soğukluk ve salimlik sıfatına getirdiği gibi.

Nefis, “dön” hitabının tasarrufuyla, emmârelik tabiatının esfelinden yüz çevirmesinden “kullarıma gir, cennetime gir.” meâdı mertebesinin kemâline varıncaya kadar kendi meâdına dönüş hâlindedir. Hazretin nispetini kazanan bu cennetin diğer cennetlere üstünlüğü “evim” nispetine sahip Kâbe ’nin diğer camilere olan üstünlüğü gibidir. Bu büyük bir sırdır herkesin anlayışı ona erişemez ve bunu anlatmak ibarelere sığmaz.

Nefse emmârelik isminin verilmesinin nedeni kalıbın emredeni olması sebebiyledir. Emmâre, emir ve amir sözlerinin mübalağasıdır yani çok fazla emredici ve emir verici. Tabiatına muvafık ve Hakk’ın şeriatına muhalif şeyleri emreder, bütün uzuvlara kendi emrince hareket etmeleri için emirler yağdırır. Nefis Hakk’ın emrine boyun eğinceye ve şeriatın yularını boynunu geçirinceye kadar emmârelik sıfatından kurtulamaz ki bu iki sıfat birbirinin zıttıdır. Emmâre olduğu sürece memur olamaz ve memur olduğunda emmârelikten kurtulmuş olur.

Filozoflar burada büyük bir yanlış yapmışlar ve emmâreliğin yerilmiş hayvânî sıfat lardan olduğunu sanmışlardır. Daha sonra da nefsin yerilmiş sıfatları, övülmüş sıfatlara dönüşürse emmârelikten mutmainliğe geçer ümidiyle ahlâkı güzelleştirmeye ve sıfatları dönüştürmeye çabalamışlardır. Yalnızca bu amellerle, şeriata memur olmaksızın emmâreliğin kalkmayacağını bilmediler. Sonra şöyle dediler: “Biz akıl nazarıyla ahlâkı güzelleştirirsek şeriata ve peygamberlere ne gerek var?” Şeytan onları bu tuzaktan cehenneme götürdü ve onlar hakiki iman nuruna sahip olamadılar ki tabiat ile tabiat perdelerinin dışına çıkılamayacağını görsünler. Eğer bir kimse bin yıl boyunca akıl nazarıyla nefsini terbiye edecek olsa, nefsinde bin çeşit sefa , görüş ve aydınlık meydana gelse, bazı beşerî sıfatlar kalksa bile bunların hepsi tabiat hicabını takviye eder, hakiki görmezliği ve karanlığı artırır. Zira bundan önce sefa ve görüşe sahip değildi ve bunu arıyordu, karanlık ve görmezlik içinde olduğunu biliyordu. Ancak şimdi nefsinde sefa ve görüşün kudretinin eserini görünce , bunların hakiki sefa ve görüş olduğunu sanır ve talepten geri kalır. Bu zan bütün diğer hicaplardan daha büyüktür ve hakiki körlüğü şiddetlendirir. Bu mânayı ilâhî teyit ile teyit edilmiş bir kalpten ve gözü “nurullah” ile görüş kazanmış kimseden başkası anlamaz ki, “Mümin Allah’ın nuruyla bakar.”

Hakikatte bil ki tabiat çukurundan ancak şeriat kemendiyle kurtulmak mümkündür ki şeriatta Hakk’ın cezbesi mevcuttur. Tabiat karanlık , şeriat nurdur, karanlıktan kurtulmak nura geçerek mümkündür. Nitekim, “Eşya zıddıyla bilinir.” demişlerdir.

Hakk’ın cezbesinin suretinin ve rahmetinin sırrı olan şeriat nurunun emmârelik helâkından kurtarmadığı kimseyi başka hiçbir şey kurtaramaz. “Rabbimin koruduğu hariç.” Nübüvvet ve risalet mertebesinin kemâline rağmen Efendimize (sav) şöyle diyorlardı: “Sen sevdiklerini hidâyet ettiremezsin.”^[409] Sen kendi isteğinle hiç kimseyi tabiat kuyusundan kurtaramazsın, “Ancak Allah dilediğine hidâyet eder.” Cezbenin hakikati olan hidâyet nurumuz gereklidir ki inâyet cazibesiyle tabiatı tabiat çukurundan kaçırsın ve yakınlık zirvesine ulaştırsın. “Rabbine dön.”

Bu hâlde “dön” cezbesinin tasarrufuyla, merce ve meâdına ulaştırılacak olan nefsi başlangıçta geldiği ve geçtiği muhtelif âlemlerin hepsinden yeniden geçirirler ve geri getirirler.

Bu gidiş gelişlerdeki hikmet Hakk’ın üç yüz altmış bin âlemini mütalaa etmesi, her bir âleme konulmuş olan hazineyi alması ve yerleştirilmiş olan sırrı bilmesidir. “Âdem ’e isimlerin hepsini öğretti.”

Zira ruhaniyetin başlangıcında külliyatı biliyor ama cüziyatı bilmiyordu, gayb âlemini biliyor, şehâdet âlemini bilmiyordu. Bu iki âleme kavuşunca ve terbiye olunca külliyat ve cüziyatın âlimi oldu ve Hakk’ın hilâfetinde gayb ve şehâdet âleminin âlimi oldu. Zira ruhlar âlemi nde rubûbiyet hilâfetinin amelleri için kudreti ve aleti yoktu ancak burada kudret ve alet elde etti ve hilâfet mertebesinin kemâline ulaştı.

Başlangıçta bu âlemlerden geçerken her âlemde bir şey borç alıyor ve kendisinden bir şeyi rehin bırakıyordu. Dönüş zamanında her bir makamın borcunu ödemeden ve rehin verdiğini almadan geçmesine izin vermezler. Nitekim şöyle demişlerdir:

Öncelikle toprak menzilinden adımını dışarı atmalıdır. Bu, ruhun dünyaya taalluku zamanındaki menzillerden sonuncusudur. Dönüş esnasındaki âhiret menzillerinin ise ilkidir. Bu sebeptendir ki şahsı toprağa koyduklarında şöyle derler: “Bu dünya menzillerinin sonuncusu ve âhiret menzillerinin ilkidir.”

Ölüyü iradesiz şekilde götürürler; ancak canlı sâlik ise kendi adımlarıyla toprak sûretinden olmasa bile toprak sıfatlarından geçer. Toprağın sıfatları karanlık , katılık, koyuluk ve ağırlıktır. Karanlık hasiyetinden cehalet ve körlük doğar, katılık hasiyetinden her şeye bağlanmak, asılmak, karışmak doğar ve bu tefrika getirir. Koyuluk hasiyetinden rahmetsizlik, şefkatsizlik ve katı kalblilik doğar ve ağırlık hasiyetinden ise tabiat hasisliği, alçaklık , düşüklük, himmetsizlik, zillet ve tembellik ortaya çıkar.

Sâlik bütün bu yerilmiş sıfatları topraktan borç almıştır. Kerem, mürüvvet , fütüvvet , himmet yüceliği, re’fet, rahmet , şefkat , ilim , yakîn , sefa , sıdk , cemiyet, rikkat, nurâniyet gibi sıfatları ise orada rehin bırakmıştır. O hâlde bunları bırakmadan toprak âleme geçemez, oradan getirdiği ve burada rehin bıraktığı o sıfatları geri almadan ve götürmeden kendi âlemine ulaşamaz.

Aynı şekilde su, ateş ve hava unsurlarından da diğer yerilmiş sıfatları borç almıştır. Bunların karşılığı olarak övülmüş sıfatları rehin bırakmıştır. Diğer felekler , yıldızlar ve âlemlerden de bu şekilde.

Bütün borçları ödediğinde ve rehinleri geri aldığında kendi asıl ikâmetgâhına ulaşır. Onu hilâfet saltanatına tayin ederler, niyabet hilati ve siyadet menşuru ile bütün gayb ve şehâdet âlemlerine malik kılarlar. Memleketin yularını onun hükümdarlık eline verirler. “De ki Allah’ım mülkün maliki Sen’sin. Mülkü dilediğine verir, dilediğinden çekip alırsın.”^[410]

Memleketlerin maliki olduğunda o zaman borç olarak aldığı ve geri vermesi gereken her şey şimdi onun malı olur. Malik olarak onlarda tasarrufta bulunur. Hakk’ın niyabeti ve hilâfeti ile bütün gayb ve şehâdet âlemlerini kulluğunda kullanır ve tevhid mahallinde ikrar ettirir:

Hazretin haslarından olduğunda, yakınlık zevki bulduğunda ve hilâfet izzeti gördüğünde şöyle der:

Bu yolun gidicileri iki kısımdır: Sâlikler ve meczub lar. Meczublar cezbe kemendi ile kaçırılan ve bu makamlardan şevk galebesiyle hızlı bir şekilde geçirilen kimselerdir. Bunlara yolun hâlleri, makamların tanınması ve afetlerin keşfedilmesi gibi hususlarda, yine yolda bulunan hayır ve şer, fayda ve zarar gibi meselelerde fazla malumat verilmez. Bunlar şeyhlik ve muktedâlık yapamazlar.

Sâlik ise; onu da cezbe kemendi ile çekmelerine rağmen sükûnet ve yavaşlıkla her bir makamda o makamın gerektirdiği adalet ve insafı ondan alırlar ve yolun hayrını ve şerrini, salahını ve fesadını ona gösterirler. Bazen yolda götürürler bazen yoldan çıkarırlar ki yolu ve yolun dışını tam olarak tanısın böylece başka bir cemaatin rehberliğini ve imamlığını tam olarak yerine getirebilsin.

Her ne kadar bu yolu tanıma ilmi sonsuz ve makamları sınırsız ise de her bir makama ait vâkıalarda meydana gelen şeylerden bir numune ve sırrı söyleyelim ki yolcu için yolu tanımada ve alâmetlerini ve emarelerini bilmede bir delil ve ölçü olsun.

Önce toprak sıfatlar makamından geçerken vâkıalarda, inişlerden, sokaklardan, kuyulardan, karanlık yerlerden çıktığını görür, harabelerden, dağınık yerlerden, tuzaklardan ve dağlardan geçtiğini görür. Ağırlık ve kesafet kalkar, onda hafiflik ve letafet meydana gelir.

İkinci mertebede su sıfatlarından geçerken yeşillikler, bahçeler, ağaçlar, ekinlikler, akar sular, kaynaklar, havuz, deniz ve bunun gibi şeyler görür ve bunların hepsinden geçer.

Üçüncü mertebede hava sıfatlarından geçerken havada yürüdüğünü, uçtuğunu, koştuğunu, yükseklere çıktığını, vadilerde uçtuğunu ve bunun gibi şeyler görür.

Dördüncü mertebede ateş sıfatlarından geçerken ışıklar, kandiller, çerağlar, meşaleler, şimşekler, ateş harmanları ve alevleri ve bunlar gibi şeyleri görür.

Beşinci mertebede felekler ve semavî cisimlerin sıfatlarından geçerken kendini göklerde gezer, uçar, göklerden göklere yükselir, felek ve çarkı döndürür ve bunun gibi hâllerde görür.

Altıncı olarak melekût , yıldızlar ve gezegenlerden geçerken yıldız, ay, güneş, bunların ışıkları ve bunlara benzer şeyleri görür.

Yedinci olarak hayvânî sıfat lardan geçerken yırtıcı ya da vahşi hangi sıfatı geçerse o hayvanı görür. Eğer kendisini o hayvana hakim ve galip görürse o sıfatı geçtiğinin ve ona galip geldiğinin alâmetidir. Eğer kendisini o hayvana esir görürse veya ondan korkarsa o sıfatın nefsine galip ve hakim geldiğinin işaretidir.

Bu anlatılanların hepsi muhtelif âlemlerden birisine ait mertebelerdir. Sâlikin diğer binlerce âlemden daha geçmesi gereklidir. Her âlemde o âleme münasip müşâhedeler ve vâkıalar meydana gelir. Bazen bir çeşit vâkıanın birkaç makamda görüldüğü olur. Her yerde o makama uygun başka bir mânaya işaret eder.

Bu ihtilafları ve farklılıkları herkes kavrayamaz ve kâmil şeyhten başkası tanıyamaz. Sâlik vâkıaları tanıyamazsa onlarda tutsak olur ve yolda ilerleyemez. Şeyhe ihtiyaç duyulmasının zaruri olmasının sebeplerinden biri budur.

Mesela ateşi birkaç makamda görürler ve her bir makamda başka bir mânaya sahiptir. Bazen, ateş sıfatını geçmenin işaretidir, bazen talebin sıcaklığına işarettir. Bazen gazap sıfatının bazen de şeytanlık sıfatının galebesine işarettir. Bazen de ateşe benzeyen zikir nurudur, bazen bütün beşerî sıfatları yok eden şevk ateşidir. Bazen kahır ateşi, bazen de Musa ’ya (as) göründüğü gibi hidâyet ateşidir. “Tur ’un yanında bir ateş gördü.”^[411] Bazen Hak’tan gayrısını yakan muhabbet ateşi, bazen marifet ateşidir. “Ateşi dokunmasa da yanacak, nur üstüne nurdur. Allah dilediğini nuruna hidâyet eder.”^[412] Bazen de velâyet ateşidir. “Allah iman edenlerin velisidir. Onları karanlıklardan aydınlıklara çıkarır.”^[413] Bazen de müşâhede ateşidir. “Ateşte ve etrafında olan mübarek kılınmıştır.”^[414] Bunlardan başka ateşler de vardır ki her biri arasındaki farkı tecrübe sahibi bir şeyhten başkası anlayamaz. Diğer vâkıalar ve farkları da bu kıyasla bilinebilir.

Ancak insan nefisleri bu makamlardan geçmeye başladığında her bir nefis sahip olduğu istidat ve hakkındaki Rabbânî teyit kadarınca müstahak olduğu ve ruhlar âlemi nde ehliyetine sahip olduğu makama ulaşır; tıpkı levvâmelik , mülhemelik ve mutmainlik gibi. O makamda bağlanır ve şöyle der: “Hepimizin belli bir makamı vardır.”^[415] Yine şöyle feryat eder: “Bir adım daha atsam yanarım.”

Zira her bir kuşun makamı Kaf Dağı’nın zirvesi değildir, o yalnızca Simurg’a aittir. Her bir böcek mumun içinde yuva yapamaz, bu yalnızca divane pervanenin işidir. Her leş yiyen de şahların elinde yuva yapamaz bu yalnızca beyaz şahinlere mahsustur.

Tavus her ne kadar cemâl kemâline sahipse de bülbülün nağmeleri her ne kadar çok güzelse de, papağanın insan gibi dili varsa da bunlar nazara ya da bakılmaya lâyık değildir. Meşalenin cemâli için can vermek gerektiğinde divane pervaneden başkası işe yaramaz. Akıl bakmaktan başka işe yaramaz.

Ey üns meclislerine eşlik etmek ve yakınlık makamına dahil olmak için yaratılanların canı ve cihanı -ki onlar vusul ve visal ashâbı, fazilet erbâbıdırlar ve burada gayret abasının altında gizlidirler.- “Dostlarım abamın altındadırlar onları benden başkası tanımaz.” Onların hâlleri son derece heyecanlı sözleri karmaşıktır. Son derece düzensiz ve ne yapacakları belirsizdir. Şu söz onlar için söylenmiştir: “Her yeri toz olmuş öyle abalı kimseler vardır ki, hiç kimse onları dikkate almaz, fakat Allah’a yemin ederek; ‘Allah’ım şu işşöyle olsun’ deseler, Allah onların yeminini doğrular.”

“Sabreden fakirler, kıyamet günü Allah ile beraberdirler.” sözü onlar hakkındadır ve bu kimselerin gönülleri perişan haldedir.

Kendilerini kendiliklerinden cezbelerle aldıkları, nefsânî şehvetleri ve zevkleri, insanî istekleri ve hevesleri canlarına acı kıldıkları ve başka bir sürahiden bir tat tattırdıkları kimseler bu kimselerdir.

İki âlemde olan şeyler onların gönüllerini tatmin etmez, onların tatmin bulması yalnızca şu sözle mümkün olur: “Dikkat edin kalbler yalnızca Allah’ın zikriyle tatmin olur.” Zira “sarhoş içkiyle tedavi edilir” demişlerdir. Bunlar hâlâ, “Rabbiniz değil miyim” hitabının şarabının zevkinden sarhoş hâldedirler. “De Allah, sonra onları bırak”^[416] âyetini bütün kâinata okumuşlardır.

Onların makamları daima varlığın harabelerindedir. Kadehleri hep şuhûd şarabı yla doludur. Sekiz cennetteki nimetlerin hepsiyle bile bu harâbâtîlerin meclisini nakletmek mümkün değildir. Zira bunların hepsini mülheme ve levvâme nefsin ahırının otları olarak yaratmışlardır. “Orada sizin için nefsinizin arzu ettiği ve zevk aldığı her şey vardır.”^[417] Mutmain nefis ise bunlarla itminan bulmaz. Ona, “Bu Rabbimin indindendir, O beni yedirir ve içirir” sofrasından, “Rabbine dön” azığını gönderirler.

Şu sözün yeri neresidir? “Onlar için bizden bir güzellik geçmiştir. Onlar ondan uzaktırlar.” Onun kuşları oyun mertebesine indirmezler başlarını ve bu makamı oyun sayarlar. Şahin beyaz şahin olsa da nasıl pervane gibi canını feda edebilir? Şahin can avlayan avcıdır pervanenin canla ne işi vardır? Şahin avın kendisinden canını kurtaramadığı avcıdır, pervane ise maşûkuna canından başkasını götürmeyen âşıktır.

Cebrail ve Mikâil melekût av mahallinin beyaz şahinleriydiler. Takdis ve tenzih kuşlarını avlıyorlardı. “Biz seni hamd ile tespih ve takdis ediyoruz.” Av işi Samediyyetin cemâl ve celâl sıfatlarına gelince kollarını kanatlarını indirdiler av ve avcılıktan ellerini çektiler: “Eğer bir adım daha atarsak yanarız.”

Onlara dediler: Ezel av mekânında, “Onları sever” tuzağıyla bir avcıyı avladık ve onu buraya getireceğiz, “Yeryüzünde bir halife kılacağım” ki, size avcılığın nasıl yapıldığını göstersin.

Herkes şöyle dedi: Eğer bu avı avcılıkta bizi geçerse, bu erlik meydanında mânaları almada ileri giderse, bizim bilmediğimiz işi yapar, avlayamayacağımız avı avlarsa hepimiz onun karşısında hizmet kemerini bağlarız, ona secdeyi canı gönülden kabul ederiz.

Hazreti Celle’den hitap geldi: Sakın onu zayıf kanatlarla -“İnsan zayıf olarak yaratıldı.”- gördüğünüzde küçümsemeyin. Yoksa bizim fiillerimizi küçümsemiş ve kendi melek kanatlarınızla gururlanmış olursunuz. Hakikatte onun kolu kanadı biziz, bizden başkası da ona kol kanat olmaya lâyık değildir. “Onları denizde ve karada yarattık” O bizim götürmemizle, bizim kanadımızla uçar.

Kim bizim götürmemizle uçarsa o bizim kanadımızla uçar, kanatlanınca bak gör, neler avlar.

“Onlardan bazıları hayırlarda öne geçendir” sâbıklarından olan nefs-i mutmainne yi “dön” avcılığıyla uçurduklarında ve kâinatın etrafında av talebiyle uçurduklarında yedi iklim fezâsında pençesine lâyık av ceylanı bulamadı ve sekiz cennet te gagasına lâyık serçe bulamadı. Bu zayıfın dediği gibi:

Divane pervane gibi herkesten geçip onun celâlinin mumunun visalinin avına doğru gitti, kendi mecazi varlığına baş eğmedi, kendi varlığından bizar olmuştu ve canından bezmişti.

O laubali bir şekilde gidiyordu, bu şekilde yedi feleği ve sekiz cennet i geçti. Bütün mele-i a’lâ şaşkınlıktan dillerini ısındırdılar ve “bu nasıl bir kuştur ki bu kadar zayıf olmasına rağmen kendine böylesi zulmediyor.” dediler. “Şüphesiz o çok cahil ve zalimdi.” O ise hâl diliyle onlara şöyle der: Ben o kuşum ki henüz üfleme yuvasının eşiğinden uçmamış ve kalıp kafesine esir olmamışken siz kınama yaylarından “Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birisini mi yaratacaksın” oklarını bana attınız ve “Biz seni hamd ile tespih ediyoruz” avcılığıyla nazlanıyordunuz. Bilmemiştiniz ki:

Şimdi benim avcılığıma bakın ve kan dökücülüğümü ve fesat çıkarıcılığımı izleyin. Ben kan dökerim ancak kendi varlığımın boğazından izzet dergâhına, fesat çıkarırım ama varlığımı yok ederek ve canımı Hazretin cemâline kurban ederek.

Aynı şekilde heyecanla uçuyordu, sonunda “lâ mekân ” serhaddine geldi. Mele-i a’lâ, “Onun mekânı var mekânsızlıkta hareket edemez. Burada sırrı zaruretince acizlik duvarına çarpar” dediler. Hazreti İzzet onlara: “Ben sizin bilmediğinizi bilirim.” demedim mi, hâlâ inkâr kılıcını çekiyor, acziyet kalkanını atmıyorsunuz.

O varlığını terk eden canını feda eden pervane şöyle diyordu: Onları boş ver ki, “cahil mazurdur”

Onlar kalender meşreb pervanenin âdetlerini bilmemişlerdir.

Pervane celâl mumunun nurlarının perdelerine ulaştığında bir nuru hâcib olarak pervaneye gönderdiler. Pervane hâcibi görünce kendisinde hâl kalmadı ve elini hâcibin boynuna attı, ona bakınca kendisinde kol kanat kalmadı. O fani mecazi kolu kanadı kaybedince, “Kim bir iyilikle gelirse on mislini alır.” iktizasınca mumun dili olan nur parçası ona hakiki bâkî kol kanat bağışlar. Böylece mumun hüviyet havâssının fezasında uçar ve ikilik kuşunun kanını teklik kuşunun eşiğinde döker. Varlığını fesat ederek kendi varlığından mumun varlığına kaçar. “Allah’a kaçınız” Kendinden kaçtı ve O’na asıldı, O’nda yok oldu, yokluk varlığa karıştı. Kendi varlığını O’nun varlığında kaybedince hem cehennem korkusunu hem de cennet ümidini kendinden attı.

“Cennetime gir” işaret ve cezbesinin hasiyeti bu mânadır.

Bu, suretî ölümden önce, “Ölmeden önce ölün” işaretiyle hakiki ölümle ölen kimselerin sıfatıdır. Ölmeden önce öldükleri için Hak Teâlâ onları haşrdan önce diriltmiştir. Onların meâd mercei Hazreti İlâh’tır: “Sonra sizi diriltir, sonra O’na dönersiniz.” Bu âlemde sûreten oturmaktadırlar mâna olarak ise sekiz cennet ten geçmişlerdir. “Sen dağları hareketsiz olarak görürsün, oysa onlar bulutlar gibi sürüklenir.”^[418] Nefs-i mutmainnenin meâdı ve “Rabbine dön” işaretinin mânası budur.

Allah’ın selamı Muhammed’e ve âline olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kim isyan ederse ve dünya hayatını seçerse onun gideceği yer cehennemdir.”^[419] Yine şöyle buyurmuştur: “Ona şâkî , yalancı ve yüz çevirenden ba şkası gönderilmez.”^[420]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Cehennem nefse hoş gelen şeylerle kuşatılmıştır. Cennet ise nefsin istemediği şeylerle çepeçevre sarılmıştır.”

Bil ki meâd yolunun gidicileri iki taifedirler: Saidler ve şâkîler. Her bir taifenin kendisiyle gittikleri adımları ve üzerinde gittikleri caddesi vardır. Her birinin de o adımla ve o cadde ile ulaştıkları bir meâdı vardır.

Saidler ise iki taifedirler: Havâss ve avam . Avam nefse ve hevâya muhalefet ile şehvetleri ve zevkleri terk etme adımıyla şeriata itaat ve sünnete tâbi olma yoluyla cennet meâdına ve onun derecelerine ulaşırlar. “Kim Rabbinin makamından korkarsa ve nefsini hevâdan alıkoyarsa gideceği yer cennettir.”^[421] Havâss ise, “Onları sever” adımıyla, “O’nu severler” yolundan indiyyet makamındaki, “Doğruluk mekânına” ulaşırlar. “Takvâ sahipleri cennetlerdirler” Nitekim bunun açıklaması yapılmıştır.

Eşkıya da iki kısımdırlar: Birincisi şâkî , ikincisi ise eşkâ yani daha şâkî. Şâkîler ümmetin asilerinden bazılardırlar. Nefsin hevâsına uymada sabit, Hakk’ın emrine muhalefette ısrarcıdırlar. Nefsanî şehvetler ve zevkleri elde etme adımıyla Hakk’a isyan yolunda cehennem ve onun çukurları meâdına ulaşırlar. “Kim haddi aşarsa” Efendimiz de bu sebepten şöyle demiştir: “Ümmetimin ateşe girenlerinin çoğu ağızlarını ve bellerini korumayanlardır.” Yani ağızla haram yemek ve helâl yemekte israfa kaçmak, beliyle harama gitmek ya da helâl şehvetler için harama, zulme ve çeşitli fesatlara düşmek.

Eşkâ ise kâfir ve münafığın sıfatıdır, tamamen dünya talebine ve onun zevklerine dönmüştür. Hayvanlar gibi bütün himmetini nefsânî ve hayvânî zevklerin ve şehvetlerin elde edilmesi için harcamış, dine, âhirete sırt çevirmiş, bâkî nimetleri fani zevkler için feda etmiş, dünyayı tamamen elde edemediği gibi âhiretten de geri kalmıştır. “Kim dünya ekinini isterse ondan kendisine veririz; ama âhiretten nasibi olmaz.”^[422]

Şâkî ve eşkâ arasındaki fark şudur ki; şâkînin nefsi her ne kadar Hakk’a isyan ve emre muhalefet şekâvetine müptela olsa da kalbi imanı kabul ve Hakk’ın fermanına teslim saadetiyle doludur.

Dil ile ikrar ve kalp ile tasdik devletine sahiptir. Erkanın amelini yerine getirmese de Hakk’ın vaadiyle cehenneme gitse de “Şâkîler ateşin içindedirler.” “Lâ ilâhe illallah” kelimesi ve Resûlullah ’ın şefaati onu orada bırakmaz. “Rabbinin diledikleri başka” istisnası hariç. Sonunda kurtulur ve asli meâdı da cennet olur.

Sahih hadiste şöyle gelmiştir: Bir grubu cehennemden çıkarırlar ki yanık parmak gibidirler. Onları hayat nehrine daldırırlar, onların etleri ve derileri yeniden çıkar, oradan yüzleri ayın on dördüncü gecesi gibi olduğu hâlde çıkarlar. Alınlarına, “Bunlar Allah’ın ateşten azat ettikleri kimselerdir.” yazar.

Eşkâ ise cehennemde ebedî ve sonsuz kalır, onda “Lâ ilâhe illallah” kelimesinin nuru olmadığı için kurtulamaz ve Resûlullah Muhammed’in (sav) şefaatine nail olamaz. Sonsuz ebedîyet yalnızca böylesi kimseler içindir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Ona çok yalan söyleyen ve yüz çevirenden başkası yollanmaz.”^[423] Müridin girişi vardır.“Sizden her biri ona girer”^[424] Ancak gönderilme olmaz. O eşkâ içindir ki, “Ona çok yalan söyleyen ve yüz çevirenden başkası yollanmaz.” Başka bir yerde ise şöyle buyurmaktadır: “Alevli bir ateşe girecektir.”^[425]

Her bir fısık, isyan ve küfür ehli taife için cehennemde ve çukurlarında onun gidişatına münasip farklı bir makam, mevki, merce ve meâd mevcuttur. Nitekim Efendimiz (sav) Ebû Talib hakkında şöyle buyurmuştur: “Ebû Talib cehennemin birinci tabakasındadır ve ateş yalnızca ayaklarına kadar gelmektedir. Ama sıcaklık sebebiyle beyni kaynar.” Münafıklar hakkında ise şöyle buyurmuştur: “Münafıklar ateşin en alt tabakasındadır.”

Küfürler ve nifaklar da kendi aralarında farklılıklar içerir. Her birinin belli bir yolu ve aydınlık bir meâdı vardır. Mukallid kâfirler başka, muhakkık kâfirler başkadır. Yine mukallid müminler farklı, muhakkik müminler farklıdır. Nitekim muhakkikin imanı mukallidin imanından daha faziletli, muhakkik kâfirin azabı mukallit kâfirin azabından daha şiddetlidir.

Taklîdî küfür , anne ve babadan taklit yoluyla elde edilen küfürdür. “Biz atalarımızı bir ümmet üzere bulduk.”^[426] Şehir ve vilayet halkından, anne babadan gördükleri duydukları farklı dinlere ait şeyleri taklitle öğrenmişler ve onda batıp kalmışlardır. Bunlar cehennem çukurlarının birinci tabakasındadırlar.

Tahkikî küfür ise anne ve babadan duydukları ile yetinmeyen, zahmet çekip çaba göstererek delil arayan, ömrünü küfür ilimlerini tahsil ile geçiren, kitaplar okuyan, mücâhede ve riyâzet ile meşgul olan, akli deliller ve burhanlarda tefekkür yoluyla nefis tezkiyesi ne gayret edenlerdir. Bu şekilde yaratıcıyı reddedecek ya da eksik yaratıcıyı ispat edecek şüpheler bulurlar.

Nitekim şöyle derler: “İrade sahibi değildir, cüziyatı bilmez, dünyanın yoktan var edicisi değildir yalnız icab ettireni ve eser sahibidir. Mesela dünya onun eseridir. Müessirin esere olan önceliği zamansal değildir.” Bunu diyerek “dünya kadim, bâkî ve yok olmayandır” demek isterler. “Hak Teâlâ onu yok etmeye kadir değildir ve başka bir âlem yaratmaktan acizdir.” derler. Bunun gibi küfürleri Şeytan onlara süslü gösterir. Nefis onları gururlandırır ve marifet ve hikmetin kemâlinin bu mânada olduğunu sandırır. Bu itikada sahip olmayanlar taklit ehli ve kördürler. Taklit ile peygamberlerin asasına tutunmuşlardır.

Taklit ehli olmayanlar ise yine şöyle derler: “Peygamberler hakimlerdir ve ne dediler ise hikmetten demişlerdir. Ancak cahillerle havsalaları ve anlayışları kadar konuşmuşlardır. Onlara “Biz Allah’ın elçisiyiz” demişler, “Cebrail bize yaklaşıyor, Hakk’ın mesajını getiriyor, bize Allah’tan kitap getiriyor” demişlerdir. “Kitaplar onların yazdıklarıdır ve şeriatı hikmet üzere insanlar yaşasınlar diye enbiya vazetmişlerdir. İnsanlara dediklerinin hepsi başka bir mâna kastettikleri şifrelerdir. Cebrail faal, Mikail istifade edici akıldır ki külli akıl dan feyiz alırlar makul mânalardan istifade ederek müdrik ve nâtık nefse iletirler.” demişlerdir.

Bu çeşit fasit hayaller, vehim ler ve şüpheleri tahrik ederler ve başkalarınınkini de kabul ederler. Zira bunlar nefse muvafıktır ve nefsin kendisi de yaratılış olarak kâfirdir. “Şüphesiz nefis kötülüğü emreder.” Bu tür şüpheleri makul görünen delillerle ve burhanlarla işittiğinde canı gönülden ona bağlanırlar. Nefiste bu küfürleri ikrar meydana gelince dini ve şeriatı inkâr da şiddetlenir. O hâlde küfrün ikrarı ve dinin inkârı iki adımdır ki, bunun sonu cehennemin esfel-i sâfilînidir.

Bu afet bugün Müslümanlar arasında çok yaygınlaşmıştır. Birçok cahil kendilerini bu ilmi tahsil etmeyle meşgul etmişlerdir. Bunu usûl-ü din ilmi olarak adlandırmışlardır ki kimse akidelerinin habasetini ve amellerinin fıskını anlamasın. Birçok ilim talipleri din ilimlerinde nazar sahipleri olmadıkları ya da yakin âleminden fazla bir nur sahibi olmadıkları için ilim talebi isteğiyle kalkarlar, yolculuklar yaparlar, kötü şans ya da Hakk’ın kaydırmasıyla felsefecilerin sohbetine düşerler. Bu çeşit ilimleri onların önüne koyarlar, zamanla o küfürleri onlara süslü gösterirler. Onların gönüllerine o ilmin tahsilini ve hikmet ve usul adını verdikleri dalâlet ve küfre itikadı güzel gösterirler. O tecrübesiz zavallılar dinin hakikatlerinden ve yakin ehlinin makamlarından habersiz olduklarından onların söylediklerine tutunurlar ve nefisleri onunla mağrur olur. Şarap içerler ve “biz muhakkik olacağız, taklitten kurtulacağız” derler. Muhakkik olacaklardır; ama küfürde, taklitten kurtulurlar; ama imanı taklitten. Hangi zavallı avam bunlarla oturup kalkarsa onun imanında bu kavmin ölmüş nefeslerinden bin çeşit şek, şüphe, noksan ve zayıflık meydana gelir.

O küfre eğimli nefislerin taklit yoluyla bu küfürleri kabul ettiği ve tamamen İslâm dairesinden çıktığı çok olur. O kötü itikatlarının uğursuzluğu diğerlerine de sirayet eder ve tıpkı hasta bir devenin hastalığını diğer develere bulaştırması ve her gün başka birini hasta etmesi gibi hastalığını diğerlerine bulaştırır.

Hiçbir padişah dini kurtarmanın derdinde değil ki bu afeti defetsin ve bu müşkülü halletsin. Bu afet bu yirmi yılda ortaya çıktı ve kuvvetlendi yoksa eski devirlerde kimsede bu mânaları ifşa edemez, küfürlerini gizli tutarlardı. Dinde birçok muttaki imamlar vardı ve dindar padişahlar dini böylesi kirlerden mahfuz tutarlardı.

Bu devirde dinin gamını çekecek muttaki imamlar azaldı, bu çeşit bozuklukları artık padişahların huzurunda dile getiriyorlar. Korkulan odur ki dinden yalnızca ağızlarda kalan bazı sözler de ortadan kalksın ve dünya tamamen küfür sözleriyle dolsun. Gönüllerde Müslümanlığın hakikati kalmayınca Allah’ın dilediği dışında dillerde de bir şey kalmayacak. Böylesi hâllerin şomluğu sebebiyledir ki Hak Teâlâ kendi gazap ve kahrını kâfirlerin sûretinde göndermiştir ki Müslümanlığın hakikati ortadan kalktığında bu mânasız sûretler de ortadan kalksın. Bu iş acaba nereye varacaktır? Gün geçtikçe o melunların hilesi, aldatması ve istilası çoğalmakta ve İslâm ehlinin gaflet ve isyanı artmaktadır. Bu fesadın artması sebebiyledir ki, “Ellerinizle kazanmakta olduklarınız sebebiyle karada ve denizde fesat ortaya çıkmıştır.”^[427]

Hüküm Allah’ındır, biz Allah içiniz, Allah’ın kazasına razıyız.

Ancak nifaklar da farklıdır: İslâm ’daki nifak , küfürdeki nifak. İslâm’daki nifak Efendimizin (sav) bir sahih hadisinde buyurduğu gibidir: “Üç haslet vardır ki kimde bu üçü bir arada olursa o münafıktır, kimde de bazıları varsa nifaktan bir şubededir, kişi bunları tamamen tek etmedikçe namaz kılsa, oruç tutsa ve ‘ben Müslüman ’ım’ dese bile nifaktan çıkmış olmaz. Bu hasletler şunlardır: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde tutmaz, emanete ihanet eder.”

Başka bir rivayette nifakın iki hasleti daha belirtilmiştir: “Anlaşmasına bağlı kalmaz ve bir kimseyle düşman olduğunda ona küfür eder ve ağzını bozar.”

Bu ameller İslâm ehlinin nifakındandır. Hakikat şudur ki bu hadisler İslâm ehli için tam bir tehdit ve vaattir. Zira çok az kimse vardır ki bu hasletlerden kurtulabilsin. Efendimiz (sav) bir duasında şöyle buyuruyor: “Allah’ım şikaktan, nifaktan ve kötü ahlâktan sana sığınırım.” Bizim sürekli bu duayı okumamız daha vacibtir.

Küfürde nifak ise bu felsefecilerin, dehrîlerin, tabiatçıların, tenasühçülerin, ibâhîlerin ve İsmailîlerin yaptıkları gibidir. Müslümanların arasında olduklarında “biz Müslüman ’ız” derler. Oysa inançları belirtilen küfürler ve şüphelerdir. Kendi benzerlerinin arasında olduklarında ise kendi itikatlarını aşikâr ederler ve derler ki biz bu taklitçilerle dalga geçiyoruz. Hak Teâlâ onların durumundan haber veriyor: “Onlara iman edin dendiğinde iman ettik derler..”^[428] Küfrünü gizleyen ve dil ile Müslümanlık iddiasında bulunan her kâfir böyledir. Münafıkların dönüş yeri ve varacakları yer buyurduğu gibidir: “Münafıklar ateşin en derin yerindedirler onlar için bir yardımcı da bulunmaz.”^[429]

İnsanın yoluna koydukları binlerce afet ve onu müptela ettikleri çeşitli belâlar eğer ilâhî inâyet nazarı ya da mededi olmazsa onu “insanlar için süslendi” ile süslü dünya tuzağından ve “şehvetler sevdirildi” muhkem bağlarından nasıl kurtulabilir? Hususan de bu tuzağın içine, “Kadınlar, oğullar, kantar kantar gümüş ve altınlar, güzel atlar, hayvanlar ve ekinler”den oluşan yedi dane serpilmiş ise ki eğer bu danelerden tek bir tanesi bile atılmış olsaydı hayvan sıfatlı insan nefsi onu yemeye koyulurdu.

Âdem (as) bütün bu şerefi ve mertebesine rağmen yalnızca tek bir daneden men edilmişti: “Şu ağaca yaklaşmayın.”^[430] İmtinâ tevfiki ona yoldaş olmadığı için isyan ve nisyan tuzağına düştü: “Âdem Rabbine isyan etti” Onu kendi hâline bırakınca sıfatı, “Âdem isyan etti” oldu. Kendi lütfuyla kaldırınca makamı “Âdem’i seçti” oldu. Cennet onun arzularının mekânı oldu: “Nefsinizin çektiği her şey orada var.” Tevfik Âdem’in yoldaşı olmadığı için arzu yeri tuzağa dönüştü. İblis bir yemle iki av tuttu. “Şeytan ayaklarını kaydırdı.”^[431] Dünya tuzak yeri ancak tevfik Âdem’e yoldaş olunca onu arzu yerine çevirdi. Tek bir, “Rabbimiz zulmettik” kelimesiyle “Sonra onları seçti” nimetine kavuştu. Âdem’e lütuf mededi bir an gelmeyince o anda kalmadı. Lütuf mededi de gelince o pişmanlık kalmadı. Şeyhimizin şeyhi Mecdü’l-mille ve’d-din (Allah ruhunu takdis etsin) şöyle demiştir:

Hakikatte bu tuzak mahallinde şâkî ve eşkı için ne yem ve dane döküldüyse hepsi bu yedi metadandır: “Bu dünya hayatının metaıdır.” Bu taife için hazırlanan cehennem derecelerinin hepsinin sermayesi de “İnsanlar için süslendi”dir. “Şehvetler sevgisi”nin yedi zevkinden cehenneme yedi kapı açtılar ki “Onun yedi kapısı vardır.” Çeşitli şehvetlerden cehennem çukurlarına yedi yol koymuşlardır ve bu yedi şehvetin tohumunu insanın yedi uzvuna yerleştirmişlerdir. Beş hissi de onları yetiştirmekle görevlendirmişlerdir ki on beş yılda her bir tohumun ağacında şehvet semeresi meydana gelir. Sonra şeriat sahibini amel için ona göndermişler ve her bir uzuv için secde haracı belirlemişlerdir. “Yedi uzvu secde ettirmekle emredildim.” Bu ağaçların semerelerini âhiret saadetinin tohumu yapmalarını, ubûdiyyet tarlasına şeriat eliyle atmalarını buyurdular. “Dünya âhiretin tarlasıdır.”

Zülcelâlî atıfe ve ebedî inâyet bir taifeyi fıtratın başlangıcından “Korkanlar sevk edildiler” yularının çekişiyle “Kim Rabbinin makamından korkarsa” yoluna ve “Nefsi hevâdan alıkoyar” adımıyla, “Varılacak yer cennettir” meâdına ulaştırmıştır. Yüce İzzet korkusuzluğunun azametinden bir taifeyi de yaratılışın başlangıcından cehenneme doğru “İnkâr edenler sevk edildi” kahrının cezasıyla “Kim isyan ederse” yoluna “Kim dünya hayatını seçerse” adımıyla “Varılacak yer ateştir” meâdına koşturulmuştur ki: “Bunlar cennettedir, korkmuyorum ve şunlar ateştedir, korkmuyorum.”

Eğer illetsiz inâyet bir canın boynuna dolanmazsa nasıl olur da o O’nun kahrının kemendinden ve hilesinin zincirlerinden kurtulabilir? O’nun azametli tılsımlarının bağını hangi kuvvet kırabilir?

Sülûk arzusu ve sevdası yalnızca meliklerin başında olabilir. Her bir dilenci ve âcize bu büyük fetih ve azim iş nasip olmaz. Eğer bir kimse, çeşitli kılıklara giren İblis’in tasarrufundan kurtulabilirse ve bu dünyadan İslâm ve iman elbisesini giyebilirse bu tam bir talih ve süresiz saadettir. “Allah’ım sonumuzu İslâm ile sonlandır.”

Ancak hayattan sonra öldürmek ve ölümden sonra tekrar diriltmenin hikmeti nedir? Böylece şöyle diyen o gafil, şaşkın, sapkın ve atılın cevabı verilmiş olsun:

Bil ki insan için beş hâl vardır: İlki yokluk , nitekim şöyle buyurmuştur: “İnsan zikredilmeye değer bir şey değilken üzerinden çok zaman geçmedi mi?”^[432] Yani insanın varlığı yok iken Allah’ın ilminde bir varlığı vardı ancak onun ne kendini bilmesi vardı, ne zikredebilir ne de zikredilebilirdi.

İkinci olarak ruhlar âlemi ndeki varlığının hâlidir. Nitekim Efendimiz şöyle buyurmuştur: “Ruhlar saklanmış ordulardır, birbirlerini tanıyanlar dost olur tanımayanlar ihtilaf ederler.” Yokluk gizinden ruhlar âlemine geldiğinde onda şuur meydana geldi. Kendini zikrediyor ve zikrediliyordu.

Üçüncü olarak ruhun bedene taalluk hâlidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Ona ruhumdan üfledim.”

Dördüncüsü ruhun bedenden ayrılma hâlidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Bütün nefisler ölümü tadacaktır.”

Beşincisi ruhun bedene iadesidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Sonra sizi öldürür, sonra diriltir.” Yine şöyle buyurdu: “Onu ilk kez yaratan diriltecektir.”

Bu beş hâl insan için zaruridir ki böylece ilâhlık sıfatlarının ve zâtının marifetinde kendi kemâline ulaşabilir ve varlıkların yaratılışındaki hikmet ortaya çıkar: “Ben gizli bir hazineydim bilinmek istedim.”

Öncelikle yokluk hâli gerekir. Ruhlar âleminde onun hâdis varlığı ortaya çıkınca ve kendi varlığına dair şuur meydana gelince kendi hâdisliğinden haberdar olur, kendini Yaratan’ın kıdeminin bilgisine arif olur.

İkinci olarak ruhlar âlemi nde varlık hâli gerekir. Cisimler âlemine katılmadan önce ruhaniyet sefasında vasıtasız şuhûd zevkini elde eder, hicapsız feyiz ile müstefiz olur ve “Rabbiniz değil miyim?” hitabını duymaya hak kazanır, “evet” saadetinin istidadını bulur. Vasıtasız mükâleme devletini elde edince Hazreti İzzet’i rubûbiyet ile bilir ve zât sıfatları olan Müridlik , Hayylık , Mütekellimlik , Duyma , Görme , Âlimlik , Kâdirlik , Bâkîlik sıfatlarıyla tanır. Eğer cisimlere katılmadan önce ruhlar âleminde varlığı olmamış olsaydı ne o sıfatlarla hakiki marifeti hâsıl edebilirdi ne de cisimler âleminde bir kez daha terbiye ile ruhaniyet sıfatlarına ulaşabilme ve Hak ile mükâleme makamını elde etme liyakatine sahip olurdu.

Üçüncü olarak ruhun bedene taalluku hâli gereklidir ki marifet kemâllerinin aletlerini kazanabilsin. Bunlarla gayb ve şehâdetin külliyatına ve cüziyatına vâkıf olabilir ve bu hâlde Hakk’ı Rezzâklık , Rahmânlık , Rahîmlik , Gaffarlık , Settârlık , Münimlik , Muhsinlik , Vehhâblık , Tevvâblık sıfatlarıyla tanıyabilir. Ruhun terbiyesinde bu aletlerin yardımıyla marifetteki makamlara ulaşabilir ki bu makamlar ruhlar âlemi nde hâsıl olmazdı. Beyana sığmayan müşâhedeler, mükâşefeler, ledünnî ilimler, çeşitli tecelliler, cezbelerin tasarrufları, Hazreti Allah’a vusul ve çeşitli marifetler gibi.

Dördüncü olarak ruhun bedenden ayrılması hâlidir, iki cihetten:

Birisi odur ki ruhta cisimlerle sohbetten hâsıl olan kirlilik ondan ayrıldıktan sonra tedricen ortadan kalkar ve cismanilere karşı olan ülfet ve üns zamanla yok olur, bir kez daha ruhaniyet sefasına girer. Beden aletinden elde ettiği sıfatlarla bedenin zahmeti, beşeriyyetin şaibeleri ve yaratılmışlık karanlıkları olmaksızın Hazreti İzzet’ten marifet ve yakınlık elde eder.

İkinci olarak bedensizlik hâlinde kesbettiği bedeni aletlerin vasıtasıyla gaybî marifetlerden bir zevk elde eder ki bu zevke ruhlar âlemi nde iken sahip değildi. Zira onu idrak aletine sahip değildi ve cisimler âleminde de o zevki elde edemedi zira bulduğunu hicap ardından buluyordu, şimdi ise bedenin zahmeti olmaksızın bulur.

İnsan şahsı ağaca benzer. Bu ağacın tohumu pak Muhammedî (sav) ruh tur: “Allah’ın ilk yarattığı ruhumdur.” Nasıl ki önce tohumdan ağacın kökleri toprakta ortaya çıkar ve daha sonra yerde ağaç meydana gelir ve ardından ağaçta meyve meydana gelirse aynı şekilde Muhammedî (sav) ruhun tohumundan melekûtun ruhları âleminin kökleri meydana gelmiş, daha sonra bu köklerden cismâniyet ağaçları mahsus âlem toprağında ortaya çıkmıştır. Cismâniyet ağacından hayvaniyet yaprakları yeşermiş, daha sonra insaniyet meyvesi kâinat ağacının dalının üzerinde ortaya çıkmıştır.

Meyve ağacın üstünde olduğu müddetçe başka bir zevki vardır, üzüm ve kayısı gibi. Ağaçtan alınca ve bir müddet güneşin altında bırakınca üzüm kuru üzüm, kaysı ise kuru kaysı olur ve başka bir zevk verir. Her ne kadar ağaçtayken de güneşin tasarrufu varsa ağacın tıynetine bağlıyken ağacın tıynetinin hususiyetinden bir şey güneşin yardımıyla birleşiyor üzümde canlılık ve rutubet bâkî kalıyordu. Şimdi ağacın tasarrufu ondan kesilince ağacın zahmeti olmaksızın güneşin terbiyesini alan kuru üzüm farklı bir tat vermeye başladı. Üzüm başlangıçta terbiye olurken ağaca muhtaçtı, eğer ağaç olmasaydı yalnızca güneşin tasarrufuyla üzüm meydana gelmezdi. Üzüm ağaçta pişseydi kuru üzümlük makamına gelemezdi. Burada üzümü ağaçtan ayırmak ve onu yalnızca güneşle terbiye gerekir ki kuru üzümlük tadını alsın.

O hâlde ruhu meyve gibi beden ağacından koparmak gerekir ki bir müddet ilâhî nazarın güneş ışığının tasarrufu vasıtasızca tıynetin zahmeti olmaksızın bedene ulaşsın. Başlangıçta insaniyet derecesinin kemâline ulaşmadığı için ruhlar âlemi nde bu bakışların tasarrufuna müsait değildi. Su reti ölüm olmaksızın Hakk’ın Mumîtlik (öldürücülük) sıfatını hakiki olarak tanımak mümkün olmaz. Burada çok fazla sır ve incelik vardır ki kitaplar onu açıklamaya güç yetiremezler.

Beşinci olarak ruhun bedene iadesi hâli gereklidir. Zira insanın kemâli Allah’ın halifesi olarak dünya ve âhiretin gayb ya da şehâdet olsun bütün memleketlerinde tasarrufta bulunmasında ve her iki âlemde onun için hazırlanan çeşitli nimetlerden kâmil şekilde nasiplenmesindedir: “Salih kullarım için gözlerin görmediği, kulakların duymadığı, hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen şeyler hazırladım.”

Bu nimetlerin bazıları ruhânî bazıları cismanîdir. Cismanî olan nimetlerde cismânî aletler vasıtası dışında tasarrufta bulunmak mümkün değildir. O hâlde fanî, dünyevî cismânî kalıbı bâkî, nuranî , âhiret rengiyle boyarlar: “Yer başka bir yere dönüştüğü zaman” Aynı beden olmasına rağmen dünyevî sıfatları değişmiştir.

Dünyevî bedeni dört unsurdan, toprak , rüzgâr, su ve ateşten yaratılmıştır. Ancak su ve toprak onda galip gelmiştir. “Yapışkan bir çamurdan” Bu ikisi de mahsus ve kesiftirler ve görme hissi onları idrak eder. İkisi de latif ve namahsus olan ve görme hissinin idrak edemediği rüzgâr ve ateş ise bedende mağluptur.

Letafet âlemi olan âhirette de bu bedeni bu dört unsurdan yaratırlar ancak ikisi de latif olan rüzgâr ve ateşi galip kılarlar, toprak ve suyu mağlup ederler ki son derece latif olabilsin. Bugün müminin kalbinde olan iman nurunu onun suretinde galip kılarlar ki: “Nurları önlerinde koşarlar.” “Yüzlerin beyazlaşacağı ve kararacağı gün” de buna işarettir.

O hâlde beden latif ve nuranî olduğunda ruha zahmet vermez. Zira onda zahmeti meydana getiren şey, “Göğüslerinde kinden ne varsa söküp aldık” tasarrufuyla ondan çıkarılmıştır. Cam ustası gibi camın cevherinden toprak ve katılığı çıkarmış, onu saf ve şeffaf hâle getirmiş, zâhir ve bâtınını aynı kılmışlardır. Zâhirinden bâtınını görmek, bâtınından zâhirini görmek mümkündür. “Sırların ortaya çıkacağı gün” bu mânaya işarettir ki bâtınlarda olan zâhirde ortaya çıkar.

Öyle ki hadiste cennettekilerin iskeletlerinin son derece latif olmasından ötürü beyinlerinin görüneceği belirtilmiştir.

O hâlde bedeni bu incelikte haşrederler ki sekiz cennet in nimetlerinden haz alabilsin ve onda ruha zahmet verecek hiçbir karanlık doğmasın. Hakk’ın Muhyîlik sıfatına sureti ihyanın vasıtasından başka hakiki arif olmak mümkün değildir. “De ki, ilk kez yaratan onu diriltecek.”

Ruh bedenin sohbetinde kemâl ile terbiye olduktan, marifet aletlerini tamamen hâsıl ettikten, bedenden ayrıldıktan sonra gayb âleminde uzun süre inâyet nazarının yansımasıyla terbiye olmuş, cismânî kirlilik tedricen ondan temizlenmiş, Hakk’ın feyzinden vasıtasız olarak rızıklar elde etmiştir: “Allah’ın fazlından kendilerine verdiğiyle sevinç içinde rızıklanırlar.” Tam bir kuvvet elde ettikten sonra beden âlemine gönderirler. O cismânî aletlerin vasıtasıyla bütün memleketlerde malikiyet ve mülkiyet ile tasarruf eder ve vasıtasızlık makamında ruhânî nimetlerden cismânî aletlerin zahmeti olmaksızın hazlar elde eder. İndiyyet makamında yakınlık ve marifet kemâlinin zevkini bulur: “Muktedir meliğin yanında doğruluk makamında” Öyle ki ne ruh cismi kendi işinden alıkoyar, ne de cisim ruhu kendi işinden. “Bir iş başka bir işe mâni olmaz.” Sanki Hakk’ın ona mektubunun başlığı şudur: “Hayy olan ve ölmeyen melikten ölmeyen Hayy olan melike”

Kulluk ile Allahlık arasındaki fark şudur ki: o Subhânehu ve Teâlâ bu memleketlerde müstakil ve asil olarak mutasarrıf ve aletten münezzeh iken kul ise hilâfet ve niyabet ile ve alet vasıtasıyla mutasarrıftır. Allah doğruyu en iyi bilendir.

Bu kadar işaret yeter, kalan ilâhî sırları ifşa etmek caiz değildir ki “Rubûbiyet sırlarını ifşa etmek küfürdür, onu bilen bilmiştir, bilmeyen bilmemiştir.”

Allah’ın salât ve selamı Muhammed’e ve tüm âline olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ey Dâvûd ! Biz seni yeryüzünde halife kıldık o hâlde...”^[433]

Peygamber (sav) ise şöyle buyurmuştur: “Sultan yeryüzünde Allah’ın gölgesidir. Bütün mazlumlar ona yönelirler.”

Bil ki saltanat Hak Teâlâ’nın yeryüzündeki hilâfeti ve niyâbetidir. Efendimiz (sav) sultanı Allah’ın gölgesi olarak adlandırmıştır ki bu da hilâfet mânasındadır. Zira suret âleminde nasıl bir şahıs damın üstüne çıktığında gölgesi yere düşer ve o gölge yerde onun zâtının halifesi olur ve gölgeyi o diye çağırırlar ve “falanın gölgesi” derlerse işte öyle.

Hak Teâlâ Hüma kuşunda kendi sırlarından bir sır koymuş ve bak ki onda nasıl bir eser zâhir olmuş ve nasıl bir hususiyet meydana gelmiştir. Öyle ki, eğer bir kimsenin üzerine Hüma’nın gölgesi düşerse o şahıs izzet, saltanat ve devlet bulur. Allah Teâlâ atıfetinin kemâl inden bir kulu seçtiğinde ve inâyeti ile Allah’ın gölgeliğiyle mahsus kıldığında ve saadet ile ilâhlık zâtı ve sıfatlarının aksini kabul etmeye müsait hâle getirdiğinde gör ki onun zâtında ne ikbal, devlet ve izzet ile müşerref kılar ve ona ne mücevherler yerleştirir. O şerefli zâtta ve latif cevherdeki hasiyetlerin en küçüğü şudur ki inâyet nazarıyla baktığı her ehil ve ehil olmayanı bütün dünyanın makbulü ve makbeli kılar. Kahır nazarıyla baktığını ise bütün cihanın merdudu ve yüz çevrilmişi kılar.

Geçmiş padişahlardan birisinin şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Biz zamanız, bizim yükselttiğimiz yükselir bizim aşağı kıldığımız aşağı iner.” Bu manevî bir sözdür; ancak kâmil bir nazar değildir. Eğer kendisini daha iyi tanısaydı, “Biz zamanız” yerine “Biz Rahman’ın halifeleriz” derdi.

Padişahlar iki kısımdır: Dünyanın padişahları , dinin padişahları . Dünyanın padişahı olanlar ilâhî kahır ve lütuf sıfatlarının sûretidirler; ancak kendi suretlerinde tutsaktırlar. Kendi sıfatlarını tanımaktan mahrumdurlar, ilâhî kahır ve lütuf sıfatları onların vasıtasıyla aşikâr olur, amma onlara aşikâr olmaz. Tıpkı güzelliğinden habersiz ay yüzlü güzel gibidirler ki onların güzelliği başkaları içindir.

Dinin padişahları ise ilâhî kahır ve lütfun mazhar ve izhar edicileridirler. Sûretin büyük tılsımını şeriat anahtarıyla ve tarikat eliyle açmışlar içlerine yerleştirilmiş bulunan gizli ve saklı sıfatlar ve hâller hazineleri ile definelerini hakikat gözüyle mütalaa etmişler, “Ben gizli bir hazineydim bilinmek istedim” hazinesinin sırrına ulaşmışlar, “Nereye baksan büyük bir nimet ve mülk görürsün”^[434]ebedî memleket tahtına ve daimî saltanat divanına malik olarak oturmuşlardır ki “Şüphesiz Allah’ın örtüleri altında sultanları vardır.” Himmet ruhları, “Sabah gidişi bir ay dönüşü bir ay”^[435] yolculuğundan sıkılmıştır ki bir nefeste iki âlemin memleketlerini gezerler.

Büyük saadet ve devlet bir himmet sahibine din ve dünya memleketi saltanatını bağışlamalarıdır. “Âhiret de dünya da bizimdir” hilâfetiyle iki memleketi de tasarrufu altına alır, tıpkı Dâvûd ’a (as) bu mertebeyi bağışladıkları gibi: “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde halife kıldık...” Hazreti Celle bu âyette on hüküm sabit kılmış, melikleri uyarmış ve hükümdarlık, yönetim, saltanatın âdâbı ve adaleti sağlama hususlarında ikazda bulunmuştur.

Birincisi, “Biz seni halife kıldık” buyurmuştur. Bu padişahın padişahlığını Hakk’ın bağışı bilmesi hususunda işarettir. Memleketi onun bağışı bilmelidir ki, “Mülkü dilediğine verir.”

İkinci olarak padişahı uyarmış ve “bu mülkü sana ben verdim” demiştir. Bilmelidir ki başkasından almış ona vermiştir ve bir gün ondan alıp başkasına verebilir. “Dilediğinden mülkü alır.” Bu geçici mülk vasıtasıyla hakiki mülkü elde etmeye çalışmalıdır ve kendisini güzel zikirden ve büyük sevaptan mahrum bırakmamalıdır.

Üçüncüsü padişahlığın Allah’ın halifeliği olduğunu bilmesidir.

Dördüncüsü, “O hâlde insanlar arasında hak ile hükmet” buyurmuştur. Bu şuna işarettir ki; padişah reaya arasında hükmetme işini kendisi bizzat görmeli ve mümkün olduğunca halka hükmetme işini başkalarına devretmemelidir. Zira onun vekilleri ve devletin emirleri halka karşı padişahın kendisi kadar şefkatli ve merhametli olmazlar. Zira beş kimsede beş gruba karşı olan rahmet ve şefkat başka kimselerde bulunmaz. Allah’ın kuluna rahmeti, nebinin ümmetine şefkati, padişahın reayasına şefkati, anne ve babanın çocuğuna sevgisi ve şeyhin müridine olan gayreti.

Beşinci olarak hak ile hükmetmesini buyurmuştur. Yani doğruluk ve adaletle davranmalı, meyline göre zulmetmemelidir.

Altıncı olarak hak ile hükmettiği gibi Hakk’ın emrine göre hükmetmelidir yani kendi isteğine göre değil şeriata göre hükmetmelidir ve halk için değil Hak için yapmalıdır.

Yedinci olarak, “Hevâna tâbi olma”^[436] buyurmuştur. Zira nefsine ve hevâsına tâbi olan kimse kendi memleketlerinde Allah’ın emrine göre iş göremez. Zira hevâ bir kimseye galip geldiğinde onun mutasarrıfı, amiri ve yasaklayıcısı olur ve hevâ daima Allah’ın hilafına buyurur. Hevâdan başka hiçbir şey o Hazret’e karşı gelemez ve ilâhlık davasında bulunamaz. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Hevâsını ilâh edineni gördün mü?”^[437] Firavun ilâhlık iddiasında bulunduysa hevâ ile bulundu, İsrailoğulları buzağıya tapındılarsa hevâ ile tapındılar, bazıları putları ilâh edindiyse hevâ ile yaptılar. Efendimiz (sav) şöyle buyuruyor: “Allah’ın en çok buğzettiği ilâh hevâdır.” Hakikatte Allah’ın gazabını çeken hevâdır. Nitekim şöyle demişlerdir:

Sekizinci olarak hevâya uymanın Allah’ın yolundan çıkmak olduğunu açıklamıştır. “O seni Allah’ın yolundan çıkarır.” Hevâya muhalefet etmek ise Allah’ın yolundan gitmektir. “Nefsini hevâdan alıkoyar ve cennet barınma yeridir.”^[438]

Dokuzuncu olarak, “Allah’ın yolundan çıkanlar için şiddetli bir azap vardır, hesap gününü unuttuklarından ötürü”^[439] Bu âyetin mânası “kim hevânın tasarrufu sebebiyle Allah’ın yolundan uzak düşerse ve onda ısrar ederse küfre ve şiddetli azaba dûçar olur” demektir. Zira küfür âhireti ve Allah’ı unutmaktan ibarettir. Unutmak ise azabın şiddetinin son derecesidir. “Allah’ı unuttular, Allah da onları unuttu.”

Onuncu olarak, Hak Teâlâ açıklamıştır ki insanlara padişahlık nübüvvet mertebesi ve makamı ile olabilir. Öyle ki hem hükümdarlık ve cihangirlik hukukuna riayet edilir, adalet yaygınlaştırılır, reaya yetiştirilir hem de din yolunun sülûkunun hakkı ve şeriat amellerinin muhafazası yerine getirilir. Velâyet merasimi ve nübüvvet şeraitiyle kıyam eder ki hüküm ashâbı ve ferman erbâbı için hiç bir özür ve bahane kalmasın ve “dünya memleketinin suretiyle ve insanların maslahatlarıyla meşgul olma sebebiyle dini menfaatlerden ve sülûk faydalarından geri kaldık” demesinler. Aksine memleket Hakk’a ibadet hususunda en kâmil alettir ve saltanat Hazret’e yaklaşmak için en büyük vesiledir.

Süleyman (as) bu yüzden mülk istedi ve nübüvvet ilmi istemedi, dedi ki: “Rabbim beni bağışla, öyle bir mülk bağışla ki benden sonra kimseye nasip olmasın, sen çok bağışlayansın.” Bunda birkaç hikmet vardı:

İlki şu ki memleket tamam olduğunda nübüvvet ve ilmin onun içinde bulunduğunu bildi. Nitekim Âdem de (as) böyleydi. Ona hilâfet mülkünü tam olarak verdiğinde nübüvvet ve ilim de içindeydi. Nitekim şöyle buyurdu: “Yeryüzünde bir halife yaratacağım.” “Yeryüzünde bir halife, dünya hükümdarlığında bir vekil kılıyorum” dedi, “peygamber, âlim ya da âbid yaratıyorum” demedi. Aynı şekilde Dâvûd ’a da öyle buyurdu: “Seni yeryüzünde halife kıldık.” Nebi, Resûl ya da âlim buyurmadı. Zira hilâfette bunların hepsi mevcuttur.

İkinci olarak, nübüvvet ve ilim saltanat kuvveti ve memleket şevketiyle desteklenince onun tasarruf ve tesiri bire bin olur ve dinin izzeti kılıçla ortaya çıkar. Efendimiz bu sebeple şöyle buyurmuştur: “Allah’ım İslâm ’ı Ömer ’le ya da Ebû Cehil ile aziz kıl.” Nübüvveti kılıca nispet ederdi: “Ben kılıç peygamberiyim.”

Üçüncü olarak, padişah hükümdarlık hususunda reayaya karşı adaletle ve insafla davrandığında, zalimleri ve fâsıkları zulüm ve fısktan alıkoyduğunda, zayıfları takviye edip güçlüleri terbiye ettiğinde, ulemâyı ilim öğretme hususunda istekli olsunlar diye teşvik ettiğinde, salihlere yakınlık aradığında, salah ve ibadete rağbet etsinler, emri bi’l-maruf ve nehyi ani’l-münker yapsınlar diye onlara bağışta bulunduğunda bütün memleketlerde reaya şeriat üzere yaşayabilir ve din ile meşgul olabilir. Aynı şekilde yollarda gidenleri ve gelenleri emniyete kavuşturur bu şekilde memleket ehlinin yaptığı her hayır , ibadet, öğrenme ve öğretme, elde ettiği huzur ve refahtan Hak Teâlâ onun amel defterine de yazar ve yasakladığı kötülükler, zulüm, fısk ve fücur ve siyasetiyle cezalandırdıklarının hepsi onun Hazreti Allah’a yakınlaşması için vesile olurlar. Hatta her biri onun için bir adım olur öyle ki eğer başkaları bir adımla Hazreti İzzet’e yol alırlarsa padişahın sülûku binlerce adımla olur. Bu saadeti de herkese vermezler: “Bu Allah’ın fazlıdır dilediğine verir.”

Dördüncüsü şu ki; memleket ve saltanat nefsin arzularını, onun şehvet ve zevklerini tatmin etmek için en kâmil araçtır. Nefsinin hevâsını elde etmeye gücü yetmeyen kimse itaat ettiğinde sevap kazanmasına rağmen hevâsını tatmin etmek için çeşitli imkânlara sahip olan ve herkesin emrini yerine getirdiği, yalnızca halis ve muhlis olarak Hakk’a yakınlaşmak için şehveti terk eden ve nefsin hevâ ve zevklerinden uzaklaşan kimse gibi olmaz. Hevâsını tatmin etmek için sahip olduğu her alet ve güç sayısınca onun peşinden gitmediği ve aksine yakınlık aradığı için Hazret’te bir derece, mertebe ve yakınlık meydana gelir.

Sahih bir hadiste şöyle gelmiştir ki sahâbenin dervişleri (fakirleri) Efendimizin (sav) huzuruna gelmişler ve şöyle demişlerdir: “Ya Resûllullah mal ve mülk ehli dünya ve âhirette tam bir feyze ve nimete kavuşmuşlardır.” Yani zenginler iki dünyada da nimetlere ulaşmışlardır. “Nasıl?” dedi. Dediler ki: “Biz namaz kılıyoruz, onlar da kılıyor, biz oruç tutuyoruz onlar da tutuyor, ama onlar zekât ve sadaka veriyorlar, biz veremiyoruz, hacca, gazaya gidiyorlar, köle azat ediyorlar biz yapamıyoruz.” Resûlullah (sav) şöyle buyurdu: “Size öyle bir şey öğreteyim ki onu yaptığınızda bu sizin için bütün dünyanın sizin olmasından ve hepsini Allah yolunda harcamanızdan daha iyidir. Öyle ki bu ameli yapandan başka hiç kimsenin ameli sizin amelinize ulaşamaz.” “Evet Ya Resûllulah” dediler. Şöyle buyurdu: “Her farz namazdan sonra otuz üç kere sübhanallah, otuz üç kere elhamdülillah, otuz üç kere Allah-u Ekber deyin ve Lâ ilâhe illallah ile yüze tamamlayın.” Daha sonra Ensar’dan bir sahâbe rüyasında kendisine yirmi beş defa sübhânallah, yirmi beş defa elhamdülillah, yirmi beş defa lâ ilâhe illallah ve yirmi beş defa Allah-u Ekber demesinin daha iyi olacağını söylediklerini gördü. Ensarî geldi ve Efendimize anlattı. Efendimiz “Ensarî’nin dediği gibi yapın.” Daha sonra dervişler her farz namazından sonra bu zikri söylemeye başladılar, sahâbenin varlıklıları bundan haberdar olunca onlar da aynı zikri söylemeye başladılar. Bunun üzerine dervişler tekrar Efendimizin huzuruna geldiler. “Ya Resûllullah bizim söylediğimiz tesbihleri onlar da söylüyorlar, oysa biz onların işledikleri hayırları işleyemiyoruz” dediler. Bu defa Efendimiz (sav): “Bu Allah’ın fazlıdır dilediğine verir” dedi. Yani Allah’ın fazlı sayesinde onlar hem malla hem de nefisleriyle ibadet ederler.

O hâlde Süleyman (as) nefis , mal, mülk, insan ve cinden reaya, vahşi hayvanlar, kuşlar, sürüngenler ve diğer memleket araçları ve saltanat sebepleri ile Hazreti İzzet’e ubûdiyyette bulunmak, bütün bunlarla yakınlık ve tevessül aramak istedi. Yakınlık esbâbı ne kadar çok olursa yakınlık ve derece de o kadar çok olur.

Beşinci olarak, memleket ve saltanat övülmüş ve yerilmiş sıfatların yetişmesinde en kâmil alet ve en büyük araç olduğu için nefsi yerilmiş sıfatlarla bu aletlerle yetiştirirlerse öyle bir yere ulaşır ki ilahlık iddiasında bulunur ve bu yerilmiş sıfatların son derecesidir. Bu çukura bu aletten başkasıyla inilmez. Zira hiçbir aciz fakir ilâhlık iddiasında bulunmamıştır zira onun nefsi tekebbür , tecebbür ve enaniyet sıfatlarını yetiştirecek aletlere sahip olmamıştır. Firavun bu aletin kemâline sahip olduğu için nefsinin tekebbür ve enaniyet sıfatlarını yetiştirmede kemâle ulaşmış ve sonuçta bu semere meydana gelmiştir. “Topladı ve ben sizin Yüce Rabbinizim diye seslendi.”^[440] Hükümdarlığına ve saltanatına dayandı ve “Mısır mülkü ve şu altımda akan nehirler benim değil mi?”^[441] dedi.

Aynı şekilde nefsi eğer bu aletlerle övülmüş sıfatlarda yetiştirirlerse öyle bir makama ulaşır ki Hakk’ın ahlâkıyla ahlâklanır, rubûbiyet sıfatlarıyla sıfatlanır ki bu övülmüş sıfatların son derecesi ve dinin kemâlidir. Nitekim Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim.” Bu ahlâkın kemâline memleket ve saltanat aletinden başkasıyla ulaşılamaz. Bir kimse Hakk’ın sıfatlarından olan cömertlik ve bağışlama sıfatını yetiştirmek isterse ve bütün emirlerden daha vacib olan hatta peygamberlerin bi’setinin sırrı olan ve muhtelif dinlerin şeriatlarının hepsinin ve kitapların inmesinin mânası olan “Allah’ın ahlâkıyla ahlâklanın” hitabının gereği bununla ahlâklanmak isterse bağışlama ve cömertlik ancak insana bağışlanan bol mal ve makam sayesinde yetiştirilebilir.

Eğer hilm sıfatını yetiştirmek isterse kuvveti, şevketi ve saltanatı olmalıdır ki insanların eziyetlerine ve sıkıntılarına tahammül etsin ve hilmi galip gelsin. Eğer kuvveti ve kudreti olmaz da isteyerek değil mecburen tahammül ederse o zaman bu hilm olmaz, acizlik olur ve hilm Hakk’ın, acizlik halkın sıfatıdır.

Hakk’ın sıfatı olan af sıfatını geliştirmek isterse cürüm ehlini cezalandırmaya tam bir kudret ve kuvveti olmalıdır. Onları bağışladığı ve affettiği zaman Hakk’ın sıfatıyla sıfatlanmış ve Hakk’ın mahbubu olmuş olur. “Allah affedicidir, affedenleri sever.”

Eğer Hakk’ın Kahır sıfatıyla sıfatlanmak isterse memleket ve saltanat aleti tamam olmalı, küffarı, nifak ve bid’at ehlini darmadağın edecek, onları kâmil bir şekilde azaplandırabilecek gücü olmalıdır ve bu Hakk’ın sıfatıdır. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Ey Peygamber, kâfirler ve münafıklara karşı cihat et ve onlara karşı sert ol.” Yine şöyle demiştir: “Münafık kadın ve erkekler ile müşrik kadın ve erkekleri azaplandırsın diye” Bu mâna gazvelere gitmekle, küfür diyarlarını fethetmeye çalışmakla, etrafa ordular göndermekle, zulüm, fısk ve fesat ehlini bastırmakla, zayıf mazlumun hakkını güçlü zalimin elinden almakla, hırsızları ve yol kesen eşkıyayı def etmekle, suçlulara Allah’ın hükümlerini uygulamakla, kısası hak edenlere Allah’ın emriyle kısas uygulamakla, memleketlerde korkusuz siyasetler yürütmekle ve bunun gibi işlerle elde edilir.

Eğer re’fet, rahmet ve atıfet sıfatlarıyla sıfatlanmak isterse çok fazla memleketi ve reayası olmalıdır ki her bir taifeye hak ettiği şefkat , rahmet ve atıfeti göstersin ve böylece bu sıfatta kemâle ulaşsın.

Hakk’a ubûdiyyette, dereceleri bulmada, yakınlık elde etmede ve makamları aşmada kul için en iyi araç insani himmettir. Eğer diğer sıfatlar vasıtasıyla Hazret’e yürümek mümkünse himmet ile uçmak mümkündür. “İnsan, kuşun kanatlarıyla uçması gibi himmetiyle uçar.”

Himmetin kâmil bir şekilde yetiştirilmesi de saltanat ile olabilir ki mal, nimet, servet, arzu ettiklerine karşı zafer ve çeşitli nimetler saltanatla mümkündür. Bunlara hiç iltifat etmez, hiçbir beşerî ve hayvânî zevkten faydalanmaz, hiçbir şeyde arzusu ve hevâsıyla tasarrufta bulunmaz, hepsinden yüz çevirir, her birini şeriat fermanı ve itaat kanunu gereği Hak yolunda harcar, himmetini bütün bunlara iltifattan ve sevinmekten arındırır sonunda İbrahim (as) gibi bunların hepsinin şirkinin afetinden kurtulur. “Sizin şirk koştuklarınızdan beriyim.” Hepsine düşman gözüyle bakar: “Onlar benim ve âlemlerin Rabbinin düşmanıdır.” Himmetini yüce tutar, kalbini bunların hiçbirine bağlamaz, bunların yaratıcısına bağlar. “Yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim.”

Himmeti terbiyeyle kemâle ulaştığında Hakk’ın gınası ortaya çıkar ki bu sülûk ehli için en şerefli makamdır. Efendimiz (sav) himmet yüceliğinde, “Göz kaymadı ve şaşmadı” sıfatıyla sıfatlanmayıncaya kadar “Seni yoksul bulup zenginleştirmedi mi?” zenginliği mertebesine hak kazanamadı. Süleyman (as) da bu cihetten himmetini yetiştirmek için bütün saltanatına, memleketine, imkânına ve nimetine rağmen mübarek eliyle sepet dikerdi ve onun karşılığında yiyeceğini elde ederdi. Kırık bir fakir bulur, o lokmayı onunla yer ve “Fakir fakirle oturur” derdi.

Bir kimse “eğer mülk ve saltanat bu kadar faydalı ve yakınlık sebebi ise neden Efendimize (sav) dünya saltanatını Süleyman ’a verdikleri kadar ya da ondan da fazla kâmil bir şekilde vermediler ki onunla yakınlık arasın ve sıfatlarını ve ahlâkını yetiştirsin?” diye soracak olursa iki şekilde cevap verilir:

Birincisi şu ki: Hakk’ın havâssı iki gruptur: Nazlılar ve niyaz sahipleri . Nazlıları istemeden maksatlarının yanına yerleştirmişlerdir. Elde etmek için gerekli sebeplerin külfetini yüklememişlerdir. Niyaz sahiplerine ise istedikleri ihtiyaçları verilmiş ve elde etmek için gerekli esbâbın külfetini onlara yüklemişlerdir. Bunun misali şu şekildedir ki: Bir kimse ok ve yay ister ve bulunca ava gider, kuşlara birçok ok atar ki birini avlayabilsin. Başka bir kimseye ise birisi esbapsız, zahmetsiz ve meşakkatsiz bir kuş bağışlar.

O hâlde Efendimiz (sav) Hazret’in nazeniniydi. Hazreti İzzet onun canına ve başına yemin ediyordu: “Ömrüne andolsun” Dünyevî saltanat ve memleketten maksat olan şeyi isteme minneti ve dileme zahmeti olmaksızın onun yanına koymuşlardı. “Bu Allah’ın sana büyük bir fazlıdır.” O maksat neydi ki büyük bir fazıl olarak adlandırılmıştır. Hakk’ın ahlâkıyla ahlâklanmak. Efendimize (sav) bu mânayı kâmil bir şekilde vermişlerdi ve onu yüzlerce nazla okşuyorlardı. “Sen büyük bir ahlâk üzeresin.” Musa ’nın (as), “Göster bana göreyim seni” okuyla avlamak istediği ve kibriya zirvesinden azizliğinden, “Beni göremezsin” cevabını aldığı visal kuşunu yüz bin lütufla Efendimize (sav) vermişlerdi: “Rabbini görmedin mi?”^[442] Hakikat şudur ki Efendimiz hem av hem de avcıydı. “Ben Allah’tanım” yuvasından kalkmış bir kuştu ve kanatlarını açmadan avcı suretinde kâinatın etrafında dolaşıyordu. Zira onun kolu kanadı kâinatta nereye sığabilirdi ki? Hem kuş hem yem, hem mum hem pervane idi. Şeyh Ahmed Gazzâlî (Allah ruhunu kutsasın) şöyle buyurur:

Süleyman ’ın muhtaç eline, başlangıçta “Rabbim bana mülk bağışla” isteğinin yüz bin sıkıntısıyla memleket yularını verdiler. Ortada “Tahtına bir ceset attık” dilemesinin zahmetiyle müptela ettiler, sonunda da “Gerçekten ben mal sevgisini Rabbimi zikretmeye tercih ettim” afetine dûçar kıldılar. Bu neyin işaretidir? Evet, o muhtaçtı. İstek kapısından girdiği için birçok sorgudan geçirdiler. Efendimiz (sav) ise, “Kulunu götürdü” nazenini olduğu için sidre makamında iki dünyanın da memleketini kâmil şekilde ona sundular o göz ucuyla da olsa onlara himmet gözüyle bakmadı: “Göz kaymadı ve aşmadı” Şüphesiz istemeksizin ve sorgulamaksızın iki dünyanın maksudunu yanına bıraktılar: “Rabbinin büyük âyetlerini gördü.”

İkinci cevap şudur ki: Efendimiz (sav) “Biz öne geçenlerin sonuncusuyuz.” mânasının hızlısıydı. Bütün peygamberlerin (as) uzun ömürleri boyunca geçtikleri makamları kısa sürede geçmiştir ki bunların her biri bir makamda kalmışlardır. Nitekim Âdem safvette, Nuh davette, İbrahim dostlukta, İsa konuşmada, Dâvûd hilâfette, Süleyman saltanatta. Oysa Efendimizi (sav) bunların hepsinden geçirmişlerdir. Kısa süre içinde -“Bunlar Allah’ın hidâyet ettikleridir, onların hidâyetlerine uy.”- hepsinden geçirdiler, “Biz öne geçenlerin sonuncusuyuz.” Sonunda öyle bir makama ulaştırdılar ki daha önce hiç kimse o makama ulaşmamıştı. Nitekim şöyle buyurdu: “Geçmiş peygamberlere üstün kılındım.” Hakikatte şu beyit onun hususunda doğrudur:

Efendimiz hiçbir makamda bağlı kalmıyor, anında başka bir makama geçiyordu. Mülk makamını da ona verdiler: “Melik bir peygamber olmakla, fakir bir peygamber olmak arasında serbest bırakıldım, fakir bir peygamber olmayı seçtim, bir gün aç bir gün tok olmayı istedim.” Meşhur bir hadiste Peygamber (sav) şöyle buyuruyor: “Yeryüzünün hazinelerinin anahtarları bana verildi.” Bütün hazinelerin anahtarlarını bana getirdiler ve “istersen Mekke ’nin dağlarını altına çevirelim, nereye gitsen seninle gelsinler” dediler. Bu çeşit şeyler hadislerde çoktur. Yine şöyle buyurdu: “Ben Âdemoğulları’nın efendisiyim, iftihar etmiyorum.” Bundan büyük saltanat nasıl olabilir? Ancak saltanattan maksat saltanat elde edildikten sonra ondan geçmek ve hepsini Allah’ın yolunda bağışlamaktır. Özü ve içini almalı, kabuğunu atmalıdır. Efendimiz (sav) böyle yapmıştır. Başka cevaplar çoktur ama bu kadarı yeterli görülmüştür ki söz uzamasın.

O hâlde belli olmuştur ki saltanat ve padişahlık Hazreti İzzet’e yakınlaşmaya büyük bir vesiledir ve saltanat Hakk’ın hilâfetidir. Bu sebeptendir ki sultan Allah’ın gölgesidir. Zira her şeyin gölgesi onun halifesidir. Ancak bu hilâfet ve gölgelik halife olunan kimsenin sıfatları halifede mevcut olduğunda gerçekleşir. Bu mânada Zıllullah’ın tefsirinde şöyle buyurmuştur: “Bütün mazlumlar O’na döner.” Yani bütün mazlumların sığınağıdır. Öyle ki onlara hiçbir zalimden zulüm ya da cefa ulaşmasın. Bu zulüm ve cefanın sultandan ulaşması durumunda nasıl Zıllullahlık tasavvur edilebilir ve hilâfet nasıl mümkün olur?

Maksat şu ki padişah Hakk’ın fermanı ile kıyam ettiğinde, hevâya uymaktan kaçındığında, reayasını sığınağı, devleti ve koruması altına aldığında padişahlığının hakkını verdiğinde Hakk’ın hilâfetine liyakat elde eder, yaratılışın özü olur. Zira yaratılışın maksadı hilâfet sırrıdır: “Ben yeryüzünde halife yaratacağım.” Eğer zulüm, cefa, hevâya uyma, Allah’a muhalefet ile meşgul olursa Allah’ın gazap ve kahrının sureti olur ve zamanının İblis’i olur. Ebedî lanete dûçar olur ki, “Dikkat edin Allah’ın laneti zalimleredir.”

Allah’ın selamı Muhammed ve âline olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah adaleti ve iyiliği emreder.”

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Kıyamet gününde Allah’ın indinde en faziletli kul, adil ve rıfk sahibi imamdır, en şerlisi ise zalim imamdır.”

Bil ki padişah için üç hâl vardır: İlki kendi nefsi ile olan hâlidir, ikincisi reaya ile olan hâli, üçüncüsü ise Allah’ı ile olan hâlidir. O her bir hâlde Hazreti İzzet’ten üç şeye memurdur ve üç şey ona yasaklanmıştır. Adalet, ihsan, yakınlara bağışa emredilmiş; fahşa, münker ve sapkınlıktan ise men edilmiştir. Bunların her bir hâlde kendi hâllerine uygun başka mânaları da vardır.

Padişahın nefsi ile olan ilk hâli tevhidi elde etmeyle kendi nefsine karşı adil olmak, farzları yerine getirerek ihsanda bulunmak ve yakınlara bağışta bulunmaktır. Uzuvlarının haklarına riayet etmeli, nefse karşı koymalı, kalbini kontrol etmeli, zâhir ve bâtın hisleri muhafaza etmelidir ki her birini memur olduğu şeye kullanabilsin ve yasaklandığı şeyden alıkoysun. Fahşa, münker ve sapkınlık hoşlanılmayan, çirkin fiiller, sözler ve hâllerdir ki bunlardan karanlık , perdeler ve uzaklık meydana gelir ve yalan, gıybet, iftira , sövgü, zina, fısk , fücur ve zulüm gibi yerilmiş sıfatları doğurur.

Padişah hususi padişahlığın hakkını eda etmediği müddetçe umumi padişahlık için ona ziyan vermeden hakkıyla kıyam edemez. Birçokları da hususi padişahlığın hakkını vermelerine rağmen umumi padişahlığın hakkını yerine getirememiştir. Zira o Hakk’ın hilâfeti ve niyabetidir, nübüvvetin ardılıdır ve ondan daha büyük bir iş yoktur. Efendimizin (sav) buyurduğu gibi: “Kulların en faziletlisi...” Hak Teâlâ adil padişaha itaat etmeyi kendine ve peygambere itaat etmekle eş tutmuştur: “Allah’a Resûlü’ne ve sizden olan emir sahiplerine itaat edin.”

Hakikaten bil ki bir kimse hususi padişahlığın hakkını vermedikçe umumi padişahlığın hakkını da ferman kanunu üzere veremez. Bunun misali yeterince iyi yüzme bilmediği için kendisini boğulmaktan kurtaramayan bir kimsenin başkasını kurtarmaya çalışması gibidir ki bu, muhaldir.

Hususi padişahlık odur ki kişi hakiki reayası olan uzuvlar, nefis , kalp, zâhir ve bâtın hislerinin hepsini şeriatın fermanın kaydına alır ve Hakk’a kullukta her birini memur olduğu bir hizmetle görevlendirir, şeriat siyasetiyle yasaklananlardan alıkoyar, nefsi şeriat iksiriyle emmârelikten memurluğa ulaştırır, tıpkı nefis tezkiyesi faslında açıklandığı üzere. Kalbi tabiatının alıştığı şeylerden ve hevânın sevdiklerinden uzaklaştırır Hazreti Allah’a yöneltir ki Hakk’ın feyizlerini almaya lâyık olsun ve ilâhî teyid ile müeyyed olsun.

Daha sonra Rabbânî kuvvet ve semavî teyit ile padişahlığa başlar. Hakk’ın naibi olarak onun kulları üzerinde mutasarrıf olur ve saltanat hükümlerini fermanın kanunu üzere icra eder öyle ki bu hususta yaptığı her bir hareket, çaba, gayret ve iş onun için Hazreti İzzet’e yakınlık vesilesi ve yükselme derecesi olur.

Padişah ve reaya arasında olan ikinci hâl ise adalet ve insafı yaymak, zulmetmemek, reaya arasındaki eşitliğe riayet etmektir ki güçlü zayıfa zulmetmesin ve zengin fakiri ezmesin.

İhsan kendi mürüvvet ve kereminin eserlerini reayaya ulaştırmaktır. Zayıfları takviye etmek, güçlüleri idare etmek, fakirleri ve ihtiyaç sahiplerini sadaka ve infaklarla desteklemek, gelen giden yolcuların sorumluluğunu üstlenmek, ulemânın vakarını korumak, onların ihtiyaçlarını karşılamak, ilim talebelerini tahsile teşvik etmek, onların zaruri ihtiyaçlarını gidermeye yardım etmek, salihleri, zahitleri, âbidleri muhterem tutmak, hâllerini gözetmek, eğer ihtiyaçları varsa ihtiyaçlarını gidermek, uzlette olanlara, münzevilere onlar istemese de helâl mallardan yardımcı olmak, onları rahatlatmak ki böylece rahat bir şekilde ve zihinlerini toplayarak Allah ile meşgul olabilirler. Zira dünya onların nefeslerinin bereketi ve ihlası sayesinde ayakta durmaktadır. Bunların hepsi için beytülmâlde bir pay ve hak vardır. Onların nasiplerini onlara ulaştırmak vacibtir, hatta onlar izzet ve himmet yüceliğinden bunu istemeseler ve talep etmeseler bile. Eğer onların hakkını ulaştırmazsa zalim ve asi olmuş olur.

Yakınlara vermek bütün reayanın hakkını vermek demektir. Zira reaya padişaha nispetle yakınlar hatta aile hükmündedirler. Efendimizin (sav) hayatının sonunda ve ölüm anındaki vasiyeti buydu: “Namaz ve elinizin altındakilere iyi davranın.”

Padişahın buyurduğu her iyilik, nimet, adalet , insaf, kerem , mudara, siyaset, sılayı rahim ve saltanat mürüvvetidir ve bunlar memleketin devam ve sebatının sütunlarıdır ki Efendimiz şöyle buyurmuştur: “Adalet ve mülk bir aradadır.”

Reayanın zorluklarını hafifletmek ve insanların huzurunu temin etmek için memlekette konulan her güzel sünnet ve kaldırılan her kötü bid’at da bu çeşittir. Âlem yok oluncaya kadar hangi padişah bu güzel adet ile amel ederse ve o hafifletmeleri uygularsa bunların hepsinin sevabı o padişahın divanına yazılır. Eğer -Allah korusun- bunun aksine, bir zalim kendisinden önce bulunmayan ya da önceden bulunan ama başka bir padişah tarafından kaldırılan bir bid’at ya da kanun koyarsa âlem yok oluncaya kadar kim bu bid’at üzere iş görürse ve o kanunu uygularsa onların günahının hepsi bu bid’atçı zalimin divanına yazılır. Nitekim Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Kim güzel bir âdet koyarsa kıyamete kadar onun ecrinden ona yazılır kim de kötü bir âdet çıkarırsa kıyamete kadar onun günahı ona yazılır.”

Hakikat şu ki adil padişaha eski dönemlerden kalma kötü kanun varsa ve halka bunlarla zulmedildiyse ya da onlara ağır vergiler konulduysa bunları kaldırmak, hafifletmek ve def etmek vacibtir. Onun “Ben böyle buldum veya vebali onu koyanın boynuna” demesi özür olarak kabul edilmez. Zira vebalin onun boynunda olduğu ve ona da yazılacağı doğrudur ancak kendisi de buna razı olduğu için o da cezalandırılacaktır.

Diğeri şudur ki padişah çoban reaya sürü gibidir. Çobanın sürüyü kurttan koruması ve onun şerrini defetmeye çalışması gerekir. Sürüdekilerin bazıları boynuzlu koç ve bazıları da boynuzsuz kuzu ise boynuzlu koçun boynuzsuz kuzuya eziyet etmesini engellemelidir.

Sonra, İslâm sürüsünün kurdu melun kâfirlerdir. Bu zamanda şiddetli galebe elde etmişlerdir bu yüzden onların şerrini defetmek için padişahların, emirlerin ve orduların canla başla mücadele etmeleri vacibtir. Ekmeğin ve suyun onlara helâl olması ancak kâfirlere kılıç çekmeleriyle ve onların şerlerini def etmeleriyle olur.

Kâfir eziyet etmese de padişahın gazveye gitmesi, küfür diyarlarını fethetmesi, İslâm ’ı aşikâr kılması ve din kelimesinin yükselmesi için çaba göstermesi vacibtir. “Allah’ın kelimesi yücelsin diye”

Boynuzlu koçlar da güç sahibi zalimlerdir ki bunlar emirler, askerler, divan ashâbı, makam sahipleri, Hazretin naibleri, valileri, reisleri, kadıları ile haydutlar ve eşkıyalardır ki her biri fırsat bulduğunda kendi güç, kuvvet, imkân ve silahı ölçüsünce diğerlerine eziyet ve zulmetmeye koyulurlar.

Reayayı olduğu gibi bunların insafına bırakmamak lazımdır. Daima her bir grubun hâlini sormalıdır ki kıyamet gününde kıtmir ve nakir reayanın hâlini ve onların hayrını ve şerrini padişahtan sorarlar. Efendimizin (sav) buyurduğu gibi: “Hepiniz çobansınız ve hepiniz sürünüzden sorumlusunuz. Emir reayanın çobanıdır ve onlardan sorumludur.”

Padişahın reaya ile ilişkilerinde fahş, münker ve bagy içinde olması, onlar arasında fısk ve fücurla yaşaması ve onları fesada itmesidir. Allah korusun onların evlatlarını fesada teşvik etmesidir, hanedanları bednâm etmesidir. Onun zamanında fesad ehlinin güçlenmesi, emri bi’l-maruf ve nehyi ani’l-münker in kalkmasıdır, kimse bunu yapamaz. Din, salah ve ilim ehlinin pazarı kesatlaşır, fısk, fücur ve fesad ehlinin pazarı canlanır.

Düşük, aşağı, asil olmayan, gammaz, müfsit, zalim ve dedikoducular padişahın huzurunda çalışırlar ve kendi fasit garazlarıyla zulüm ve fesadı padişahın gözünde maslahat görüntüsüyle süslemeye çalışırlar. Böylece kendilerinin padişahın hâlini düşünen kimseler olduğunu iddia ederler ve kendilerini onun iyiliğini isteyen müşfik kimseler olarak gösterirler. Divanının ve hazinesinin geleceğini düşündüklerini iddia ederler. Memlekette bid’atler koyarlar ve yeni adetler çıkarırlar, vergileri artırır, yeni işleri çoğaltırlar. Parasız olan işleri paralı hâle getirirler. İnsanlara bahane bulur, müsadere ederler. Açık ararlar, suçsuzlara iftira ederler, suçlar nispet ederler. Haksız ve adil olmayan paylaştırmalarda bulunurlar, miras mallarında ve yetimlerin mallarında haksız şekilde tasarrufta bulunurlar. Tüccarlardan haraç alırlar, yolları haraca bağlarlar. Vakıflarda fasit şekilde tasarrufta bulunurlar, hak sahibinden hakkı alırlar. İmamların, sâdatların, zâhidlerin, âbidlerin, fakirlerin, salihlerin maaş ve geçimlerine göz dikerler ve o hayırların kesilmesine gayret ederler. İhtiyaç sahiplerini huzurdan uzaklaştırırlar ve hâllerini anlatmalarına izin vermezler. Padişahın hayırlarını, sadakalarını hak sahiplerine ulaştırmazlar.

Bunların hepsi padişahın din ve dünyasının kötülenmesine yol açar, dünyanın dört bucağında padişahın zulmü, fıskı ve cimriliği yayılır, halk arasında kötü huylu ve zalimlikle meşhur olur, âlem yok oluncaya kadar bu kötü isim onunla kalır. İnsanların bedduaları ve laneti hayatı boyunca ve ölümünden sonra bile onu bırakmaz.

O fasid kimselerin Hazret’e dostluk ve yakınlıkla süsledikleri ve fasid maksatlarını elde ettikleri her şeyin hesabı yarın büyük arz günü olan kıyamet gününde küçük ya da büyük ondan sorulacaktır. Zerre miktarı iyilik ve kötülüğünün karşılığını ona vereceklerdir ki, “Kim zerre miktarı iyilik yaparsa onu görecek kim de zerre miktarı kötülük yaparsa onu görecektir.”

Meliklerin çıkışının inişi vardır, etme!

Hakikatte meliklerin kendilerini zulme teşvik eden, mal sevgisini ve yığmayı süslü gösteren böylece onların helâl haram her yoldan mal toplamasına sebep olan, fakirlerin kanını döken bu şekilde güç ve imkân toplayan yakınlarından her biri ansızın ya bir hadiseyle ya da ölümle telef olurlar ve onlar için yalnızca dindeki ve dünyadaki bednâmlık kalır. Bu taife her ne kadar dostluk iddiasındaysalar da onların canının düşmanıdırlar. Eğer padişah görüş sahibi birisi ise bunlardan birisini bile kendisine yakın bırakmamalıdır.

Ancak dünya hırsının çokluğu ve mal sevgisi sebebiyle herkeste bu nazar bulunmaz. Zamanın ehli çoğunlukla bu çeşit zalimleri ve nesepsizleri yanına alıyor ve sanatçıları, hürriyetçileri, mâna ehlini, fazilet erbâbını, hayırlı müşavirleri ve tavsiyecileri kendilerinden uzak tutuyorlar. Eğer bu çeşit insanlardan padişahların huzurunda nadir olarak bir kimse bulunsa bile onlar çoğunlukla ilgisiz ve iltifatsız bırakılıyorlar. Zira bazı bedhahlar ve bedgular, onların hazineyi çoğaltma değil onu azaltma çabası içinde olduklarını yayarlar ve maharet ve kifayete sahip olmadıklarını ileri sürerler.

Saadet sahibi ve Hazreti Celle’den müeyyed padişah odur ki zamanın işlerinde şahane feraset nuruyla nazar eder. Bu kötü kokulu gaddar acuze, vefasız hileci dönen feleğin başlangıcından zamanın sonuna kadar binlerce nigar ve nevbahar genç yiğidi kendine koca etmiş, bir eliyle her birini binlerce neşe ve naza çekerken, diğer eliyle kahır hançerini onlara saplamıştır. Hangi baş onun yastığına baş koydu da kesilmedi, hangi mideyi doyurdu ki parçalamadı.

Hangi dostu çağırdı da düşmanlık kapısından çıkarmadı, hangi azizi okşadı da zilletle yakmadı, hangi zavallıyı emir kıldı da sonunda esir kılmadı, kimi memlekette vezir kıldı da sonunda zelil kılmadı, kimi şahlık tahtına oturttu da satranç tahtasındaki şah gibi kaldırıp atmadı?

İtibar gözüyle geçici dünyanın sözünde durmamasını ve mekkâr feleğin vefasızlığını müşâhede ettiğinde onun gururunun ipiyle kuyuya inmez ve iki günlük fani mal, nimet ve makamının çirkinliğine kapılmaz. Yakîn olarak bilir ki başkalarına vefa etmediği gibi kendisine de etmeyecektir. Bu yüzden kendine ve Allah’ın yarattıklarına geçici bir dünya hatırına zulmetmez. Bilir ki vefasız dünya bir karıncayı incitmeye dahi değmez, akıllı kimse onun yüzünden neden Allah’ı ve yarattıklarını incitsin ki?

Üçüncü hâl ise padişahın Allah’ı ile olan hâlidir ve burada zâhir ve bâtınını Allah ile düz tutmak anlamına gelir. Gizlisini ve açığını Allah ile tek tip kılmalı ve saltanat ve hükümdarlığı kulluk kemeri gibi kuşanmalıdır. Öyle ki kendisini ve saltanatını Allah için bilmeli, memleketi ve Allah’ı kendisi için bilmemelidir.

İyilik, Efendimizin (sav) buyurduğu şeydir: “İhsan Allah’ı görüyor gibi ibadet etmendir. Sen onu görmesen de O seni görür zira.” Padişahın ibadeti namaz , oruç ve Kur’an tilaveti gibi nafilelerle meşgul olmak, zamanın çoğunu uzlette ve halvette geçirmek, insanların maslahatlarını görmezden gelmek, ihtiyaç sahiplerini mahrum bırakmak, mülkün salah ve fesadından habersiz olmak, reayayı zalimlerin eline terk etmek değildir. Aksine bunlar bütün günahlardan daha büyük günahtırlar. Padişahın ibadeti farzları ve rivayet sünnetleri eda ettikten sonra mülkün maslahatı ile ilgilenmek, beldelerin ve kulların durumunu soruşturmak, Müslümanların ve Müslümanlık hukukuna riayet etmek, Allah’ın kullarına karşı ve padişahlık hükümlerinde Allah’ı görürcesine tasarrufta bulunmaktır. Eğer o nazar kuvvetine sahip değilse bile yakin olarak bilmelidir ki Allah ona bakıyor. Yaptığını ferman ile yapmalı, hevânın ve tabiatın pisliklerinden temizlenmelidir ki her yaptığı Hakk’ın yolundaki yolculuğunda bir adım ve Hazreti Rubûbiyet’e bir yakınlık ve yükselme vesilesi olsun.

“Yakınlara vermek” ubûdiyyetin sılay-ı rahimidir ki bir an bile kulluk eşiğinden çıkmasın ve mecazi dünya padişahlığıyla mağrur olmasın: “Dünya hayatı sizi gururlandırmasın ve aldatıcılar da sizi Allah’la aldatmasınlar.” Kendisine ve saltanatına Firavun gibi büyüklenme gözüyle bakmamalıdır ki şöyle diyordu: “Mısır mülkü ve şu altımdan akan nehirler benim değil mi?” Aksine daima acziyet, kırıklık, çaresizlik içinde ibadetin gereklerini yerine getirmelidir. Nitekim şöyle demiştir:

(Gazneli) Mahmud gibi saltanatına güvenmemeli, zamanının Ayaz’ı olmalı, daima aczini görmelidir.

Fahşa, münker ve bagye gelince bu hâlde padişahlık azameti ve kibri ile saltanat üstünlüğü ve yüceliği istemeksizin meliklerin aklına gelir ve bu insanların kendisine ihtiyacının fazlalığını görmenin neticesidir. Bu ruhânî bir hastalık olup yalnız canın ve kalbin mizacına vâkıf mahir tabipler bunu tedavi edebilirler. Eğer bu afet tedavi edilmezse Hakk’a tuğyan doğar. Nitekim Hak Teâlâ şöyle buyurmuştur: “İnsan kendisini müstağni görünce tuğyan eder.” Başka bir yerde şöyle buyurmuştur: “Allah rızkı kullarına açsaydı yeryüzünde azgınlık çıkardı.”

Yakin bilmelidir ki kul zenginlik, istiğna, ve saltanat izzeti ile kendisine baktığında tekebbür ve tecebbür marazı doğar ve Allah’ın yarattıklarına hakaret ve zillet gözüyle baktığında hemen Hakk’ın inâyet nazarından düşer. Efendimiz (sav) şöyle buyuruyor: “Kalbinde zerre kadar kibir bulunan kimse cennete girmeyecektir.” “Ya Resûllah kibir nedir?” diye sordular. “İnsanları hakir görmek ve Hakk’ı görmemektir.” buyurdu.

Bu afetin dermanı şudur ki ne zaman tavus gibi saltanat ve memleket kanatlarını görmek ve onlarla sevinerek tekebbür ve tecebbür âleminde uçmak isterse önce siyah acziyet ve fenâ ayağına bakmalıdır ki aslı nedendir: “Biz sizi bayağı bir sudan yaratmadık mı?” Görür ki ilkin değersiz bir suydu ve sonunda da değersiz bir avuç toprak olacak. Bu arada da bir lokmaya ve bir damlaya esirdir. Üstelik o lokma ve damla boğazında geçmeyecek ve takılacak olsa iki cihanın mülkünü verip ondan kurtulmaya razı olur. Yine bu arada her an ölümün gelmesini bekler, feleğin dönmesi gece gündüz boyunca onun ömür evini yavaş yavaş aşındırmış ve tamamen harap etmek üzeredir. Böylesi bir hâlde mağrur olmanın anlamı nedir?

Padişahların her bir taifeye karşı olan davranışları ve insanların hâllerine karşı şefkatlerine gelince bil ki; dünyadaki padişah vücuttaki kalp gibidir. Padişah salih olduğunda tüm dünya salah bulur, padişah fasit olduğunda ise tüm dünya fasit olur. Tıpkı Efendimizin (sav) kalp hakkında buyurduğu gibi: “İnsanoğlunun vücudunda bir et parçası vardır o sağlam olduğunda bütün beden sağlam olur o bozulduğunda bütün vücut bozulur, o kalptir.” Bu yüzden o şöyle buyurmuştur: “İnsanlar padişahlarının dini üzeridirler.”

Vezirin padişah yanındaki konumu aklın kalbin yanındaki konumu gibidir. Nasıl ki kalp kâmil bir akla muhtaç ise ve onun meşveretiyle beden ülkesinde tasarrufta bulunursa ve külli ve cüzi maslahatlara bu şekilde riayet ederse padişah da âlim , adil , insaflı , temyiz sahibi, kifayetli, emin, vâkıf, dünya görmüş, iş bilir, himmet ve nazar sahibi, mürüvvetli, güzel ahlâk lı, dindar , temiz itikatlı, müşfik bir vezire muhtaçtır ki hususi ve umumi bütün işlerde onunla meşverette bulunsun. Bütün devlet erkanı, Hazretin naipleri ve reayanın umumu ona müracaat edebilsinler.

Vezir böyle bir kimse olunca padişah da gönül huzuruyla fetihlerle ve saltanat adap ve gerekleriyle meşgul olabilir. Aksi takdirde padişah hükümdarlığın ve vezirliğin hükümlerini yerine getirmeye mecbur olur ve fetihlerden saltanatın şartlarından ve hükümlerinden geri kalır ve memleket hâlleri ve reayanın işleri aksar. Bu sebepten Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Allah bir melik için hayır dilediğinde ona salih bir vezir verir, unuttuğunda hatırlatır, hatırladığında yardım eder.” Vezir liyakat sahibi olduğunda ona hürmet göstermeli ve vakarını korumalı, hükmünü memlekette cari kılmalıdır. Ancak hâllerini daima gözlemeli, memlekette olup bitenden padişah tam olarak haberdar olmalıdır.

Aynı şekilde müstevfi, müşrif, nâzır, ârız, katip, hacib, haznedar, vali gibi diğer devlet erkanı memurlar da tıpkı beş his uzvu gibidirler ve ortak his ve göz, kulak, dil, burun, dokunma, fikir, hayal , anlayış, hafıza , hatırlama ve diğer kuvvetlere benzerler. Emirler baş, el, ayak gibi asli uzuvlardır, ciğer, altıparmak, safra gibi. Valiler, naipler, nakipler ve diğer görevliler parmaklar, eklemler vs. gibidirler. Diğer askerler ve reayanın umumu da derecelerinin farklılıklarına göre damarlar, sinirler, kemikler, adaleler ve bütün vücuttur. İnsan şahsı nasıl bunların hepsine muhtaç ise ve bunlardan birisi olmasa insan eksik, sakat kalırsa padişah da bunların hepsine muhtaçtır ve bunlardan birisi eksik olursa memleket işi noksan olur ve eksik kalır.

O hâlde padişah bu makamların her biri için ehliyetinden, emanetinden, diyanetinden ve güzel ahlâk ından emin olduğu kimseleri tayin etmeli ve ona güvenmelidir. Hâllerine vâkıf olmalıdır ki cüretlenmesinler ve küstahlaşmasınlar, tamah göstermesinler. Onlar için gerekli ekmek paralarını, maişetlerini tam olarak göndermelidir ki zaruri ihtiyaçlarından ötürü ihanete düşmesinler. Birbirleri hakkındaki sözlerini ihtiyatsızca dinlememelidir ki bazıları hasetlerinden ötürü emin kimseleri hain göstermeye çalışırlar ve şefkat sahiplerini ihanetle suçlar, muhlislere iftira ederler.

Eğer ihlaslı bir kimseden ufak bir hata meydana gelirse fazla bir müşkül olmaz ve padişahlık affını kullanmalıdır, her şeye hemen öfkelenmemeli, siyasetlerinde ifrata düşmemelidir. Affedilmeyecek bir suç işlendiyse, “Kötülüğün karşılığı benzer bir kötülüktür” demeli, sürekli “Öfkelerini yutarlar, insanları affederler ve Allah ihsan sahiplerini sever.” âyetini gözünün önünde bulundurmalı, ancak gevşeklik ve aldırmazlıkla itham edilecek şekilde de davranmamalıdır ki fesat ve fitne ehli cesaretlenmesin ve kafalarda fesat oluşmasın.

Aksine padişah siyaset, intikam, yiğitlik ve hamiyyet ile meşhur olmalıdır. Suçlar küçük olursa korkutmalı, tehdit etmeli, söz almalı, nasihat buyurmalıdır ve hilmiyle affetmelidir. Eğer kısası gerektiren ya da mülkte aksaklığa yol açan bir suç olursa tâbi ki ondan geçmemelidir ve şeriat fermanıyla kılıcını esirgememelidir. Bu mâna Allah göstermesin vücuttaki “akile” illetine benzer ki bir uzuvda meydana geldiğinde ihmal gösterilemez ve o uzvu bıçakla kesip atmalıdır ki diğer uzuvlara da sirayet etmesin.

İşlerinde ifrat ve tefrite düşmemeye özen göstermelidir ki, “İşlerin hayırlısı ortasıdır.” Siyasette (cezalandırma) halkın kendisinden korkmasına ve nefret etmesine yol açacak şekilde aşırıya gitmemelidir. Eğer korku ve nefret onlarda hakim hâle gelirse nefisler döner, hileler ve tuzaklar kurmaya başlarlar ve memlekette huzur kalmaz.

Çok da fazla hilm göstermemelidir ki padişahlığın azameti ve saltanatın heybeti gönüllerden silinsin, müfsitler ve haydutlar cesaretlensin, zalimler hakim hâle gelsinler, salihlerin, muhlislerin, zayıfların ve gariplerin işleri zora düşsün ve çeşitli yönlerden büyük sıkıntılar doğsun.

Cömertlikte fazla aşırıya kaçmamalıdır ki israf ve itlafa yol açsın zira bu yerilmiştir. Hak Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Müsrifler şeytanın kardeşleridirler.” Malı korumada da o denli çaba göstermemelidir ki cimrilik ve eli sıkılıkla itham edilsin, zira bu da yerilmiştir ve dünya ve âhirette hüsrana sebep olur. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Allah’ın kendilerine verdiklerinde cimrilik yapanlar bunun kendileri için hayırlı sanmasınlar aksine onlar için şerdir, cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolandırılacaktır.” Aksine Allah’ın fazlını Allah’ın yarattıklarından esirgememeli, dünya ve âhirette güzel namı elde etmelidir. Ecel emiri ansızın tuzağını açmadan ve onu saltanat tahtından çekip almadan, yıllar boyunca elde ettiklerini düşmanlarına vermeden, ve rahmet suyundan başkasıyla söndürülemeyen hasret, pişmanlık, garamet ateşi canında alevlenmeden önce bunu gerçekleştirmelidir.

Kimin basiret gözü ilâhî nur ile aydınlanmışsa o mal ve makamını bırakacağını bilir. Bâkî kalan ve müminin yardımcısı olan ve elinden tutacak olan salih işler bedenî salih ameller ve mali kalıcı hayırlardır. Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “İnsan öldüğünde üç şey hariç amelleri kesilir: Devam eden sadaka, faydalı ilim ve kendisine hayır dua eden salih evlat.”

Hangi devlet kul mezarda yatarken ve amellerden geri kalmışken meleklerin her an ona Hazreti İzzet’ten rahmet ve keramet tabakaları getirmelerinden daha büyüktür. Şöyle derler: “Bu sevap senin medresende ve dergâhında falan dervişe ulaşan ve fakihe ulaşan lokmanın karşılığıdır, ya da senin hayrat binalarından falan kula erişen huzur ve istirahatın karşılığıdır ya da falan köprüden geçilmesinin karşılığıdır, ya da falan ribatın duvarının gölgesinde oturmasının karşılığı ya da falan mescitte kılınan iki rekât namazdan senin payına düşen sevaptır.”

Hiçbir padişah devletli zamanlarında böylesine saadetli işlerden geri kalmamalıdır ki o hayırlara sahip olabilsin. Zira güzel devlet uykusundan uyandığında bir bakar ki mal ve serveti elinden gitmiş ve bu saadetlerden de mahrum kalmış. Evet eğer bu saadetlerden mahrum kalırsa hiç olmazsa başkalarının yaptığı hayırları iptal etme şekâvetine kapılmamalıdır.

Bir zerre miktarı dahi vakıfları değiştirmeye ve dönüştürmeye çalışmamalıdır. Kötü ahlâklı, fasit akideli haydutlardan bu mânayı kabul etmemelidir ki onlar cehalet ve gafletle kendi kan, can ve imanlarına çabalarlar ve bilmezler ki binlerce hak sahibi, hayır ve salah ehli mazlumun bedduasını hangi akıllı çekmek ister ve binlerce hayır binası sahibinin ruhlarını hangi inançlı kimse peşine takmak ister?

Bir binada bir hayır kabul edilmiş olabilir ve onun vesilesiyle o hayır sahibi kimse için Hazreti İzzet’e bir yakınlık meydana gelmiş olabilir. Sürekli olarak Hazret’e şikâyetini dile getirir ve “Allah’ım ben malımı kendi nefsimden uzak tuttum, evladımı mahrum bıraktım, senin rızan için senin kullarına vakfettim, falan zalim o hayrımı iptal ediyor, senin kullarını mahrum bırakıyor, senin huzurunda bu küstahlığı yapıyor, ne dersin?” Bunun üstesinden kim gelebilir? Mahsusen de vakıflar ve talepliler çok olursa. Ateşin azabından Allah’a sığınırız.

Kesinlikle bir cahil ya da gerçeği ters yüz eden bir âlim evkaf malını başka bir işte kullanmak caizdir diye ruhsat verirse, gazaya çıkması için orduya harcanabilir, köprü, ribat, kale ya da set yapılabilir derse bununla mağrur olmamalıdır ve kesinlikle kendi vakfedildiği yer haricinde kullanmanın caiz olmadığını bilmelidir. Her vakıf malı yalnızca vakfedenin belirlediği alanda kullanılabilir aksi takdirde fetva veren, buyuran, işi yerine getiren, engellemeye gücü yeten ama engellemeyenlerin hepsi bunun vebaline ve günahına ortak olur, o zulme bulaşır. Yarın vakıfların gerçek hak edenleri onların hasmı olurlar ve adalet talebinde bulunurlar.

Padişahın memleketlerinde bulunan vakıfları vakfedenin belirlediği şekilde hak sahiplerine vermesi vacibtir. Vakıflara diyanet sahibi, emin, müşfik kimseleri tayin etmeli ki vakıfların imarına çalışsınlar, zalimlerin ve yiyicilerin ellerini kessinler ve hak sahiplerine haklarını ulaştırsınlar. Böyle yapmaları durumunda Hak Teâlâ vakıf sahiplerine sevap verdiği gibi padişaha da sevap verir.

Bu zayıf bir zamanlar Şam ’da iken Sultan Selahaddin ’in (ra) âdetinin bir şehri aldığında orada bir hayır binası yaptırmak olduğunu duymuştum. Mısır diyarını aldığında veziri Kadı Fadıl ’a (ra) şöyle demişti: “Burada bir dergâh yaptırmak istiyorum.” Kadı ise ona şöyle demişti: “Ben ise Mısır diyarında İslâm sultanının bin hayır binası inşa etmesini istiyorum.” “Bu nasıl mümkün olur?” diye sorunca Kadı: “Mısır diyarında önceden inşa edilmiş bin hayır binası mevcut, bu vakıflar büyük bir hasar almış, eğer İslâm sultanı buyurur da bu vakıfları eski mamur hâline getirirlerse ve yiyicilerin elinde kurtarırlar, mütedeyyin eminlerin eline bırakırlarsa bunun sevabının hepsi bunları siz yaptırmışsınız gibi size ait olur.” diye cevap verdi. Sultan da böyle yapmalarını buyurdu.

Yakîn olarak bilmelidir ki padişahlığı zamanında vakıflarda meydana gelen her bir müşkülü Hak Teâlâ o padişahtan soracaktır. Bu yüzden bu büyük işi değersiz görmemeli ve onun vebalinden kaçınmalıdır.

Aynı şekilde padişah halkın hâline şefkat göstererek dergâha dindar , güzel akideli, güvenilir bir hacib görevlendirmelidir ki mazlumların ve ihtiyaç sahiplerinin hâllerini olduğu gibi iletsin. Padişah onların ihtiyaçlarının giderilmesini vacib ve önemli işlerden görmeli, bunu büyük bir ganimet saymalıdır.

Padişahın kâfirlerin kalesinin bulunduğu yerlere yiğit , cesur, mert, savaş tecrübesine sahip, dindar ve hamiyetli bir emiri, tam bir orduyla göndermesi, ekmeklerini ve ihtiyaçlarını tam olarak karşılaması da vacibtir. Daha sonra ona bir gece bile yerinde oturmamasını, her gün saldırı ve cihatla meşgul olmasını buyurmalıdır. Yardıma ihtiyaçları olursa yardım göndermelidir ki sürekli güçlü, hakim ve ümitli olsunlar. Kazandığı her fetih için ona hediyeler göndermelidir ki yiğitlikleri ve fedakârlıkları artsın ve din düşmanlarını yok etmede çabaları çoğalsın.

Gaflet ve ihmalde bulunmamalıdırlar ki kâfir hakim hâle gelsin ve İslâm topraklarına saldırsın ve her seferinde binlerce Müslüman ’ı öldürsün ya da esir alsın. Müslümanların çocuklarını, ailelerini ve ehillerini köle edemesinler ki bunların hepsi zamanın padişahının zimmetine verilmiştir ve onlardan dolayı cevap verecektir.

Padişaha vacib olan işlerden birisi de bir şehre ya da vilayete vali ya da hakim gönderdiğinde akil, temyiz sahibi ve dindar birisini göndermesidir ki siyaset, diyanet ve mürüvvet sahibi olsun ve o işin gerektirdiği şartları ziyadesiyle yerine getirebilsin. Zalim bir kime olmamalıdır ki sürekli reayanın kanını döker, gafil bir kimse de olmamalıdır ki reayanın maslahatını ihmal eder.

Diğeri bir şehre ya da vilayete kadı gönderdiğinde âlim , akil, dindar ve salih bir kimseyi göndermelidir. Yetimlerin malından, miraslardan ve vakıflardan ya da rüşvet ve bunun gibi şeylerden elini çekmiş birisi olmalıdır. Muslih, mutemid ve mütedeyyin insanları görevlendirmelidir ki davalarda kendi arzularına göre davranmasınlar, nefsi olarak hakkı bâtıl , bâtılı hak kılmasınlar. Bu mâna bu zamanda daha zor elde edilir olmuştur. Zira çoğu zaman kadılığı ehliyete göre değil yapılan hizmetlere göre verirler. Kim de hizmet ederse karşılığında bir hizmet almak ister.

Hulâsa padişah her taifenin hâlini düşündüğünde, her bir amel ve hüküm sahibinin işlerinden haberdar olduğunda ve memleketinde zulüm olmasın diye Müslümanlık derdiyle dertlendiğinde işler kısa sürede düzelir, ehil olmayanlar ehlileşir ki, “İnsanlar meliklerinin dini üzeredirler.”

Eğer ömür gafletle geçer ve hevâ , şehvet ve zevklerle zamanını geçirirse ve reayanın derdiyle dertlenmezse zalimler kısa sürede hâkim hâle gelir, makam ehli olanlar el uzatırlar, hak sahiplerini mahrum bırakırlar, kâfirler istila eder, Müslümanları huzursuz ederler, haksız yere kanlar dökülür, gariplerin ve tüccarların malları telef olur, fesat aşikâr olur. Birçok fitne ve belâ meydana gelir ki anlatmayla bitmez.

Bütün bunların vebali zalim ve fâsık padişahın boynundadır. Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Kıyamet günü Allah’ın indinde kulların en şerlisi zalim sultandır.” Dilencilik bile böylesi bir padişahlıktan binlerce kere daha değerlidir. Zira Efendimiz (sav) şöyle buyuruyor: “Padişah reayanın maslahatına riayet etmezse Allah onu yüzü koyun cehenneme atar.” Yine şöyle buyurmuştur: “Bir topluluğa emir olan kimse kıyamet günü elleri bağlı olarak getirilecek, insanlar onu terk edecek, zulmü ise onu helak edecektir.” Her bir çıkışın ona münasip bir inişi vardır. Nasıl ki hiçbir mertebe lâyıkıyla yapıldığında padişahlık mertebesinden daha değerli ve yüce değilse ve faydası da o kadar fazla değilse -ki Efendimiz şöyle buyurmuştur: “Konuştuğunda doğru söyleyen, hükmettiğinde adaletli olan, rahmet istendiğinde rahmet eden padişahtan daha üstün kimse yoktur.”- ziyanı da ona münasiptir.

Allah’ın selamı Muhammed’e ve yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Benim için ehlimden bir vezir kıl”

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Allah bir padişaha hayır dilediğinde ona salih bir vezir kılar, unuttuğunda ona hatırlatır, hatırladıklarında yardımcı olur.”

Bil ki vezaret saltanatın yoldaşı, memleketin büyük rüknüdür ve hiçbir padişah salih, rey sahibi, müşfik, kâfi, dahi, âlim ve amil bir vezirden müstağni değildir. Yalnızca Allah Celle Celâluhu’nun padişahlığı vezire ve yardımcıya muhtaç değildir. Zira Hazreti Celle’nin misli ve benzeri yoktur diğer bütün peygamberler (as) vezire ve yardımcıya muhtaçtır. Nitekim Hak Teâlâ Musa ’nın (as) hâlinden haber veriyor ki Hazreti İzzet’ten vezir istemiş ve “Benim için vezir kıl” demişti. Efendimiz de (sav) şöyle demişti: “Benim için gökte iki vezir ve yerde de iki vezir vardır. Göktekiler Cebrail ve Mikail yerdekiler ise Ebû Bekir ve Ömer ’dir.”

Memlekette kâmil ve muhterem bir vezir olmazsa memlekette azamet ve güzellik de olmaz. Memleketin misali otağın misaline benzer. O otağın direği rey sahibi vezirdir ve ipleri de küçük, büyük emirlerdir, tıpkı iplerin bazılarının küçük bazılarının büyük olması gibi. Diğer askerler de otağın eteğinde bulunan ve halka şeklinde olan diğer küçük iplere benzer. Kalan naipler ve amiller gibi kimseler ise otağın diğer ipleri gibidir. Hakikatte o otağın çivileri, padişah insaf ve adalet sahibi olduğu müddetçe payidar kalır. Emirler, vezirler ve askerler ne kadar fazla, şevket ve azamet ne kadar çok ve araç gereçler ne kadar güçlü olursa olsun adalet olmadıktan sonra memleket huzur ve istikrara kavuşamaz. Nasıl ki otağ için direk ve ip gerekliyse ancak çivi olmadan yerinde sabit kalamazsa ve köşedeki çivilerden birisi çıkarsa otağ sallanmaya başlarsa adalet de böyledir. Efendimiz bu sebeple şöyle buyurmuştur: “Mülk küfürle kalır, ancak zulümle kalmaz.”

Vezir memlekette direk mesabesinde olduğu için ne kadar yüce ve büyük olursa memleket otağının azameti ve güzelliği de o kadar fazla olacaktır. Vezirde direkte olduğu gibi dört özellik bulunması gereklidir: Doğruluk, yücelik, sebat , tahammül .

Vezirin üç hâli vardır: İlki onunla Allah arasındaki hâl, ikincisi onunla padişah arasındaki hâl ve üçüncüsü onunla ordu ve halk arasındaki hâl. Bu üç hâlde de o dört özelliği kullanmalıdır ve her bir hâlde o hâle münasip mânayı.

Öyle ki onunla Allah arasındaki ilk hâlde doğruluğu izlemelidir. Tıpkı Hak Teâlâ’nın, “Emredildiğin gibi dosdoğru ol” buyurması gibi. Yani sıratı müstakim olan şeriat yolunda doğru ol. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Bu benim doğru yolumdur, öyleyse ona uyun.” Daima her işte Allah’ın tarafını tutmalı, ondan çekinmelidir. İnsanların işini düzelteceğim derken Hakk’ın işini eğriltmemelidir ki bütün sapmaların başı budur. Allah’ın işini düzeltirken insanların işini aksatırsa buna üzülmemelidir. “Kim Allah içinse Allah da onun içindir.” Himmetini yüce tutmalı, dünya mal ve makamına aldanmamalıdır, bu leş dünya hayatına başını eğmemelidir.

Dünya mal ve makamını yol azığı gibi görmelidir. Ömrün uzunluğunu hac ayları, kesin eceli vakfe mevsimi ve günü gibi, kendisini de Beytullah yolcusu gibi görmelidir. Yakin olarak bilmelidir ki azığını ve levazımını nefs-i emmâre nin sıfatlarını onlarla aşması için kendisine vermişlerdir ki onunla maksat ve maksut olan Hazret’in Kâbesi arasındaki hicap nefsin çölünden başkası değildir.

O hâlde Şat’ın suları ona hoş gelir ve tabiat Bağdat ’ına inerse, her gün develerini sular, yolculuk araç gereçleriyle oradaki varlığını güzelleştiren şeyler yapar, arzular şarabından kendisini sarhoş kılar böylece kafileler gelir geçer ansızın mevsim gelir ve diğerleri haclarını yaparlar. Sonunda elinde ümitsizlik rüzgârı, başında utanç toprağı, gözünde hasret suyu, gönlünde pişmanlık ateşi kalır. Bu ebedî saadet vesilesi kılınabilecek mal ve makamı ihmal ve zayi eden, ondan nimetlenme ve tecemmül ile yetinen kimsenin durumudur.

Cennet derecelerinin ve Hakk’a yakınlaşmanın vesilesi olan dünya malı ve makamını nefsânî hevânın Hindistan ’ına yolculuk için azık ve araç kılan ve hayvânî şehvetler ve nimetler vesilesi yapan kimseler ise asla visal kâbesinin cemâlini göremezler ve “Onlar hayvanlar gibidir hatta daha da aşağıdırlar” mertebesinde kalırlar onların nasibi şudur: “Bırak onları yesinler, nimetlensinler, arzularıyla oyalansınlar, daha sonra bileceklerdir.”

O hâlde er kimse himmetini yüce tutmalı, bu fani çirkinliklerle mağrur olmamalı, âhiret derecelerine nazar etmeli, dünyevî mal ve makamı Hakk’ın kabulü ve yakınlığı için vesile kılmalıdır.

Sebat ise din işinde dürüst, yakin sahibi ve sabit kadem olmak mânasındadır. Allah için yaptığı işten insanlar için ve onların kınamasından dolayı yüz çevirmemesi, kimseden korkmamasıdır. Zira Hakk’ın haslarının hasiyetleri şudur: “Onlar Allah yolunda cihad ederler ve kınayanın kınamasından korkmazlar.”

Tahammül ise gök ve yer ehlinin üstlenmekten aciz kaldığı şeriat görevlerininin emanet yükünü çekme mânasındadır ki: “Emaneti göklere, yere ve dağlara sunduk, üstlenmekten kaçındılar.” Bunu çekerken ciddiyet, sabır ve tahammül göstermeli, emanete ihanet etmemelidir ki ayağı Hakk’ın yolunda sabit kalsın. Sonunda o hitap gelir ki, “Allah emaneti ehline vermenizi emreder.” Emaneti reddettiği için kırmızı yüzlü olarak emanet sahibinin huzuruna çıkar.

Vezir ile padişah arasındaki ikinci hâlde de aynı dört hasleti kullanmalıdır. Birincisi doğruluktur. Padişah karşısında zâhir ve bâtınını bir kılmalı, derûnunu ihanet, kin ve nefretten temiz lemeli, onun huzurunda nifakla yaşamamalıdır. Onun huzurunda onun hoşuna gidecek şeyler söylediği, mizacına riayet ettiği, yaptığı ve söylediği iyi ve kötü her şeye “emir doğru söyledi” dediği hâlde dışarı çıktığında başka söylerse, herkese onu şikâyet ederse, cahil ve zalim diye insanların diline düşürürse ya da kendi arzusu için bir kimseye zulmettiğinde padişahın o şekilde buyurduğunu söyler kendisini suçsuz gösterirse bunların hepsi sapkınlık, nifak ve ihanettir.

Doğruluk, ihlas ve emanet odur ki; vaktin salahının kendisinde olduğu ve isabetli görüşün gerektirdiği şeyi padişahın huzurunda güzel bir girişle, mümkün olan en latif ibarelerle saltanat âdâbını yerine getirdikten sonra ve fırsat bulduğunda sunmaktır. Eğer padişah bu söze karşı çıkar ve itiraz ederse onun sözünü kesmemeli ve ona karşı çıkmamalıdır. Padişahların ilâhî nur ile melikâne ferasetleri vardır. Nitekim şöyle demişlerdir: “Sultanların sözü, sözlerin sultanıdır.” Onun sözünü rıza ile dinlemeli ve kendi sözüne âşık olmamalıdır. O söz üzerinde iyice düşünmeyi vacib bilmeli eğer fazladan bir şey aklına gelirse ihtiyatla arz etmelidir. Hak sözden vazgeçmemeli ancak padişahın hâlini ve vaktini kollamalıdır ki kızgın ya da öfkeli anına denk gelmesin ve hakkı görmesine hicap olmasın. Mümkün olduğunca hak, sevap ve salah olanı güzellik ve incelikle onun kalbine yerleştirmeye çalışmalıdır ki ihlas ve doğruluk yolu takip edilmiş olsun.

İkinci hasleti yüceliktir. Padişahın huzurunda yüce himmetle yaşamalı, nefsin hevâ ve arzularına tamah etmemelidir, hiç bir şeye nazar etmemeli, istek kapısını tamamen kapalı tutmalıdır. Nefsini aziz, kanaatkâr ve kısa emelli tutmalıdır ki padişah feraset nuruyla bu ahlâkı gördüğünde onun nazarında makbul ve mahbub hâle gelsin, padişahın kendisine olan ihtiramı çoğalsın ve istediğinden daha fazlasını en güzel yoluyla elde etsin. Böylece şerefi de artar ve güzel namı yayılır.

Üçüncü haslet sebat tır. Padişahın huzurunda vefalı, sözüne bağlı ve sabit kadem olmalıdır. Öyle ki eğer padişahın düşmanları ve karşıtları onu kandırmaya çalışacak olurlarsa hiçbir şekilde kandıramasınlar ve birçok mal ve makamı ona sunsalar bile hiçbir şekilde yoldan çıkaramasınlar.

Dördüncü haslet tahammüldür. Sabırlı ve tahammüllü olmalıdır. Padişahın hiddet ve gazap hâlinde kendisine ya da başkasına söylediği şeyi ya da yaptığı fiili incelikle ve sessizce karşılamalı, onun gazap ateşini söndürecek şeyler söylemeli, öfkesini artıracak ya da kine yol açacak şeyleri dile getirmekten kaçınmalıdır. Hasım tarafından padişaha yönelik bir hadise meydana gelirse savaşa yol açmadan basiret, sükûnet , hüsnü tedbir ve isabetli görüş ile bertaraf edebiliyorsa etmelidir ki padişahın tehlikeye düşmesine sebep olmasın. “Sulh hayırlıdır” Eğer meydana gelen hadise yalnızca kılıçla giderilebilecek gibiyse ve muvafakat ve refakat merhemi bu yarayı iyileştirmiyorsa padişah da savaşmak istiyorsa onun elini bağlamamalı, onu korkutmamalıdır ki hevesi kırılmasın. Bahusus eğer kâfirlerle olursa onu teşvik etmeli ve cesaretlendirmeli, yardımcı olmalıdır. Eğer padişah korkuyorsa o korkuyu onun kalbinden uzaklaştırmalı ve onu Allah’ın yardımına ve zaferine karşı ümitli kılmalıdır ki kalbi Allah’ın nusret ve fethi ümidiyle güçlensin. “Galip gelecek olan Allah’ın taraftarlarıdır.” Eğer asker sayısı az olursa Allah’a dayanmalıdır ki, “Birçok az grup Allah’ın izniyle daha kalabalık gruplara galip gelmişlerdir.” Bütün hâllerde dinin, mülkün ve reayanın salahının kendisinde olduğu şeyi padişahın huzuruna sunmalı, ihmalde bulunmamalıdır. Müfsit şeylere karşı onu soğutmalı, hayırları göstermeli ve yardımcı olmalıdır ki, “Unuttuğunda hatırlatması ve hatırladığında yardımcı olması için” nassının işareti gerçekleşmiş olsun. Vezir bu belirtilen âdâb ve ahlâkla süslendiğinde padişahın sırtı onunla güçlenmiş olur. Bu yüzden Hak Teâlâ Musa ’ya (as) Harun’un vezirliğiyle minnette bulunmuştur: Nitekim şöyle buyurmuştur: “Bâzunu kardeşin Harun ile güçlendireceğiz ve sizin için iki delil kılacağız.”

Üçüncü hâl ise vezir ile hizmetkârlar ve reaya arasındadır. Dört hasleti korumalı ve onlara riayet etmelidir.

İlki doğruluktur. Hizmetkârlara ve reayaya karşı olan doğruluk onların hâllerine karşı müşfik olmak, daima onların sıkıntılarını paylaşmak, tımarlarıyla meşgul olmaktır. Hizmetkârlar araç gereç ve imkân sahibi oldukça reaya da huzur içinde ve müreffeh olacaktır ve üzerlerine bir yük düşmeyecektir.

Bu mâna yalnızca vezirin ülkedeki ziraat ve imaretle meşgul olması ve padişahın mal toplamaya düşkün olmamasıyla gerçekleşir. Zira eğer padişahın kalbinde mal toplama afeti meydana gelirse mecburen zulüm ve bid’atler ortaya çıkar. Ordunun ihtiyaçlarında eksiklik meydana gelir, reaya fakirleşir ve hizmetkârlar araçsız kalır. Reaya harap olursa ülke harap olur, hizmetkârlar araçsız kalırsa mülk sarsılmaya başlar. Afetler, fitneler ve büyük sorunların çıkması beklenir ki ondan sonra dünyadaki bütün hazineler harcansa da onları ortadan kaldırmak mümkün olmaz. Ülkenin ve reayanın abad olmasına çalışmalıdır ki bu sayede hizmetkârların araçları, imkânları temin edilebilir ve hizmetkârlar teçhizatlara sahip olup içleri rahat olduğunda saltanatı güçlenir. Mülkte istikrar olursa bütün cihan padişahın hazinesi olur.

Vezir padişaha yaklaşmak için memlekette bid’atlar çıkarmamalıdır. Zira bu padişaha dostluk değil tam bir düşmanlıktır. Zira dünyada kötü nama, âhirette cezaya ve Allah’ın gazabını çekmeye sebep olur.

Aksine halkın gelirlerini, geçimlerini ve maaşlarını artırmaya çalışmalı, yolculara, zahitlere, imamlara, âbidlere ve din ehline olan sadakaları ve bağışları çoğaltmalıdır ki bu memleketin dayanağı ve saltanatın sürdürücüsüdür, âhiret derecelerine ve yakınlığına sebep olur.

Vezir kendisine ait olan mallarla da hayırlarda bulunmalıdır ve kapısını ihtiyaç sahiplerine açık tutmalıdır. Allah’ın mahlukuna karşı cimrilik , eli sıkılık ve kabalık etmemeli, insanlara hoşlukla, cömertlik ve mürüvvetle davranmalıdır.

İkinci haslet ise yüceliktir. Hizmetkârlar ve reayaya karşı himmetini yüksek tutmalıdır. Onların hizmetine ve rüşvetine tamah etmemelidir. Sürekli olarak kereminin ve mürüvvetinin neticesini onlara ulaştırmalıdır.

Üçüncü haslet sebat tır. Reayaya ve hizmetkârlara karşı sebat göstermelidir öyle ki bir emire tımar verdiğinde, bir kimseyi bir yere vali tayin ettiğinde ya da bir kimseyi bir makama getirdiğinde çok fazla değiştirme yapmamalı, açık bir delil olmaksızın garaz ehlinin sözlerini dinlememelidir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Ey iman edenler size bir fâsık haber getirdiğinde onu araştırın.” Bir kimsenin ihaneti ve cinayeti kesinleştiğinde muhakkak ki ona müsamaha ve anlayış göstermemeli, cezalandırmayı ihmal etmemelidir. Rüşvet ve hizmet sayesinde bazı kimselerin dergâhta hak etmedikleri yerlere gelmelerine izin vermemelidir. Suçlu kimselere haksız yere arka çıkmalarına ve şefaat etmelerine izin vermemelidir ki başkalarında da cüret meydana gelmesin, zulüm ve haksızlık eli reayaya uzanmasın.

Vezirin bir kimseyi bir makama ya da işe tayin edecek iken ihtiyatlı olması vacibtir. Hak sahibine iş buyurmalıdır ki dünya ve âhiret makamlarındaki bütün sorunlar makamların ve işlerin hak sahibine verilmemesinden meydana gelir. Hizmet gördükleri, sarayda adamı olan kimseye iş vermişler ve ehliyetine bakmamışlardır. Makam ve iş için ehliyet sahibi olan kimseler ise izzet-i nefislerinden ve dinlerinden dolayı padişahların saraylarının etrafında dönüp durmayı reva bilmemişler, ehil olan olmayan herkesin önünde eğilmeyi kabul etmemişlerdir. Padişahlar da çoğunlukla her bir işin ehlini talep edip hak ettiği ölçüde iş buyurmayı başaramamışlardır. Bu yüzden dini makamların çoğu ehil olmayan kimselerin eline düşmüştür. Bu hususta hak gözetilmemesinden meydana gelen her şeyde Hazretin vezirleri, hacibleri ve naipleri de sorumludur ki yeterince hâlleri araştırmamışlar ve hüner, fazilet ve diyanet ehlini bulmamışlardır. Hüner sahiplerini bir kenarda zayi etmişlerdir ve fasit tamahlarla işleri ve makamları ehil olmayan kimselere vermişlerdir.

Dördüncü haslet tahammüldür. Vezir otağın bütün ağırlığını çeken direk gibi memleketin bütün reayasının ve hizmetkârlarının ağırlığını himmet , yumuşaklık ve şefkatle çekmeli, reayaya rahmet nazarıyla bakmalıdır. Eğer onlardan kendi şahsına zarar verecek işler hâsıl olursa onu bağışlamalı ve ondan geçmelidir ancak mülke zarar verecek bir durum meydana gelirse tedbiri vacib bilmelidir. Yorgunluğu kendisi için caiz bilmemelidir ki mülk ve reayanın işi yorgunluk sebebiyle ihmal ve ihlal edilir. Mülkün, reayanın, dostun, düşmanın başka memleketlerin ve sultanların durumundan haberdar olmalıdır ki dini veya dünyevî herhangi bir müşkül çıkacak olursa vukuundan önce tedbirlerini alabilsin. Zira vâkıa meydana geldiğinde tedbir almak oldukça zor ve güç olur.

Yakin olarak bilmelidir ki eğer belirtildiği üzere Allah, padişah ve reaya ile olan ilişkisini düzenler ve bu şekilde yaşarsa ve bütün hâllerde niyetini hâlis kılarsa yani kalbinde “padişaha ve reayaya olan bütün bu hizmetleri Allah’ın rızası ve ona yakınlaşmak için yapıyorum. Bir mümine iyiliğim dokunsun, huzur ve rahatlık sağlayayım, bir mazlumdan bir şerri uzaklaştırayım ve bir zalimi engelleyeyim diye çalışıyorum ki onunla Hakk’a yakınlık elde edeyim” diye düşünürse -nitekim Efendimiz (sav) şöyle buyuruyor: “Kardeşinize zalim de olsa mazlum da olsa yardım edin” “Ya Resûlullah mazlumken yardım edelim de zalimken ne yapalım” dediklerinde “zulmüne engel olursanız ona yardım etmiş olursunuz” dedi.- dost, düşman, havâss , avam , padişah ve reaya ile olan her hareketinde, çabasında, tahammül , sabır , doğruluk , sessizlik, sebat , emir ve nehiy, adalet , insaf, hizmet, tevazu , sıkıntı, meşakkat, alışveriş, giriş çıkış ve konuşup dinlemesinin her biri onun için Hazreti İzzet’in nezdinde bir yakınlık, yükselme, derece sebebi olur. Bunun şartı hevâya uymaktan, nefsi izlemekten, kibirden, efendilik gururundan, nimet verme ve hakimlik ucbundan arı ve pak olmaktır. Böylece belki Hakk’ın kabulünü sağlar: “Allah temizdir ve temizlerden başkasını kabul etmez.”

Aynı şekilde diğer naipler, valiler, memurlar da her biri kendi işinde emanet ve diyaneti yerine getirmeli, mümkün olduğunca belirtilen hasletlerle kendilerini süslemeli, Allah’ın tarafını gözetmeli, reayanın yükünü hafifletmelidir ki derecelere ve yakınlığa hak kazanabilsin.

Vezir ve bu diğer hizmetkârlar için bazı virdler ve vakitler de olmalıdır. Mesela gecenin bir kısmında kalkmalı, zikir faslında belirtildiği şekilde zikirle meşgul olmalı, sabahleyin ve diğer namazlarda bir müddet zikir ve Kur’an okumayla meşgul olmalıdır ki onlar hakkında şu metih gerçekleşmiş olsun: “Gece gündüz Rablerine dua ederler ve onun rızasını ararlar.” Eğer zaruret hâli dışında bütün gün boyunca, gelişinde, gidişinde, oturmasında, kalkmasında, yatmasında dilinde “Lâ ilâhe illallah” zikrini tutabilirse bu büyük bir devlettir ve şu cemaat arasında yer alır: “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzereyken Allah’ı zikrederler.”

Allah’ın selamı Muhammed’e (sav) ve âline olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kendilerine illim dereceleri verilenler...”

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Âlimler peygamberlerin vârisleridirler.” Yine şöyle demiştir: “Ümmetimin âlimleri İsrâiloğulları’nın peygamberleri gibidirler.”

Bil ki ilim Hakk’a yakınlaşmak için en değerli araç ve Hakk’ın sıfatıdır. İlim vesilesiyle yüce derecelere ulaşılabilir. “Kendilerine ilim dereceleri verilenler...” Ancak bu ilim ile korku ve haşyetin birlikte olması durumundadır. Zira bütün ilimlerin başı Allah korkusudur. Hak Teâlâ haşyet sahibi olan ve Allah’tan korkan kimseyi âlim olarak adlandırıyor: “Allah’tan âlim olan kullar korkar.” İlim arttıkça haşyet de artar. Nitekim Efendimiz (sav) şöyle buyuruyor: “Ben sizin içinizde Allah’ı en iyi bilen ve ondan en çok korkanınızım.” Haşyetin alâmeti o ilimle amel etmek, onu âhiret dereceleri için vesile kılmaktır mal toplamak ve dünveyî makam ya da hayvânî faydalar için değil. Kim de onunla amel etmez ve mal ve dünyevî makam için vesile kılarsa o hakikatte âlim değil cahildir. Hak Teâlâ onun misalini hâşâ eşeğe benzetmiştir: “Tevrat ’ı yüklenip de onu taşımayanlar kitap taşıyan eşekler gibidirler.” İlim peygamberlerin (as) mirasıdır: “Peygamberler dinar ve dirhem miras bırakmazlar onların mirası ilimdir, kim onu adlıysa büyük bir nasip almıştır.”

Peygamberler (as) iki çeşit ilim miras bırakmışlardır: Zâhir ilmi ve bâtın ilmi. Zâhir ilim sahâbelerin (ra) Efendimizin (sav) fiilinden ve sözlerinden aldıkları faydalı ilimdir. Tâbiîn ve selef ulemâsı ona tâbi olmuşlar, okumuş, öğretmiş ve onunla amel etmişlerdir. Kitap, sünnet , tefsir, hadis, fıkıh ve bunlarla ilgili ilimler gibi.

Bâtın ilmi ise Cebrail vasıtası olmaksızın gaybın gaybından, “Ev edna” makamında “Benim için öyle bir vakit vardır ki” hâlinde Efendimizin canına içirdikleri mânanın marifetidir: “Kuluna vahyettiğini vahyetti.” Nübüvvet velâyetinden o ağzına kadar dolu kadehlerden sünnet -i kiram gereği bir damlasını talep âleminin yanmışlarının ciğerlerine döktüler: “Allah’ın göğsüme koyduğu ne varsa Ebû Bekir ’in göğsüne koydum.”

Nasıl ki zâhir ilminin birçok çeşit varsa bâtın ilminin de çeşitleri vardır. İman ilmi , İslâm ilmi , ihsan ilmi , îkan ilmi , iyân ilmi , ayn ilmi , tövbe ilmi , zühd ilmi , verâ’ ilmi, takvâ ilmi , ihlas ilmi , marifet -i nefs ilmi , nefsin sıfatları ve afetleri ilmi, kalbin marifeti ilmi, kalbin sıfatlarının, devrelerinin ve hâllerinin ilmi , nefsin terbiyesi ve tezkiyesi ilmi , kalbin tasfiyesi ve terbiyesi ilmi , nefsânî, şeytânî, kalbî, aklî, imânî, melekî, ruhânî ve rahmanî hatırlar arasındaki farkın ilmi , işaret, ilham, hitap, nida, hatif ve Hakk’ın kelâmı arasındaki farkın ilmi , ahlâkın tehzibi ilmi , sıfatların tebdili ilmi , Hakk’ın ahlâkıyla ahlâklanma ilmi, müşâhedeler ve çeşitleri ilmi , mükâşefe ve farkı ilmi , tevhid ve farkı ilmi , cemâl sıfatları ilmi , celâl sıfatları ilmi , sıfatların mânaları ilmi , sıfatların tecellileri ilmi , zâtın tecellisi ilmi , makamların ilmi , hâllerin ilmi , yakınlık ve uzaklığın ilmi , kavuşmanın ilmi , fenânın ilmi , bekânın ilmi , mestliğin ilmi , uyanıklığın ilmi , marifet ve çeşitlerinin ilmi ve bunlardan başka saymanın uzun süreceği diğer gaybî ilimler. Bunların hepsi tarik yolcuları için “Âdem ’e bütün isimleri öğretti” ilmiyle hâsıl edilebilir. Ancak bu saadetten mahrum olanlar bu tür ilimlerden bir şey işitince onu inkâr ederler ve Efendimizin (sav) buyurduğu gibi: “İlimlerin içinde öyle bir ilim vardır ki yalnızca Allah’ı bilenler ondan haberdardırlar, onlarla konuştuğunuzda o ilmi yalnızca kendilerini Allah ile aldatanlar inkâr eder.” Bu sebeple Ebû Hureyre (ra) şöyle demiştir: “Allah’ın elçisinden iki çeşit ilim hıfzettim birisini size sundum diğerini sunmadım eğer bunu yapsaydım bu baş giderdi.”

Âlimler üç gruptur: Birincisi zâhir ilmi bilenler, ikincisi bâtın ilmi bilenler, üçüncüsü hem zâhir hem bâtın ilmini bilenler ki bunlar nadirdirler. Her bir asırda eğer beş kişi bulunsa bu bile çoktur. Hatta bunlardan birisinin bereketi bile âlemin doğusuna ve batısına ulaşır, vaktin kutbudur, âlemdekiler onun devletinin sığınağında ve himmetinin gölgesindedirler. O Efendimizin (sav) iftihar ettiği âlimdir: “Ümmetimin âlimleri İsrâiloğulları’nın peygamberleri gibidirler.” Hakikatte peygamberlerin (as) vârisleri de zâhir ve bâtın ilimlere sahip bu âlimlerdir: “Âlimler peygamberlerin vârisleridir.”

Zâhir âlimler de üç kısımdır: Müftüler , müzekkirler (hatırlatıcılar-vaizler) ve kadılar . Müftüler dirâset , fetva v e nazar ehlidirler ve bunlar da iki gruptur: Birincisi dil ve gönül âlimleri dirler, onlarda haşyet ve korku vardır, ilimle amel ederler. Fetva ile takvâyı gözetir, ilim tahsilini ve tedrisini kurtulmak ve dereceler için yaparlar. Nazarlarını dünya mal ve makamından kesmişlerdir. Onlar, haklarında, “Allah’tan ancak âlim kullar korkar.” buyrulan kimselerdir.

İkinci grup dil âlimi, gönül cahili olan kimseler dir. Kalplerinde Allah korkusu ve utanma yoktur. İlim öğrenmek ve yaymaktaki hedefleri sevap elde etmek ve Hakk’a yakınlaşmak değildir. Mal ve makam elde etmek, insanların kendilerini kabul etmesi ve mevki elde etmek için ilimle uğraşırlar. Şüphesiz hevâ onlara galip gelmiştir, ilimleri hevâlarına tâbidir, işlerini hevâlarına göre yaparlar, ilimle amel etmezler, dindar ve muttaki ulemâya haset ederler, onların üzerine gider ve iftiralar atarlar, bahis makamında cedel ederler, eziyette bulunurlar, yersiz sözler söylerler, Hakk’a boyun eğmezler, laf kalabalığı ile hakkı bâtıla çevirmeye çalışırlar ve bâtılı hak kisvesine sokarlar, fazilet izharında bulunurlar. Bu çeşit ulemâ Efendimizin (sav): “Bütün âlim dilli münafıklardan kaçının, bildiğinizi söyler, inkâr ettiğinizi yapar.” buyurduğu kimselerdir.

Hakikat şudur ki; böylesi fâcir , zâhid ve cahil âlim vasıtasıyla ümmet arasında ve dinde meydana gelen afet başka hiçbir şeyle meydana gelmez. Nitekim Emirü’l-müminîn Ali (ra) şöyle demiştir: “İslâm içinde belimi iki kişi bükmüştür: Fâcir âlim ve mübtedi ’ âbid . Fâcir âlimin fıskını gördüklerinde insanlar çekinir, mübtedi’ âbid ise insanları amelleriyle bid’ata davet eder.”

Şüphesiz harisliklerinden dolayı dini dünyaya satan, daima zilletle meliklerin saraylarının etrafında dolanan, emirlerin ve vezirlerin kapısından horlukla giren, tahkir edilerek onlara hizmet eden, onları methedip duran, nifak ile onları kendilerinde olmadığı şeylerle öven, yağcılıkla onların yaptıkları her bâtıla “emir doğru buyurdu” diyen, fasit arzularla emri bi’l-maruf ve nehyi ani’l-münker i terk eden böylece bir iş ya da birkaç haram dirhem elde eden, ya da rüşvet alan ya da bir mevki, makama ulaşan kötü âlimlerden, riyakar zahitlerden ve dilenci dervişlerden daha kötü kimse yoktur. Onlar emirlerin, vezirlerin, komutanların ve padişahların itikatlarını ve ihtiramlarını yok ederler. Kıyas yoluyla bütün ulemânın ve Meşâyihin bu şekilde kötü ahlâklı ve yerilmiş hasletli olduklarını sanmalarına yol açarlar, bu yüzden onlara Hakk’ın havâsssına ve İzzet’in evliyasına hakaret gözüyle bakarlar ve tamamen onlardan yüz çevirirler. Onların hizmetinin ve sohbetinin faydasından mahrum, ilimlerinin nurundan ve velâyetlerinin ışığından nasipsiz kalırlar. Hadiste şöyle gelmiştir ki ilimden hedefi dünya malı olan kimse ilmin karşılığı olarak dünya mal ve makamına ulaşmaktan başka bir nasibe kavuşamaz, âhirette ise cehennemin ateşini ilk tutuşturacak kimse odur.

Faydalı olmayan böyle bir ilimden kaçınmak vacibtir. Efendimizin (sav) buyurduğu gibi: “Faydalı olmayan ilimden sana sığınırım.” Faydalı olmayan ilim iki çeşittir: Birincisi amel edilmeyen şeriat ilmidir ki bizâtihi faydalı olmakla birlikte amel edilmediğinde kişiye faydası olmaz. İkincisi ise nücûm , kehanet ve hikmet olarak adlandırdıkları çeşitli felsefe ilimleri, bazılarının kelam ile karıştırarak usul adını verdikleri ve güzel isim koyarak küfür ve dalâleti insanların boynuna geçirmeye çalıştıkları felsefi ilimlerdir. Bunlar bizâtihi de faydasız ilimlerdir. Eğer bununla amel ederlerse helâk olurlar ve yoldan çıkarlar. Birçok şaşkın bu ilimle din yolundan ve istikamet caddesinden düşmüşler ve “biz hakiki marifeti ve tanımayı elde ettik” gururuyla aldanmışlardır. Bilmemişlerdir ki Hakk’ın marifeti Muhammed’in (sav) zâhir ve bâtınına tâbi olmadan yalnızca kıraat ve rivayet ile olmaz. Nitekim Hak Teâlâ şöyle haber veriyor: “Bu benim doğru yolumdur, başka yollara uymayın ve ayrılıp dağılmayın.”

O hâlde takvâ sahibi müftü bu çeşit ilimlerden ve afetlerinden kaçınmalı, niyetini hâlis hâle getirmeye çalışmalıdır ki verdiği fetva , söylediği ders, yaptığı münazara âhiret sevabına, Hakk’ın yakınlığına, ilmi yaymaya, Hakk’ı izhar etmeye, şeriatı açıklamaya, dini takviye etmeye yönelik olmalıdır. Nefsi hırsın ve tamahın kirliliğinden temizlemedir ki ulemânın zilleti hırs ve tamahtadır. Nitekim şöyle demişlerdir:

Fetva verirken tam bir ihtiyat göstermelidir ki nefis , garaz ya da illet onda dahil olmasın. Elinde bir vakıf varsa onda fasit tasarrufta bulunmamalı, haram mal almamalıdır ki lokma şüpheli olursa hırs , şehvet , haset ve riya meydana gelir. O zaman ömrü boyunca zahmet çektiği her şey heba olur. Bid’atlardan kaçmalı, sünnet ve tâbi olma yolunda sabit kadem olmalıdır. Selef-i sâlihin itikat ve siretinin yolundan gitmeli, ehli sünnet ve cemaat mezhebinde olmalıdır.

Zamanını ve saatlerini değerlendirmelidir. Öyle ki değerli ömrünü asla tembellik, oyun ve eğlenceyle geçirmemelidir. Sabah, sabah namazını kıldıktan sonra güneş doğana kadar zikir ve Kur’an kıraatiyle meşgul olmalı, namazdan sonra diğer bir saat daha akşama kadar zikretmelidir ki, “Sabah akşam Rabbinin ismini zikret” işaretiyle amel etmiş olsun, zira bunda çok hayır vardır. Güneş doğduktan sonra iki rekât kılmalı, tedris ve ilim öğrenip öğretmeyle meşgul olmalıdır. Onu bitirdikten sonra iki ila on iki rekât arasında kılabildiğince kuşluk namazı kılmalı, daha sonra kendisi, evladı, nefsinin zaruri hakkına riayet için iki namaz arasına kadar geçim teminine çabalamalı, sonra günün sonuna kadar yeniden ilmi tahkik, mütalaa ya da tedris ile meşgul olmalıdır. Akşam namazına kadar zikretmeli, akşam ve yatsı namazı arasını ihya edebilirse zikir, kıraat ve virdlerle meşgul olmalıdır ki bu büyük bir saadettir. Yatsı namazını kıldıktan sonra konuşmamalıdır ki sünnet olan budur. Sonra mütalaa ya da tekrar ile meşgul olmalı bu şekilde gecenin altıda biri geçmelidir. Sonra bir müddet kıbleye doğru oturmalı ve zikretmelidir. Uyku galip geldiğinde, gönlünü açık tutarak ve zikirle sağ tarafı üzerine kıbleye doğru uzanmalıdır. Dili ve kalbiyle sünnet olan şu duayı okumalıdır: “Allah’ım nefsimi sana teslim ettim, yüzümü sana döndüm, sırtımı sana dayadım, işimi sana havale ettim, senden korkar, seni umarım, senden başka senden kaçacak bir yer yoktur. İndirdiğin kitaba ve gönderdiğin peygambere iman ettim.” Dil ve kalp ile zikretmelidir ki zikir hâlinde uykuya dalsın. Hadiste kim abdestli ve zikrederek uyursa onun ruhunu arşın altına götürdükleri ve orada ibadet ettiği nakledilmiştir. Böyle bir kimsenin gördüğü her rüya hak ve doğrudur: “Âlimin uykusu ibadettir.” Bu böyle bir uykudur. Sonra gecenin ortasında bir saat kalkmaya ve Efendimizin (sav) sünneti olan teheccüd namazını kılmaya çalışmalıdır. O vitirle birlikte on üç rekât namazdır. Kıraati ne kadar çoğaltırsa o kadar faziletli olur. Tekrar uyumak isterse sabah vakti kalkmalı, abdestini tazelemeli, namaza kadar zikirle meşgul olmalıdır.

Bu ibadetlerden mânasız bir suret ile yetinmemelidir, daima nefsi mücâhede ile meşgul etmelidir ve kalbini uyanık tutmalıdır. Geçim babının fasıllarında nefsin tezkiyesi, kalbin tasfiyesi ve ruhun süslenmesi hakkında açıkladıklarımızı gücü yettiğince yerine getirmelidir ki tedricen bazı hakikatler ona aşikâr olsun ve esrar keşfolunsun.

Müzekkirler ise üç kısımdır: Birincisi edebi, gösterişli, anlamsız birtakım sözler öğrenen ve sözlerinde dini ilimden hiçbir şey olmayan kimselerdir. Dillerini onunla doldururlar ve bu şekilde konuşup dururlar, insanların kendisini kabul etmesi ve dünyada mal toplayabilmek için gezip dururlar. Yüz türlü söz sanatı ve hile kullanıp insanları şaşırtmaya ve bu şekilde dünyevî maksatlarını elde etmeye uğraşırlar. Minberlerde padişahları, sultanları, emirleri, vezirleri, büyükleri, makam mevki sahiplerini, kadıları ve hakimleri methederler. Peygamber’e (as) yalan ve bid’at nispet edip konuşur ve eder dururlar. Minber başında dilencilik ederler, zalimlerden mal alırlar, pay isterler, bazen hüküm çıkarıp fakirlerden bile onların rızası olmadan mal alırlar. Çoğu zaman onlara zekât vacib olmaz ama insanlardan zekât toplarlar, haram yerler ve haram giyerler, yalan hikâyelerle iftira ederler. Mevzû ve mat’ûn hadisleri rivayet edip bunların sahih hadisler olduğunu söylerler. İnsanları yerilmiş arzulara yöneltirler, onların hoşuna gidecek şeyler söylerler, insanları bid’ate ve dalâlete iterler, bazen taassup gösterir, fitneler çıkarırlar, avamı taassupla aldatır ve kandırırlar. Bunlar dil âlimi hâl cahili sınıfından olan âlimlerdendir ve cehennem ateşini körüklerler.

İkinci olarak salih imamlar dır, sözleri Allah ve âhiret sevabı elde etmek içindir. Bid’atten ve dalâletten uzaktırlar, tefsir, hadis ile salihlerin eserlerinden ve hayatlarından bahsederler, sünnet ve selefi salih yolundan giderler. Halkı vaaz, nasihat ve hikmet ile Allah’a ve şeriat yoluna, tövbeye, zühde, vera’ya ve takvâya çağırırlar. Hak Teâlâ’nın buyurduğu gibi: “Rabbinin yoluna hikmet ve güzel nasihat ile davet et.” İnsanları yerilmiş arzulara teşvik etmezler, Hakk’ın kereminden de ümitsizliğe düşürmezler ki bu da yerilmiştir. Kendilerini dünyevî arzuların pisliğiyle kirletmemişlerdir ki Hak sözü söyleyebilsinler. Tamahsız söz tesirli olur, dünya sevgisi ve tamahla kirlenince söz de kirli olur ve nefis menşeinden çıkar. Çıkan söz hak değildir ve kalbe de tesir etmez. Söylediği hak olursa ancak Hak’tan değil de hevâdan ve bâtıldan gelirse kalbe yerleşmez. Büyükler “kalpten gelen kalbe girer” demişlerdir.

Hadiste şöyle gelmiştir: “Allah Teâlâ Dâvûd ’a şöyle vahyetmiştir: Ey Dâvûd, bana dünyanın kendisini esir ettiği âlimi sorma, onlar kullarımın yolunu kesmişlerdir.” Abdullah b. Abbâs da Efendimizden (sav) şöyle nakletmiştir: “Bu ümmetin âlimi iki kimsedir. Birisi Allah’ın kendisine ilim verdiği ve bu ilmi insanlara dağıtan kimsedir, onunla metalanmamış, onu az bir değere satmamıştır. Bu kişiye gökteki kuşlar, denizdeki balıklar, yerdeki canlılar, kiramen katibin salavat getirir. Kıyamet günü Allah Azze ve Celle’nin huzuruna seyyid ve şerif olarak gelir, peygamberlerle birlikte olur. Diğeri ise Hak Teâlâ’nın kendisine ilim verdiği ancak bu ilmi insanlardan saklayan ve tamah edip dünya malı karşılığında ilmini satan kimsedir. O kimse bütün insanların hesabı görülene kadar kıyamet gününde azap çeker.”

Şeyh Ebû Talib Mekkî ’nin “Kûtu’l-Kulûb” adlı eserinde ise şöyle gelmiştir: “Azabının şiddetli olacağını işittiğim kimse, ilmiyle dünyayı satın alan kimsedir.” Ubeyd b. Vahid, Osman b. Ebî Süleyman ’dan şöyle rivayet etti: “Musa ’ya (as) hizmet eden bir adam vardı. “Musa Safiyullah bana şöyle dedi, Musa Neciyullah şöyle rivayet etti, Musa Kelimullah şöyle buyurdu” derdi ta ki sonunda malı çoğaldı. Bir gün Musa onu aradı ama nerede olduğunu bulamadı. Sonra bir gün bir kişi elinde siyah bir domuzun ipi olduğu hâlde Musa’nın yanına geldi. Musa: “falan adamın nerede olduğunu bilir misin?” dedi. O kişi “aradığın bu domuzdur” dedi. Bunun üzerine Musa(as): “Ey Allah’ım onu eski hâline geri çevir” diye dua etti. Hak Teâlâ cevabında, “Ey Musa bin yıl boyunca dua edecek olsan bile duana icabet etmem” dedi. “Ama onu neden bu hâle çevirdiğimi söyleyeyim” dedi: “Zira o din ile dünyayı talep ediyordu. O değerli cevheri aşağı dünya için sattı.”

Din ulemâsı bu hakikati bilmeli ve dünya hırsından ve tamahından vazgeçmelidirler ki bu hususta söylenecek söz çoktur ancak bu kadarıyla yetiniyoruz.

Hatırlatıcı dünya taliplisi olmazsa müftü için belirtilen şartlar ve âdâb ile kıyam ederse şu kesimden olur: “Allah sizden iman edenleri yükseltir ve kendilerine ilim verilenleri derecelerini artırır.”

İbn Abbas’tan (ra) gelen bir rivayette şöyle buyrulmuştur: “Ulemânın müminler üzerinde yedi yüz derece üstünlüğü vardır. Her bir derece beş yüz yıllık yoldur. Böyle bir âlimin buyurduğu her bir nasihat ve vaazın her bir harfi için ona bir yakınlık ve derece verilir. Eğer bir kimse onun vaazı sayesinde tövbe eder, Hakk’a yönelir ve ibadetle meşgul olursa bunların hepsi de kıyamet gününde onun iyilik terazisine konulur.”

Üçüncü olarak Meşâyih taifesidir. Hakk’ın inâyetinin cezbeleri sayesinde din yolunu izlemiş ve yakin âleminde seyir hâsıl etmişlerdir. İlahî lütufların mükâşefesinden ledünnî ilim elde etmişler, Hakk’ın sıfatlarının tecellisinin nurlarından mânalar, hakikatler ve sırları görür hâle gelmişlerdir. Hakk’ın yolunun sülûku ve makamlarının hâllerine tam olarak vâkıf olmuş, Hazreti İzzet’ten ve Meşâyihin velâyeti tarafından insanları terbiyeye, onlara yol göstermeye ve Hakk’a davet etmeye memur olmuşlardır. “Önce nefsine vaaz et, eğer edebilirsen daha sonra insanlara vaaz et, aksi takdirde Allah’tan utan.” “Allah bütün müminlerin kalbindedir.” hükmünce bazıları vaazı kabul etmiş ve nefsin hile ve tuzak yeri olduğunu bilmişler. Ferman hükmünce halka davetle meşgul olmuşlardır. Halkı dünya harabelerinden, şehvet sarhoşluğundan ve gaflet mestliğinden kuds hazireleri ve üns meclisi ile “doğruluk yerinde” temiz şaraba ve sakinin cemâlinin tecellisine davet etmişlerdir: “Rableri onlara su verir.” “Onlara Allah’ın günlerini hatırlat.” Onlara erlerin içtiklerinin zevkinden tattırırlar ve kalplerinde muhabbet ve şevk silsilesini hareketlendirirler. Her bir grubun aklına, tanımasına, zevkine, şevkine göre şeriat , tarikat ve hakikatten açıklama yaparlar ki her bir kimse kendi himmetince kendi nasibi ve hazzını alsın: “Herkes nereden su alacağını bildi.”

Eğer, “Onları sever” yuvasından uçan can kuşu irade tuzağına düşerse ve “O’nu severler” danesiyle aşk belâsına tutsak olursa o garip beyaz şahini bir köşede halvete koyarlar, gözünü iki dünyanın arzularından kapatırlar, zikir yiyeceğiyle yetiştirirler, öyle ki sonunda Hak’tan gayrısına olan iltifat kesilir, üns makamı hâsıl olur, sultanın eline konmaya lâyık ve müstahak olur.

Bunlar yaratılışın özü, Hakk’ın halifesi, peygamberlerin vârisleridirler. “Ümmetimin âlimleri İsrâiloğulları’nın peygamberleri gibidirler.” Herkesin gözü onların kemâlinin cemâlini görmez zira onlar Hakk’ın gayret kubbelerinin altındadırlar.

İnsanlar onlardan yalnız başlarını ve sakallarını görürler, onları kendileriyle ve başkalarının hâlleriyle kıyaslarlar, vaizlerden bir vaiz, zâhir âlimlerinden bir âlim sanırlar bilmezler ki: “Demirciler nerde melekler nerde!”

Kadılara gelince onlar da Efendimizin (sav) buyurduğu gibi üç kısımdır: “Kadılar üç kısımdır: İki kısmı ateşteki kadılar , üçüncüsü cennetteki kadılardır.” Cehennemde olan iki kısımdan birisi kadılık ilmine sahip olmayan, cehalet ve hevâlarıyla kadılık yapan kimselerdir. İkinci grup ise kadılık ilmine sahip olan ancak ilimle hükmetmeyen kimselerdir. Cehalet ve hevâlarına göre hükmederler, meyillerine ve arzularına uyarlar, Hakk’ın değil insanların tarafını tutarlar, rüşvet alırlar. Sicil yazıları ve nikâh akitleri için mal ya da hizmet alırlar, rüşvet ve mal karşılığında şehirlerde vekalet verirler. Hizmetkârları rüşvet almaları için görevlendirirler ve hakları bâtıl kılmaya çalışırlar. Miras mallarında ve yetimlerin haklarında fasit tasarruflarda bulunurlar ve bâtılları hak gösterirler, hakkı örter bâtıl ederler ve bunun gibi şeyler yaparlar. Yine vakıflarda haksız tasarruflarda bulunurlar. Makamları, mescitleri, medreseleri, dergâhları illetler, garazlar ve rüşvetler sebebiyle ehil olmayanlara ve yiyicilere verirler. Din ehlini takviye etmezler, hesap ve emri bi’lmaruf işlerini ihmal ederler. Kadılara ilgi gösterilmesi vacib olan iyilik kapılarını zayi ederler. Bunların hepsi bu tür kadıları cehenneme lâyık kılacak işlerdir.

Cennette olan kadı ise cennette kadılık yapacak olan kimseye işaret ediyor olmalıdır. Yoksa dünyada kadı olup da bu şartlara gerektiği gibi riayet etmek neredeyse imkânsızdır. Bu yüzdendir ki Efendimiz (sav) şöyle buyurmuştur: “Kim kadı yapıldıysa bıçaksız boğazlanmıştır.”

Bu zayıf otuz yıldır şarkta ve garbda dünya beldelerinde dolaşmaktadır da bu afetlerden korunmuş ve beri hiç bir kadı görmemiştir, Allah’ın dilediğinin dışında. Kim bu yerilmiş sıfatlardan temizlenir ve arınırsa ve bunların tersi olan övülmüş sıfatlarla sıfatlanır ve şeriat yolunda açıkladığımız siret ve yol ile amil bir âlim olursa, vakitlerini o virdlerle süslerse, Müslümanlar arasında sünnet ve selef-i salihinin siresi üzerine hükmederse o kimse Allah’ın velilerinden bir velidir. Hakk’ın seçtiği ve hassıdır. Verdiği her hüküm, insanlara gösterdiği her şefkat , yerine getirdiği her bir şeriat hükmü onun için bir derece, yakınlaşma ve değerli bir yükselme olur. O kimse dünyadaki nadir şeylerdendir ve böyle bir kadıya teberrükte bulunmak ve yakınlaşmaya çalışmak vacibtir. Allah’ın selamı Muhammed’e ve âline olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Allah’ın sana verdiğinde âhiret yurdunu ara.”^[443]

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Kime helâl mal nasip olsa, onunla yüzü suyunu alsa ve onunla rahmetine ulaşsa, borcunu eda etse, komşusunu yardım etse, kıyamet gününde Allah ile buluşur. Yüzü Bedir gecesindeki ay gibi parlar. Kime de haram mal nasip olursa onunla gururlanıp böbürlenirse mürailik ederse kıyamet gününde Allah’ın gazabını çekmiş olarak onunla karşılaşır.”

Bil ki mal, nimet, makam ve dünya devleti merdiven misalidir, onunla yukarılara çıkılabildiği gibi aşağılara da inilebilir. O hâlde mal ve makam cennet derecelerine ve Hakk’ın yakınlığına vesile olabileceği gibi cehennem çukurlarına ve Hazretin uzaklığına da vesile olabilir. Nitekim Hak Teâlâ bu saadet simyasına işaret etmiş ve şöyle buyurmuştur: “Allah’ın sana verdiğinde âhiret yurdunu ara.” Yani Allah’ın sana verdikleriyle uhrevi dereceleri ara ve dünyadaki nasibini unutma. Bunun anlamı şudur ki: Dünyadan senin nasibin olanı Allah’ın yolunda harca, hevâyla harcama ya da bir kenara koyma. “Sizin yanınızdaki biter, Allah’ın indindeki ise bâkîdir.”

Allah yolunda harcananın şerhi ise Efendimizin (sav) açıkça buyurduğu gibidir: “Kime helâl mal nasip olursa ve onunla şerefini ve dininin korursa” yani insanlardan müstağni olur, tamah zilletine düşmez ve izzet ile kanaat eder.

“Onunla rahmetine ulaşırsa” yani onunla yakınlarına sıla-ı rahimde bulunur. Yakınlar iki kısımdır: Biri dünyevî ki onlara mal ile yardımda bulunmak vacibtir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Mala duydukları sevgiye rağmen onu yakınlarına verirler.” Başka bir yerde ise şöyle buyurmuştur: “Yakınlara verirler.” İkinci olarak dinî yakınlardır. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Müminler muhakkak kardeştir.” Din kardeşine sıla-ı rahim de vacibtir. Bu kardeşliğin açıklaması şöyledir: “Yakınlara, yetimlere, biçarelere, yolda kalmışlara, isteyenlere ve esirlere…”

Yine şöyle buyurmuştur: “Onunla borcunu eda eder.” Yani o mal ile vereceklerini ve borçlarını öder, eğer onda bir kimsenin hakkı varsa ya da bir kimseye zulmedildiyse, ödemesi gereken borç varsa öder, hak sahibine zekât verir. Öyle ki riya, gösteriş, gurur , tekebbürden kaçınır, zekat ve sadakanın sevabını bâtıl eden eziyet etme, övgü bekleme, şöhret arzusu gibi şeylerden uzak durur. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Ey iman edenler minnet bekleyerek ve eziyet ederek sadakalarınızı bâtıl etmeyin, tıpkı malını insanlara gösteriş için infak eden kimse gibi.”^[444] Büyükler malda zekât dışında da haklar olduğunu söylemişlerdir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Mallarında isteyen ve mahrum için de hak vardır.”^[445] Efendimizin (sav) bir hadisi de şöyledir: “Malda zekâttan başka bir hak daha vardır.” “Mal ile komşunun hakkını yerine getir.” Efendimiz (sav) yine, “Cebrail bana sürekli olarak komşudan bahsediyordu, öyle ki komşunun mirasçı olacağını zannettim.” demiştir. Başka bir hadiste de şöyle buyurmuştur: “Kim Allah’a ve âhiret gününe inanıyorsa komşusuna ikramda bulunsun.”

Hakikaten bil ki dünya mal ve makamı iksir için bakır mesabesindedir. İksir ilmine sahip olan bir kimse ne kadar çok bakıra sahip olursa o kadar altına sahip olur. İksir ilmi bakırdan siyahlığı, karanlığı, değersizliği, sebatsızlığı dışarı atar, onda kızıllık, sefa , ağırlık ve sebat meydana getirir. Bu sıfatlara sahip olduğunda halis altına dönüşür. Bire yedi yüz ya da daha fazla değer kazanır.

Dünya mal ve makamında da bazı yerilmiş sıfatlar ve afetler yerleştirilmiştir ki eğer bunlar dışarı atılırsa ve onlara bazı diğer sıfatlar eklenirse ebedî saadeti ve sonsuz devleti hâsıl edecek iksir elde edilmiş olur. Dünya malında ve makamında yerleştirilen afetler ve yerilmiş sıfatlar on tanedir:

Birinci olarak tuğyandır: “İnsan kendisini müstağni gördüğünde tuğyana sapar.” Tuğyan gaflet ve Hak’tan uzaklaşmaktır.

İkincisi bagydir. “Allah kulları için rızkını yaysaydı yeryüzünde kargaşa çıkardı.” Bagy ülkelere ve kullara zulmetmek ve fesat demektir.

Üçüncüsü i’râzdır: “İnsana nimet versek yüz çevirir ve sırtını döner.” İ’raz Allah’tan yüz çevirmek, hevâ ile meşgul olmak ve küfran-ı nimet demektir.

Dördüncüsü kibir ve ucb dur, tıpkı Firavun ’un mal ve makam sebebiyle sahip olduğu gibi. O şöyle diyordu: “Mısır mülkü benim değil mi? Altımdan akan şu nehirler de?”

Beşincisi tefâhürdür: “Aralarında tefâhür ve malların çokluğuyla övünmedir.” Tefâhür benzerlerine karşı gururlanmak, kardeşlerine üstünlük taslamak ve Hakk’ı unutmaktır.

Altıncısı tekâsürdür. “El-hakümü’t-tekâsür ” Tekâsür, mal çokluğuyla övünmek ve Allah’tan gafil kalmaktır.

Yedincisi meşgul olmaktır: “Bedevilerden geride kalanlar sana diyecekler ki mallarımız ve ailelerimiz bizi meşgul etti.” Meşguliyet ömrü mal toplamak ve korumak için ziyan etmek ve onu dünyevî arzular, nefsânî zevkler ve hayvânî nimetler için harcamak ve kullanmaktır.

Sekizincisi cimriliktir. “Cimrilik edenlere Allah’ın fazlından verdiklerini onlar için hayır sanma aksine onlar için şerdir.” Cimrilik, malı, hakları olan zekâttan, sadakadan, kardeşlere yardım etmekten, sıla-i rahimden, isteyene vermekten, zayıflara ve komşulara ikramda bulunmaktan, aile ve hizmetkârların nafakasını artırmaktan, âlimlerden, salihleri gözetmekten, garip gurabâ ya yardım etmekten ve benzeri şeylerden men etmektir.

Dokuzuncusu tebzîr dir. “Tebzîrciler şeytanın kardeşleridirler.” Tebzîr Allah’ın rızası ve Hakk’ın fermanının aksine infak ederken israfta bulunmak ve mal ve makam talebi yle malı zayi etmek, şöhret ve insanların övgüsü için cömertlikte aşırıya gitmek, sefihlere, fâsıklara ve zalimlere yardım etmek, yiyecek ve giyecek işlerinde aşırıya gitmek, saray, fesat merkezleri, köşkler, bağlar, bahçeler inşa etmek, perdeler, halılar, duvar süsleri ve diğer ev eşyaları ve mefruşatında tekellüfe girmek, gulamlara, cariyelere ve hayvanlara zaruri ve şer’i olandan fazla çokça para harcamak ve bunun gibi şeylerdir.

Onuncusu gururdur. “Dünya hayatı sizi gururlandırmasın.” Gurur dünyaya gönül vermek, onun çirkinliklerine aldanmak, âhiretten, ölümden, hesaptan, teraziden, sırattan, sevaptan, cezalandırılmaktan gafil olmak, Hakk’ın heybetinden, azametinden, kahharlığından, cebbarlığından habersiz kalmak, ona ibadet etmeden ve günahlarından tövbe etmeden Allah’ın rahmet , lütuf ve keremiyle mağrur olmaktır.

Bunların hepsi dünya mal ve makamından kaynaklanan afetlerdir ve mal sahibi için fitne sebebi olurlar. Nitekim Hak Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz mallarınız ve evladınız sizin için fitnedir.” O hâlde hangi devlet sahibine saadet nasip olur da tevfik refiki olursa, şeriat iksirini tarikat yardımıyla mal ve makam bakırının üstüne dökerse bu saydığımız on afetten temizlenip bunların zıttı olan on hasiyeti elde ederse bu imkânların hepsi Hazret’e yakınlığın ve onun kabulünün, derecesinin yükselmesinin, mertebesinin artmasının ve hakikati bulmasının sebebi olurlar: “Salih adamın sahip olduğu salih mal ne güzelidir.”

Bu on özelliğin ilki himmet yüceliğidir. Öyle ki eğer tüm dünya onun malı ve mülkü olsa bile ona aldanmaz, bakmaz, her şeyi Allah’tan ve Allah’ın görür. Güzel gözle ona bakmaz ki tuğyan etmesin. Böylece Efendimize (sav) tâbi olmuş olur: “Sidreyi örten örttüğünde göz şaşmadı ve aşmadı.”

İkincisi iffettir. Nefsi iffetli olduğunda kendine ve başkalarına karşı zulüm ve bozgunculuk etmez.

Üçüncüsü Hakk’a teveccühtür. “Ben yüzümü yerleri ve gökleri yaratana çevirdim.” Kendisini ve bütün malı mülkü Hak için bilmelidir. Herkesin dostluğundan yüz çevirmeli, Hakk’ın dostluğuna yönelmelidir. Herkesi düşman bilmeli, düşmanı dostta kaybetmelidir. “Onlar benim ve âlemlerin Rabbi’nin düşmanıdır.”

Dördüncüsü şükürdür. “Eğer ona ibadet edecekseniz Allah’ın nimetine şükredin.” Bundan maksat yalnızca “Elhamdülillah” demek değildir. Hakiki şükür Allah’ın malını, Allah’ın yolunda, Allah’ın emriyle ve ondan gelen tevfik ile ve kendi aczini tanımayla infak etmektir ki nimetin şükrünü yerine getirebilmiş olsun.

Beşincisi tevazudur. “Kim Allah’a karşı tevazulu olursa Allah onu yükseltir.” Tevazu kendini tanımak demektir. Önce kendi hâline bakar, bir damla kötü kokulu su idi. O damlaya ek gördüğü kuvvet, şevket, alet, imkânat, mal, nimet, makam, hürmet, akıl , zekâ, ilim , marifet ve hulâsa ne varsa bunları Hakk’ın nimet, re’fet, atıfet , kerem ve fazlı bilmelidir. Bunlarla Allah’ın yarattıklarına gurur , böbürlenme, kibir ve üstünlük taslamamalıdır ki bu küfran yüzünden o nimeti kendisinden geri almasınlar. “Nankörlük ederseniz azabım şiddetli olur.”

Altıncısı cömertliktir. “Cömertlik cennette yetişen bir ağaçtır.” Cömertliğin hakikati kendi malını kendisinden esirgememektir. Zira onun malı yığdığı değil verdiğidir. Bu mânada şöyle demişlerdir:

Efendimiz (sav) bir gün sahâbeye şöyle dedi: “Hanginiz kendi malını vârisinin malından daha çok sever?” Hepsi “Kendi malımızı vârisimizin malından daha çok severiz” dediler. Bunun üzerine Efendimiz (sav) şöyle dedi: “Sizin malınız âhirete gönderdiğiniz, vârisiniz malı ise burada bıraktığınızdır.”

Yedincisi feragattır. “Öyle adamlar vardır ki ticaret ve satış onları Allah’ın zikrinden alıkoymaz.” Feragat malı ve mülkü kalbinde değil elinde tutmaktır. Kalbi ise yalnızca Allah’ın zikrine mahsus kılmaktır ki Hak’tan uzak kalmasın.

Mal ve makam sahibi meşguliyet yüzünden bu derecelere ve makamlara ulaşamazsa hiç olmazsa bu makamlarda seyreden taifeye mal ve makam ile yardımda bulunmalı ve onları himaye etmelidir. Onların rahatlığını ve huzurunu temin etmelidir ki onlardan birisi bir derece hâsıl ettiğinde onun sevabı kendi divanında da yazılsın ve onların muhabbeti ve hizmeti karşılığında onu onlardan kılsınlar. “Kişi sevdiğiyle beraberdir.”

Sekizincisi takvâdır. “Allah indinde en değerliniz en takvâlı olanızdır.” Takvâ haram maldan, şüpheli lokmadan, haram şehvetlerden, nefse uymaktan, kötü ahlâktan, emre muhalefetten kaçınmak, emirleri, vacibleri ve farz kılınanları yerine getirmede ciddi olmak, niyetini ihlaslı hâle getirmede çabalamak, yaptığını riya, gösteriş, hile ve aldatmadan uzak tutmak demektir.

Dokuzuncusu kıvamdır. “İnfak ettiklerinde israf etmezler, cimrilik de yapmazlar, ikisi arasında dengeli olurlar.” Kıvam itidali korumak ve infak vakti israf etmemektir. İsraf ise Hakk’ın rızasına karşı nefsin zevki için harcamaktır, eğer tek bir lokma olsa bile. Cimrilik ise Allah’ın rızası ve emri gereği harcama yapılması gereken yerde geri kalıp harcama yapılmamasıdır. Kıvam ve itidal ise Allah yolunda infakta mübalağa etmektir, bütün malıyla olsa bile, tıpkı Ebû Bekir ’in (ra) yaptığı gibi. Kendisine mahsus yiyecek, giyecek, mesken, binek, ev eşyaları ve benzeri şeylerde tekellüfü terk etmeli ve orta yolu tutmalıdır ki onlarla mahcup kalmasın.

Onuncusu rıza ve teslimdir. “Kazâya rıza Allah’ın büyük kapılarından birisidir.” Teslim, nefsi ve malı, “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” misakındaki gibi Allah’a satıp, cenneti satın almaktır. Bu alış verişin ve teslimin vakti bugündür. Bugün bunları teslim ederse Allah Teâlâ da cenneti yarın teslim eder. “Allah müminlerden nefislerini ve mallarını cennet karşılığı satın aldı.” Nefsin ve malın teslimi şu sebepledir ki bunları kendi malı bilmemeli, Hakk’ın bilmelidir. Kendisini Hakk’ın vekili görmeli, insanları Hakk’ın kulları bilmelidir ki kendi nefsini fiil ve söz ile onların maslahatlarına yöneltebilsin. Malını Hakk’ın emriyle onlara harcayabilsin, hakaret gözüyle kimseye bakmasın, kendisini onların takipçisi bilsin. Lokmasını ve hırkasını nefsi izleyerek satsın ve onu Allah’ın kullarının en değersizi bilsin. Kimseye minnet ettirmesin, kendisinden iyilik kabul eden kimsenin kendisi üzerinde hakkı olduğunu bilsin ve ona minnet etsin.

Allah’ın nefsi ve malı için verdiği hükme razı olmalı, belâlarına karşı sabretmeli, dünyaya gönlünü bağlamamalı, nefsin işvesi ve Şeytanın gururlandırmasıyla mağrur olmamalı, canını her an teslime hazır tutmalı, öyle ki istedikleri an teslim etmeli, kendisinden kalacak olan malın ve mülkün hayır vakıflarına kalmasına çalışmalı ki vefatından sonra o vakıfta yapılacak olan her ibadetten onun divanına da yazsınlar ve yaşıyormuş gibi sevapları sürsün. Hakikatte kimin ibadeti yoksa o aslında yaşasa da ölmüş gibidir ve kimin ölümünden sonra ibadeti varsa o yaşıyor gibidir.

O hâlde mal ashâbı ve nimetler erbâbı dünya mal ve makamını belirttiğimiz o on afetten temizlediklerinde ve bu on haslet ile mahsus kıldıkları da ebedî kimyâ-yı saadete ulaşmışlardır. Fâni dünyevî mal ve makamı bire yüz, bire yedi yüz karşılığı değişmişler ve bâkî âhiret derecelerine ulaşmışlardır ve Hakk’ın yakınlığına ve komşuluğuna ulaşmışlardır. “Mallarını Allah yolunda infak edenlerin misali yedi başaklı dane gibidir ki her başakta yüz dane vardır ve Allah dilediğine hesapsız verir.”

Allah’ın selamı Muhammed’e ve tüm yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kim âhiret ekinini isterse ona ekinini artırırız, kim de dünya ekinini isterse ona ondan veririz ama âhirette ondan nasibi yoktur.”

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Bir kimsenin ektiği ekin yahut diktiği ağaçtan kuşların ve hayvanların yedikleri o kimsenin sevap defterine yazılır.” Yine şöyle demiştir: “Rızkı ziraatta arayın.”

Bil ki ziraat ve tarım Allah ile ticarettir ve zanaatların ve işlerin en güzelidir, eğer bir kimse gerektiği gibi yerine getirirse. Bir kimseye marifet nazarı bağışlanırsa bunun Rezzâklık sıfatında Hakk’ın hilâfeti olduğunu görür. Nazar ve basiret ile bir kimse bu işle meşgul olursa onun sevabının sonu olmaz ve yüksek dereceler ve mertebeler elde eder.

Bunlar üç taifedir. Her bir taife için adap ve şartlar vardır. Bunlarla amel edildiğinde sıddıkların, şâhidlerin ve salihlerin makamına ulaşılır.

Birinci taife toprak sahipleridir ki bunların malı mülkü vardır ve çiftçilere, işçilere ve kalfalara ihtiyaçları vardır ki onlar için ziraat ve imaret işiyle meşgul olsunlar. Bunların şartı ve âdâbı odur ki ilk olarak kendi mal ve mülkleriyle mağrur olmasınlar, onlara gönül bağlamasınlar, onları kendi ellerinde emanet ve geçici bilsinler ve her ne varsa Allah’ın olduğunu bilsinler ki, “Göklerin ve yeri mülkü Allah’ındır.” Biriktirmeye, yığmaya ve çoğaltmaya meraklı olmamalı, kalfalara ve fakir işçilere hakaret gözüyle bakmamalıdır. Kendi ziraat ve çalışmalarında nazarları âhiret ziraatı olmalıdır ki: “Dünya âhiretin tarlasıdır.”

Toprak sahibi tohumu ambardan dışarı çıkardığında “âhiret tohumu ekiyorum” diye niyetlenmelidir, dünya tohumu değil. Bunun anlamı şudur ki: Hak Teâlâ bu tohumu yetiştirdiğinde ve mahsul meydana geldiğinde “onu yiyen insan ve diğer tüm canlılara helâl ediyorum” diye niyet etmelidir. Hatta şöyle niyet etmelidir ki: “insan ve hayvan Allah’ın bütün yarattıkları güce muhtaçtırlar ve herkes bu ziraat işini yerine getirmeye muktedir değildir. Ben Hakk’ın rızası için onların hizmetiyle ilgileniyorum ki halka hizmet suretinde Hakk’a ibadet ile meşgul olmuş olayım.”

Tarlada çalışanlara, işçilere ve kalfalara haklarını tam olarak vermeli, nasiplerini ve ücretlerini esirgememelidir. Ekim ve dikimden elde edilen ilk mahsulden zekât miktarı ayrılmalı, şeriat hükmünce bir an önce hak sahibine vermelidir. Eğer malına zekât malından bir şey karışırsa bütün malı şüpheli olur.

Mahsulden kalan şeyin esiri olmamalı, onu gelecek yıl için depolamamalı, Allah’a tevekkül etmelidir ki çiftçilik tevekkülün ta kendisidir. Zira mahsul elde etmede Hakk’ın keremine ve lütfuna ümitli olmak gerekir ki hiçbir yaratılmışın onda etkisi ve dahli yoktur.

Sürekli olarak evinin kapısını gelene gidene ve zengine fakire açık tutmalıdır. Açık bir yüz, hoş bir kalp, güzel bir itikat ve halis bir niyetle mahsulü ve geliri yettiğince Allah’ın yarattıklarına hizmet etmelidir.

Eğer bir yıl ürün az olursa ya da kuraklık olursa ve yağmur yağmazsa dert etmemeli, üzüntüye kapılmamalı, mal hırsıyla Hakk’ın nimetine küfran etmemeli, kalp ve diliyle Hakk’ın fiillerini inkâr ve itiraz etmemelidir. Bunda hikmetler olduğunu düşünmeli, teslim ve rıza ile ilerlemeli, rızkı Allah’tan bilmeli, yaşlı acuzeden az olmamalıdır:

Toprak sahibi bu şekilde ziraat yaptığında ve bu niyetle tohum ektiğinde, ihlaslı olduğunda, başkalarının suyunda ve toprağında fâsid tasarrufta bulunmadığında, şeriatın emir ve yasaklarını yerin getirdiğinde, onun malından, mülkünden, ekininden, bağından, insana, kuşa ya da hayvana ulaşan her bir lokma, dane ya da meyve onun iyilik defterine yazılır ve Hakk’ın yakınlığına ve derecesine vesile olur. “Bu işi Müslümanlar için yapıyorum ki ondan bir fayda elde etsinler” diye niyet ettiğinde onun zahmetiyle meydana gelen her bir dane ve meyve insanlara ulaştığında onlar habersiz olsalar bile onun için birçok sevap hâsıl olur. Büyükler şöyle demişlerdir: “Bir lokma ekmek pişene kadar üç yüz altmış kişi çalışır, ekici, toplayıcı, demirci ve diğer meslek sahipleri gibi.” O bir lokma Allah velilerden birisinin yiyeceği olduğunda Allah Teâlâ o velinin hürmetine onların hepsini bağışlar, cehennem ateşinden azat kılar, inşaallah.

İkinci taife reisler ve mukaddimlerdir. Onların şartları belirttiğimiz işleri yerine getirmeleridir. Ayrıca reaya arasında eşitliği korurlar, zayıfa karşı güçlüyü tutmazlar, rüşvet almazlar, hakkın taraftarı olurlar, din ehlini takviye ederler, reayayı huzurlu ve müreffeh kılarlar, onlardan zulmü defetme hususunda tam bir ciddiyet gösterirler. Reayanın malına, mülküne tamah etmezler, ellerindeki ile yetinmesini bilirler. Salih şekilde yaşarlar, fesat işlerden uzak dururlar, müfsitleri cezalandırır emr-i bi’l- maruf ve nehy-i ani’l-münker yaparlar. Reayadan bir kimsenin boş ya da fesat işlerle uğraştığını gördüklerinde onu tedip ederler ve tövbe ettirirler. Kendilerinin riyaset ve öncülüklerinin şartlarını gereği gibi yerine getirirler.

Yakin olarak bilirler ki bugün kendilerinin ve reayalarının başına gelen her şey kendilerinden sorulacaktır ki: “Hepiniz çobansınız ve güttüğünüzden sorulacaksınız.” Bu şartlarla amel ettiklerinde Hak Teâlâ o beldede reaya için meydana gelen her bir ibadet, hayır , salah ve rahatlık için reislere ve önde gelenlere de bir derece ve sevap bağışlar, inşaallah.

Üçüncü taife çiftçiler ve paralı işçilerdir ki malları ve mülkleri daha azdır. Başkalarının toprağını ekerler, onlar için ziraat yaparlar. Mümkün olduğunca birinci taifedekilerin şartlarıyla amel etmeli ve emanet ve diyanete riayet etmelidirler. Fâsid tasarruflardan ve ihanetten kaçınmalı, şefkati esirgememelidirler. Sahiplerin varlığında da yokluğunda da doğru ve temiz olmalı, onların malını ve mülkünü korumaya çalışmalıdırlar. Ziraat ve imarette mümkün olduğunda çaba göstermeli, hayvanlara zulmetmemeli, onlara çok iş buyurmamalı, fazla vurmamalıdır ki onlara gücünün yeteceğinden fazlasını yüklerlerse Hak Teâlâ yarın kıyamet günü onu soracak, adaleti sağlayacak ve intikam alacaktır. “Allah aziz ve intikam alandır.”

Tarım ve çiftçilik işiyle meşgulken daima zikretmeli, namaz vakti geldiğinde hemen namazla meşgul olmalı, eğer cemaatle kılamazsa bari kendi başına cemaat niyeti etmelidir ki sevabından mahrum kalmasın. Hiçbir şekilde namazı aksatmamalı, belirtilen diğer şartlarla da amel etmelidir.

Çiftçiler hakikatte kendilerini değil Hazreti Allah’ı görmelidirler ki, “Siz mi ekiyorsunuz yoksa biz mi?” Zira el, ayak, görme , duyma, kuvvet, kudret ve diğerleri hep Hazreti İzzet’tendir. Böylece tarlaya tohumu atabilir, ağacı ekebilir, daha sonra tohumda hiçbir tasarrufta bulunamaz ta ki Hazreti Allah kudretinin kemâliyle tohumu toprağın altında parçalar, yeşilliği çıkarır, zamanla tohumu toprakta yok eder, daha sonra zaman içinde başka bir dalın ucunda onu var eder, bire yedi yüz ve daha fazla verir. O hâlde hakiki ekici Hazreti Allah’tır. Kulların rızıklarını toprağın içlerine o yerleştirmiştir. Nitekim Efendimiz (sav) insanları onu talep etmeye davet etmiştir: “Rızkı toprağın içinde arayın.”

O hâlde çiftçiler kendilerini Hakk’ın amelinin naibi ve hakiki çiftçi ve Rezzâk olarak da O’nu görmelidirler. Günlerini daha önceki fasıllarda belirtilen zikirlerle ve virdlerle süslemelidir ki onun ziraatından bir insana, hayvana ya da kuşa bir fayda dokunduğunda Allah onu onun divanına yazsın, ona bir derece ve yakınlık bağışlasın. Nitekim Efendimiz (sav) şöyle müjdelemiştir: “Bir kimsenin ektiği ekinden ya da diktiği ağaçtan insanlar, hayvanlar ya da kuşlar yediğinde onun iyilik defterine yazılır.”

Allah’ın selamı Muhammed’e ve yakınlarına olsun.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ticaretin ve satışın kendilerini Allah’ın zikrinden alıkoymadığı adamlar.”

Peygamber (sav) ise şöyle demiştir: “Doğru ve güvenilir tacir kıyamet gününde peygamberlerle haşrolunur.”

Bil ki ticaret iki çeşittir: Dünya ticareti ve âhiret ticareti. Dünya ticareti de iki kısımdır: Birisi yalnızca dünyevî fayda için yapılan ikincisi ise âhiret faydası için yapılandır. Dünyevî fayda bunun peşinden gelir. “Kim âhiret yurdunu isterse onun ekinini artırırız.”

Yalnızca dünyevî fayda için yapılan ticaret son derece yerilmiştir. Hâsılı hâsılsızlık, sonucu hüsran, fazlalığı eksiklik ve faydası hep zarardır.

Hak Teâlâ bu ticareti eğlence ile birlikte anıyor;, “De ki Allah’ın yanında olan eğlenceden de ticaretten de daha hayırlıdır.” Efendimiz (sav) de şöyle buyuruyor: “Tüccarlar kıyamet gününde fâcirlerle birlikte olurlar, iyilik yapanlar ve dürüstler hariç.” Takvâ ve dürüstlük sahibi olmayan tacirleri fâcirler olarak anıyor ve Hak Teâlâ, “Fâcirler ateştedirler ve din gününde ona yaslanırlar.” buyuruyor.

Ancak âhiret faydası için olan ticaret hakkında ise Hak Teâlâ, “Ticaretin ve satışın kendilerini Allah’ın zikrinden alıkoymadığı kimseler” tabirini kullanıyor. Bu âyetin tefsirinde müfessirler iki mânaya işaret etmişlerdir: Biri âhiret ticaretine ait olan şey, yani Allah’tan ve zikrinden uzak kalmamak için ticaretin sureti ve dünyevî ticaret ile meşgul olmayan kimseler ki bunlar uhrevi ticaret ile meşgullerdir. Nefislerini ve mallarını tamamen Hak Teâlâ’nın yoluna bağışlamışlar ve dünyadan tamamen yüz çevirmişlerdir. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Ey iman edenler, sizi elim bir azaptan kurtaracak ticareti bildireyim mi?” İkinci mâna da şudur ki: bu dünyevî ticarete aittir ama uhrevî fayda sağlamak amacıyla yapılır. Yani bunlar her ne kadar sureti ticaret ve alışveriş ile meşgul olsalar da kalpleri Allah’ın zikrinden gafil kalmaz. Âyetin bu şekildeki tefsiri daha münasiptir, zira yine bu âyette “namazdan ve zekâttan geri kalmazlar” buyruluyor. Zekât vermek ise ancak ticaretle meşgul olunduğu takdirde gerçekleşebilir. Dünyadan tamamen yüz çevirmesi ve hiç malı olmaması durumunda ise zekât vermesi mümkün olmaz.

O hâlde ticareti âhiret faydası için yapmasının şartı ve enbiya ve Resûllerin bahsettiği şart şudur ki: takvâyı kendi şiarı ve huyu kılmalı, “Allah’ın malını Allah’ın kulları için Allah’ın emriyle ve Allah’ın rızası için harcıyorum” diye niyet etmeli, kendisini ve ailesini de bunun içinde görmelidir.

Emanet ve diyaneti bir an bile terk etmemeli, alış ve satışta insafa riayet etmeli, alışta ve satışta kolaylık göstermelidir. Efendimiz (sav) şöyle buyuruyor: “Alışverişi kolaylaştıran kimseye Allah rahmet etsin.”

Alım ve satış işi esnasında doğru ya da yalan yere yemin etmekten muhakkak uzak durmalıdır ki Allah Teâlâ yemin eden satıcıyı kendisine düşman bilir. Az bir kâra kanaat etmelidir ki bereket kanaatte, mahrumiyet hırstadır. “Harîs mahrum kalır.” Emanete riayet etmeli, ihanetten kaçınmalıdır ki Efendimiz (sav), “Emanet rızkı, ihanet ise fakirliği getirir.” buyurmuşlardır. Malı alırken yermemeli, satarken ise övmemelidir. Kusurunu gizlememeli, onda olan bir hüneri abartmamalıdır. Köle almamalı ve satmamalıdır ki köle alım satımında afetler ve ithamlar vardır. “İtham yerlerinden kaçının” buyrulmuştur. Yalnızca ustalığı olan kölenin alım satımı olabilir ki silah ya da başka bir hizmette kullanılabilir ve onun alım satımı kolaydır.

Hangi şehre varsa mezarları ve mübarek mekânları sormalı, oralara gitmeli, tam bir niyazla oraları ziyaret etmeli, her şehrin zâhidleri, âbideri, şeyhleri, imamları, uzlettekileri ve azizleri ile sohbet etmeli, nereye gitse onların hizmetini yerine getirmeli, herkese az çok teberrüken yoldaşlık etmeli ve bunu ganimet saymalıdır ki yolculuk esnasında hiçbir ganimet Hak erlerinin sohbetine kavuşmak ve onların hizmetinde bulunmaktan daha değerli değildir. Her bir şehirdeki dervişlere ve fakirlere de elinden geldiği kadarıyla yardımda bulunmalıdır.

Yaptığı her yolculukta ya da huzurda ticaretten kazanmış olduğu kârın tamamını hayırlara bağışlamalı, yalnızca ailesinin nafakasını ondan almalıdır. Mal biriktirmeye, yığmaya ve çoğaltmaya çalışmamalıdır ki Hak Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Altını ve gümüşü biriktirip de Allah yolunda harcamayanları elim bir azapla müjdele.”

Öylesine yaşamalıdır ki âhiret yolculuğu gelip çattığında bütün kârını ve sermayesini kendisinden önce göndermiş olmalıdır ki onların peşinden kendisi de gidebilsin. Tıpkı yolculuğundan önce malını gönderen ve kendisi de bir an önce onun arkasından gitmek isteyen ve yerinde duramayan tüccar gibi olmalıdır. Kervanın hareket vakti geldiğinde ondan daha sevinçlisi yoktur. Öyle hareket etmelidir ki kendisinden sonra evladına yetecek kadarını geride bırakmalı, kalanı hep hayır işlere vakfetmelidir ki kendisinden sonra süregelen sadaka olsun.

Efendimizden (sav) gelen bir hadiste kıyamet gününde Arasat’ta dört kimsenin hasretinin öncekiler ve sonrakiler arasında bir benzerinin olmayacağı belirtilmiştir: İlki başkalarının kendisinin ilmiyle amel ettiği hâlde kendisi amel etmeyen âlimdir. Arasat’ta görür ki onları cennete kendisini ise cehenneme götürürler. Kendi kendine der ki “Bunlar benim ilmimle amel ettiler ve cennete gittiler ben ise amel etmedim ve cehenneme gidiyorum.” İkincisi ise kölesi iyi işlerle meşgul olan kötü sahiptir. Kıyamet günü kölesini cennete götürdüklerinde der ki “Ben kötü işlerimden dolayı cehenneme gidiyorum oysa benim kölem salih amellerinden dolayı cennete gidiyor.” Üçüncüsü her çeşitten çok fazla ameli olan ancak bir kimseye zulmeden, diğerine küfreden, bir diğerine haksızlık eden, birinin gıybetini eden, birine iftira eden, birini döven ve inciten kimsedir. Arasat’a geldiğinde bu hasımlarının geldiğini ve birinin namazını, diğerinin orucunu, birinin zekâtını diğerinin haccını götürdüğünü görür ve iflas eder. Hasımlarının günahını alırlar ve onun boynuna yüklerler, kendisini cehenneme hasımlarını ise cennete götürürler. Der ki “Ben bu kadar amelde bulundum onlar günah işledi. Şimdi onların günahları yüzünden ben cehenneme gidiyorum. Benim amellerim sayesinde onlar cennete gidiyor.” Dördüncüsü ise mal sahibidir ki, son derece zahmetlerle mal elde etmiş, yememiş ve kendisiyle götürememiş, bir vârise bırakmıştır. Vâris o malla hayırlarda bulunmuş, sadakalar vermiş, hepsini Allah yolunda harcamıştır. İkisini de Arasat’a getirirler, o mal sahibini o mallardan dolayı hesaba çekerler, haramlardan dolayı onu cehenneme götürürler ve hayır işleyen vârisini ise cennete götürürler. Mal sahibi şöyle der: “Sıkıntıları ben çektim, helâl haram demeden mal topladım, onun yüzünden beni cehenneme götürüyorlar ama onun sayesinde bir başkası cennete gidiyor.” Bu dört kısım insan kadar hasret çeken ve hüsrana uğrayan kimse yoktur. O hâlde Hak Teâlâ’nın bu afetlerden koruması için son derece gayret göstermek lazımdır.

Güvenilir, dürüst tüccar sıddıklar ve doğrular derecesine ulaşır. Nitekim Efendimiz (sav) şöyle buyuruyor: “Dürüst tüccar cennette peygamberlerle ve elçilerle birliktedir.” Doğruluk kalbini ve niyetini Allah ile doğru tutmak ve yaptığını Allah için yapmaktır. Doğru sözlülük insanlara doğru söylemek ve doğru gidişli olmak, hile ve aldatmadan kaçınmaktır. Doğru davranış ise şeriat yolundan gitmek ve tarikat yolundan da haberdar olmaktır.

Dikkatli olmalı ve hiçbir zaman dünyevî maslahatı uhrevi maslahatın önüne almamalıdır. Hiçbir hâlde dünyevî meşguliyet yüzünden âhiret işinden geri kalmamalıdır. Her hâlde Hakk’ı zikretmeli ve âhireti talep etmelidir ki Hak Celle ve A’lâ’nın buyurduğu zümreden olsun: “Öyle erler vardır ki ticaret ve satış onları Allah’ın zikrinden alıkoymaz.” Allah Teâlâ onlara “er” diye hitap ediyor yani bu dereceye ulaşamayan kimse “er” olamaz. Kimde akıl ve din birleşirse erlik makamından başkasına razı olmaz. Şeyhimizin şeyhi Mecduddîn Bağdâdî’nin buyurduğu gibi (Allah aziz ruhunu kutsasın):

Allah’ın selamı Muhammed’e ve yakınlarına olsun

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ey iman edenler kazandığınız temiz şeylerden infak edin.”

Peygamber (sav) ise şöyle buyurmuştur: “İnsanın yediği en temiz şey eliyle kazandığıdır.”

Bil ki meslek ve zanaat ruhun ilim , kudret ve tanımasının bir neticesidir. O ana kadar onda bilkuvve hâlinde iken şimdi cismânî alet edavâtın kullanılmasıyla, ruhun veziri ve naibi olan aklın yardımıyla kuvveden fiile geçmiş ve gaybdan şehâdete varmıştır.

Basiret sahibi akıllı kimse zanaata ve gerçek sanat sahibine (Hak) bu pencereden bakar. Ruhun zâtı kendisini bu sıfatlarla mevsuf tanıdığı gibi, ruhunun canlı olduğunu ve eğer canlı olmasaydı ondan fiil sâdır olmayacağını bildiği gibi yine bilir ki o âlimdir ve eğer âlim olmasaydı bu latif sanatlar ondan meydana gelmezdi. Aynı şekilde bildi ki o irade sahibidir zira irade olmaksızın failden bir fiil meydana gelmez, hususen de zamansızlık zamanında. Failden fiilin ortaya çıkmasında zamanın ihtisas edilmesi irade ve ihtiyarı ispat eder. Şaşkın felsefecilerin “Âlemin yaratıcısı fiilini icat etmede irade ve ihtiyar sahibi değildir.” demeleri gibi değil. Bu açıklıkta bir küfür, bu derece bir cehalet ve bu büyüklükte bir küstahlık ve cesaret olabilir mi? Kıyamet gününe kadar Allah’ın laneti onların ve onları sevenlerin, onları izleyenlerin üzerine olsun. Bildi ki ruh işiten, gören, konuşandır, öyle olmasaydı bu sıfatlar meydana gelmezlerdi. Bildi ki bâkîdir de ve bedenin bekâsı ruhun bekâsının neticesidir.

Ruhun bu sekiz zâti sıfatını bildiğinde bu sıfatların eserini kendi bedeninde müşâhede eder ve bu sıfatların neticesinden kendi bedenini hareketli ve tasarruf sahibi gördü. Öyle ki ondan birçok ince zanaatlar ve işler meydana gelir, ruhun ilmi her gün artar, ruhun tekâmül etmesi gerektiğini bilir, onun varlığı kendisiyle kaim değildir ve o yokken var olmuştur, ona bir mucit gerekir ki onu yokluktan var etmiş olsun ve o mucit de Hazreti Allah Celle ve A’lâ’dır.

O Subhanehu ve Teâlâ kemâl sıfatları olan bu sekiz sıfatla mevsuf olmalıdır ki varlıkları var edebilsin. Zâtının da kendisiyle kaim olması gerekir yoksa ihtiyaç ve teselsüle yol açar. Bu sıfatlar onun zâtıyla kaim olmalı, ezelî ve ebedî olmalıdırlar. Yoksa araz olurlar ve zât havadis mahalli olur, yokluk lazım gelir ve bu caiz değildir.

O hâlde fail, kadir ve sanat sahibinin mutlak olarak Allah olduğunu bilmeli, ruhun Hakk’ın naibi ve halifesi olarak kalıp olarak adlandırılan küçük âlemde Hakk’ın işini gördüğünü bilmelidir. Hakk’ın fiilleri iki kısımdır: Biri Hakk’ın halifesi olan insan şahsının vasıtasıyla ve diğeri vasıtasız olarak. Vasıtalı olan da iki kısımdır: Biri küçük âlemde diğeri ise büyük âlemde. İnsan kalıbı olan küçük âlemde olan ruh ve ruhun alet ve edevatı olan nefs-i nâmiye , nefs-i hayvânî ve beşerî kuvvetler vs. vasıtasıyladır. Cihan olarak adlandırılan büyük âlemde ise ruh ve bahsettiğimiz nefsânî alet ve edevat ile, yine beş his ve uzuvlar gibi cismânî aletler vasıtasıyladır. İnsandan zâhir olan bu sanatlar ve zanaatlar bu fiillerin neticesidir. İnsani şahsın vasıtası olmadan meydana gelen Hakk’ın fiillerinin neticesi ise afakta ve nefislerde zâhir olur. Göğün ufuklarında olan yükseklerde parlak yıldızlarla süslenmiş, “Bakanlar için süsledik.” O yıldızların kara yerdeki aksi olarak da birçok güller, laleler, parlak sular, çeşitli ağaçlar, otlar, meyveler, bitkiler, hayvanlar, müfret ve mürekkep unsurlar ve benzerleri yaratılmıştır. “Göklerin ve yerin yaratılışında, gecenin ve gündüzün ardı ardına gelişinde, denizlerde yüzen gemilerde...” Nefislerde ise bir damla su, gören, duyan, konuşan, bu güzellikteki uzuvlara sahip olan bir şahıs meydana getirmiştir. “Biz insanı bir damla karışık sudan yarattık, sonra onu duyan ve gören yaptık.”

Devlet ve basiret sahibi Hakk’ın gösterme nuruyla -“Ufuklarda ve nefislerdeki âyetlerimizi göstereceğiz”- Hakk’ın fiillerinin neticesi olan âyetlerini kendi nefsinde müşâhede eder ve yokken var olan ve küçük cihan olan bu kalıbı Hakk’ın inşası ve mahsulü bilir, ruhu da kendisinde onun halifesi ve amili bilir ve görür ki ruhun tasarrufu ondan kesildiğinde bu kalıp ayakta duramaz, düşer ve harap olur. Böylece yakin olarak bilir ki cihan olan büyük âlemde de bir sanat sahibi ve fail gereklidir ki iş üzerinde olsun ve onun fiilleri neticesinde çeşitli hâller ve eserler meydana gelsin, bu latiflikteki sanatlar aşikâr olsun ki eğer kadir, kâmil ve hakim bir mutasarrıf onda işlemeseydi böyle ayakta kalmazdı ve var olamazdı. Ne zaman kadirin kudretinin tasarrufu ondan kesilirse anında çöker, harap olur ve ondan bir eser kalmaz. Bu makamda, “Kim nefsini tanırsa Rabbini tanır” hakikati ortaya çıkar ve “Nefislerinizde de görmüyor musunuz?” sırrı keşfolunur.

Öyleyse kesin olarak bilindi ki zanaat ve sanat ehlinin basiret gözü açıldığında ve kendi sanatlarına ve sanatçılıklarına dışarıdan baktıklarında onların nazarına sanatın ve hakiki sanat sahibinin cemâli tecelli eder. O büyüğün dediği gibi: “Hiçbir şeye bakmadım ki onda Allah’ı görmemiş olayım.” Basiret gözleri ise nefsin hevâsının gözü dünyevî çirkinliklerin mütalaasından ve nefsânî zevkler ile hayvânî şehvetler den kesildiği zaman ortaya çıkar. Hakikatte bilmelidir ki dünya bir dergâh, Hazreti Allah o dergâhın şeyhi ve Efendimiz (sav) ise hadimidir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: “Kavmin efendisi onun hizmetkârıdır.” Kalan insanlar ise iki çeşittir: Ya hizmetkârlar ya da hizmet edilenlerdir, tıpkı dergâhta bu iki çeşitten başka insan olmadığı gibi. Ya şeyhin her birini bir hizmetle görevlendirdiği hizmetkârlardır ya da ciddiyet sahibi taliplerdir ki muhabbet şevklerinin galebesinden ve taleplerinden ötürü başka hiçbir iş yapamayacak durumda olduklarından insanlardan ve nefislerinden tamamen yüz çevirmiş ve yalnızca mücâhede ve riyâzet ile meşgul olan kimselerdir.

Bu iki taifeyi de şeyh hadime emanet etmiştir ki her birini kendi makamında çalıştırsın ve onlara yardımcı olsun, yol göstersin ve irşat etsin. Amele olanlar talebelere hizmet etsin, talebe huzurlu ve rahat bir şekilde ibadet ile meşgul olsun. Dergâhtakilerin hepsi talebe olsaydı her biri kendi hizmetini görürdü ve hepsi meşgul olduklarından talepten geri kalırlardı. Zira talep boş kimselerin işidir. Nitekim Hak Teâlâ Efendimiz ’e (sav) şöyle buyurmuştur: “Boş kaldığında ona yönel.”

O hâlde dünya dergâhında insanlar iki kısımdır: Biri Hakk’a hizmet eden ve âhiret âlemine yönelen kimselerdir ki bu dergâhın şeyhi olan Hak Teâlâ dünyaya içinde olan herkes ile birlikte onların hizmetini buyurmuştur. “Ey dünya bana hizmet edene hizmet et, sana hizmet edeni hizmetkâr kıl.” Diğeri ise dünya talipleridir ki amele mesabesindedirler. Her birini bu dergâhta bir iş ile görevlendirmişlerdir, ister padişah isterse de pazarcı olsunlar. Yalnızca yaratışın hulâsası olan ve has ubûdiyyet ile meşgul olan kimseler hariç. “Cinleri ve insanları bana ibadet etsinler diye yarattım.” Bu âyetin mânası cinlerin ve insanların her birinin bir iş ile meşgul olmasıdır. Bunun hepsi dünya muhabbetinden, nefsin hevâsından ve Şeytanın tasarrufundan kurtulan o muhlisler boş bir şekilde Hakk’a ubûdiyyetle ve dini güçlendirmekle meşgul olsunlar diyedir. “Yalnızca dini ona has kılarak Allah’a ibadet etmekle emrolunmuşlardı.” Öyleyse dergâhtaki amele, talebeye hizmetle meşgul olduğu ve onu Hakk’a yakınlık için vesile kıldığı gibi Hak Teâlâ o havâssa ulaştırdığı şeyden hizmetkâr olan ameleye de bir nasip verir.

Bu zayıf Horasan ’da bir grup dervişi halvete oturttuğunda ve bir dervişi onların hizmetine verdiğinde bazı mükâşefelerde Hazreti Allah’tan halvettekilerin her birine lütuf medetleri ulaştığını ve her bir halvetinden de has bir nasibin onlara hizmet eden o hadime ulaştığını görmüştü.

Aynı şekilde dünya dergâhının amelesi olan dünya ehli de sanatlarında ve zanaatlarında “bu işi Allah’ın kulları için ve onların ihtiyaçlarını gidermek için görüyorum ki rahat bir şekilde Hakk’a ibadetle meşgul olsunlar” diye niyet etmelidir. Eğer herkes kendisi için gerekli işleri bizzat kendisi yerine getirmeye kalksaydı din ve dünya işlerinin tamamından geri kalırlardı. Dünya harap olurdu, kimsede de halis bir şekilde ibadet etme mecali kalmazdı.

Hazreti Allah hikmetinin kemâl inden ve kudretinin çokluğundan her şahsı bir hizmet ile ve bir iş ile görevlendirmiştir. Elli yıl ve yüz yıl o hizmet ve iş ile meşgul olabilir de bir gün bile başka işi yapmaya hevesi olmaz. Her bir işin ve sanatın ehli bu dergâhta Hazreti Celle olan şeyhin fermanına göre hizmet eder ve iş görür, Allah’ın elçisi Muhammed (sav) olan hadimin delalet, irşad ve hidâyeti ile şefkat , diyanet ve emaneti yerine getirirler. Bütün hâllerde şeriat yolu üzere sabit kadem olurlar, kazançlarını haram ve şüpheli maldan korurlar, öyle ki fazla almazlar ve az vermezler. Bilmemeleri durumu hariç malında haram olan ile alışveriş etmezler. Kendi işi ve sanatında asla kusurlu iş görmezler, insafa riayet ederler. O işin değerini bilmeyen bir kimse gördüklerinde işi değerinden fazla göstermezler ve yüksek fiyata satmazlar. Aldatmadan ve hileden uzak dururlar. Efendimiz (sav) bir gün pazarda gezerken bir miktar buğday satıldığını gördü. Mübarek ellerini buğdaya daldırdı eli nemlendi. “Bu ne?” diye sordu. Satıcı “Ya Resûlullah yağmur yağdı” dedi. Efendimiz, “Neden ıslak olan bölümünü üste koymadın ki herkes görsün” dedi. Daha sonra şöyle buyurdu: “Bizi aldatan bizden değildir.” Yani kim benim ümmetime ihanet ederse ve işinde hileye başvurursa benim ümmetimden değildir.

Elinin kazandığından bir azize bir nasip ve bir dervişe bir rahatlık ulaşmasına çalışmalıdır. Rivayetlerde Dâvûd ’un (as) Hak Teâlâ ile şöyle münâcât ettiği gelmiştir: “Allah’ım cennetteki yoldaşımı görmek istiyorum.” Hak Teâlâ buyurdu: “Yarın şehirden ayrıl, karşına çıkacak ilk kimse odur.” Dâvûd (as) dışarı çıkınca sırtında odunlar taşımakta olan bir kimseyi gördü. Ona selam verdi ve hâlini sordu. “Allah’a karşı olan muamelen nedir ki cennette peygamberlerle birlikte olma derecesine ulaştın?” diye sordu. Dedi ki: “Ben her gün kendi elimle odunları toplarım, sırtımda şehre getiririm ve bir dirheme satarım. Bir annem var her gün iki dang onun nafakasını veririm, iki dang aileme ayırır, iki dang da ihtiyaç sahibi olanlara ve dervişlere veririm.” dedi. Dâvûd (as) bunun üzerine, “Git ki senin peygamberlerle birlikte olman haktır” diye buyurdu. Daha sonra Dâvûd şöyle dedi: “Gel benim yanımda kal ben sana her gün bir dirhem vereyim, cennette benim dostum olacağın gibi burada da benim dostum ol” Bunun üzerine o derviş: “Ben cennette senin dostun olabilme derecesine elimin çalışması ve alnımın teriyle yük taşıyarak ulaştım. Bu işten vazgeçersem bu derecede kalamam. Ben bu şekilde çalışmaya, Allah’a ve kullarına hizmet etmeye devam edeceğim, ta ki ecel gelip beni bu hâlde buluncaya kadar.” dedi.

Hak Teâlâ kullarını ilâhlık lütfuyla bu mertebeye ulaştırıyor ve bu vazifeyi onlara veriyor ki: “Ey iman edenler, kazandıklarınızdan temiz olanları infak edin.” Burada nafaka sadaka mânasındadır. Yani kazandıklarınızdan hem kendi nafakanızı çıkarın hem de dervişlere sadaka verin. Bu mânaya tekit olarak başka bir yerde de şöyle buyuruyor: “Ondan yiyin ve fakiri de doyurun.” Efendimiz (as) kazancı en temiz mal olarak belirtmiştir: “İnsanın yediği en temiz şey eliyle kazandığıdır.”

Dünya dergâhının işçileri olan zanaat ehli bahsettiğimiz bu şartları yerine getirdiklerinde Hazreti Allah haslarına, yakınlarına, sevdiklerine verdiği her bir sevap , derece ve makamdan bu cemaate de bir nasip verir ki onlara hizmet etmiş ve onları sevmişlerdir. Onları yarın o büyüklerle birlikte haşreder. Nitekim şöyle buyuruyor: “Onlar Allah’ın kendilerine nimet verdikleriyle birliktedirler, peygamberlerden, sıddıklardan, şehitlerden ve salihlerden. Onlar ne güzel dostlardır.”

Bu sekiz sınıf üzerine zikrettiğimiz çeşitli taife ve cemaatlerin sülûklarını ve hâllerini açıkladık. Eğer erlerin zevkinden ve yakınların makamlarından daha fazla nasiplenmek isterlerse ibadet, zikir vazifesi, gece uyanıklığı, bâtının dünya muhabbetinden arındırılması, yemeği azaltmak, nefsi köreltmek, şehvetleri terk etmek, kalbe murakıp olmak gibi işleri çoğaltmalıdırlar. Mümkün olduğunca geçen fasıllarda belirttiğimiz nefis tezkiyesi ni, kalp tasfiyesini ve ruh tahliyesini yerine getirmeliler ve yakin olarak bilmelidirler ki ne kadar zahmet çekerlerse o denli fazla semere elde edeceklerdir.

Eğer güzel ikbaline Hakk’ın inâyetiyle bu yolu aşmış, vaktinin mahir tabiplerinden olmuş şeyhlerden birisinin hizmetine girerse ve onunla şereflenirse onun nazarıyla dini tedavi görürse ve onun himmet kanadıyla ve devlet sığınağıyla kan içici nefs-i emmâre nin çölünü aşarsa ki menzillerinin her birinde milyonlarca delilsiz hareket eden sadık ve sıddık canlarını kaybetmişlerdir ve maksat kâbesinin cemâline ulaşamamışlardır. Mahir tabipler ve rehberlik ve yol göstermeye lâyık olan böylesi şeyhler her zaman değerli olsalar ve benzerleri bulunmasa da bu zamanda tamamen kızıl kibrit ve mağrip ankası olmuşlardır. Bundan daha da ilginci eğer nadiren bu kızıl kibrit bulunsa bile kara topraktan daha az ilgi görmekte ve o mağrip ankası mağrip kargasından daha mahrum kalmaktadır. Zamane ehlinin ilgisizliğinin çokluğundan ve insanların dünyaya gark olmasından ötürü yine ölümden, âhiret işinden, hesap , sırat sevap , ceza ve meâddan gafletten -“Dünya hayatından zâhiri biliyorlar, âhiretten ise gafildirler.”- ötürü böyledir. Kör için en değerli sürmenin ve güneşin cemâlinin ne kıymeti vardır. Diğer yandan Hak hasları hakkında gayret sahibidir ve onları gayret kubbesinin altında saklamıştır ki namahremler onlardan haberdar olmasın. “Velilerim abamın altındadır onları benden başkası bilmez.”

Hidâyet sürmesinden inâyet meyliyle can gözüne talep derdi sürmesi çekilen her saadet sahibi için re’fet menşeinden atıfe rüzgârı gönderirler ki gayret perdesini izzet dergâhından atsın ve o dinin mahir tabibini ve yakin âleminin rehberini ve delilini onun gözüne göstersinler. Eğer sadık talip maşrıkta ise ve mahir tabip mağripte ise ya talibi matlubun başına ya da matlubu talibin kapısına götürür.

Allah’ım bizi salih kullarından kıl. Has, yakınlaştırılmış, hidâyete ermiş ve hidâyet edenlerden. Kuds hazirenden bize indir, peygamberler ve elçilerden ünsüne yakın olanlarla birlikte kıl. Bizim ve Muhammed (sav) ümmetinin sonunu hayırlı kıl. Allah’ın selamı Muhammed’e ve bütün yakınlarına olsun. Amin ya âlemlerin Rabbi.

İlimlerin hakikatleriyle dolu bu kitap, benzersiz Allah’ın teyidi ve tevfikiyle, “kün fe yekûn” kudretine sahip olanın fazlının feyziyle sona erdi. Bereketli devletin ışığı, dini kollayan padişah, adaleti yayan sultan, Hüsrev-i Keyhüsrevreveş , Keykubad-ı Kubadnehadın (Allah iki yurtta onu yüceltsin ve saltanat kanatlarını yaysın) hümayun himmetinin bereketiyle ve bu mânaların kâtibi ve bu temellerin güçlendiricisi Allah’ın fakiri Ebû Bekir Abdullah bin Muhammed bin Şahâver el-Esedî el-Razî’nin eliyle Allah’ın ayı olan Receb ayının (Allah bereketini yüceltsin ve hilalini ve bedrini bize mübarek kılsın) başında hicri 620 yılında Sivas mahrûsesinde (Allah onu korusun) sona erdi.

İlletsiz inâyete ve Hazreti Celle’nin atıfetine ümit odur ki bu tevessül ve takarrub sayesinde mecbur değil mecur (ecir sahibi) olsun ve bu kitap Hazreti Saltanatın nezdinde mehcur (terk edilmiş) değil menzur (görülen) olsun. Zira bu hakikatler hazinesi serseri şekilde mütalaa edilemez ve uzun ömürler boyunca onun remizlerinden ve inceliklerinden haberdar olunamaz. Her ne kadar bu bâtınî mânaları bundan daha aşikâr ve açık şekilde beyan etmek mümkün değilse de kuşların diline benzeyen bazı işaretleri ve sırları yalnızca Süleyman ’a benzeyen kimseler derk edebilir. Bu zayıfın dediği gibi:

Bu âcizin bu hizmeti tamamlarken Hazreti semavî yücelikten istediği şey ne mal ne de dünyevî bir makamdır. Her ne kadar korkunç vâkıaya ve Hazreti Saltanat’tan uzak olsun umumi musibete dûçar olduysam da vatanımdan gurbete düştüysem, mutluluktan hüzne, bolluktan kıtlığa, huzurdan dağınıklığa düştüysem de, izzetten zillete demiyorum ki fakirliğin izzeti asla zillet görmez ve fakirlik ve iftihar birliktedirler: “Fakirlik benim iftiharımdır.”

Allah bilir ve zaman da tanır bizi Biz büyükleriz, ancak iflasa düştük

Beklediğim ve umduğum yalnızca halvet vakitlerinde ve feragat saatlerinde niyaz eliyle ve ihlas anahtarıyla sonsuz bağışlar nakitleriyle dolu bu ilâhî sırlar hazinesinin kapısını açması ve değerli hakikatler ve usul mücevherleriyle dolu babları ve fasıllarına göz atsın ve ihlaslı bir şekilde basiret gözüyle onun incilerinin güzelliğini incelesin amellerde bulunarak onun zekâtını yerine getirsin ve cismânî ve ruhânî hak sahiplerine karşı zekât ve sadakalarını eksik etmesin. Böylece bu biçarenin birçok yerde dediği gibi dünyada ve dünya ehline adaletli bir sultan ve dine düşkün bir padişah gereklidir ve onun faydaları bütün âleme ve âlemdekilere ulaşır. Bu mâna bu zayıf için büyük bir vesiledir ki hakiki Sultanın huzurunda pişmanlık ve utanmaya maruz kalmasın ve kınanmaya ve cezalandırılmaya dûçar olmasın, inşallah-u Teâlâ.

Padişahın atıfetine yakışan bu dervişâne hediyeyi rıza gözüyle görmesi ve kollamasıdır. Ayak kaymalarına ve kalem hatalarına duada bulunarak padişahâne af çizgisi çekmesi, bunu “Âşıkların sözleri katlanır söylenmez” cümlesinden kabul etmesidir. Kitabın sonu mübarek olması için dua şeklinde gelmiştir ki, “Sonu misktir” olsun.

Hamd âlemlerin Rabbine ve Allah’ın selamı Efendimiz Muhammed’e ve bütün yakınlarına olsun.