İkisinde nefs hevâsı vardır, zira ihtiyaridir. Birisin de nefs hevâsı yoktur, sırf vâridat-ı ilâhiyyedir, demiştik. 

Ne zaman ki, değirmen oluğundan su gelip, değirmen taşını ihtiyarsız döndürdüğü gibi, vâridat-ı ilâhiyye de âşıkların ve taliplerin gönüllerine dökülünce iradesiz, elinde olmadan bu kalıbı döndürür, diye de ilâve etmiştik. 

Bizim bu sözünü ettiğimiz semâ o semâ'dır ki vururken ateş içine düşse, yanmaz, su üzerinde yürür batmaz, havaya kalksa kuş gibi uçar ve yere düşmez. Sofilere, bu gibi haller çok vâki olur. Erkek veya kadın birçok sofiler, semâ' ederken havaya kalkıverir lir. 

Sâlihlerden bir kişi der ki: 

Bir gün, birkaç sofi ile deniz kenarında oturmuş zikrediyorduk. Bunlar, zevke ve şevke geldiler ve semâ'a kalktılar. İçlerinden birisi, birdenbire denize doğru yürüdü ve su üzerinde dönmeye devam etti. Bir çomak atımı yer kadar bizden uzaklaştı. Sonra, döne döne geldi ve sahile çıktı. Sanki bir sal üzerinde yürür gibi suyun üzerinde dönüp durmuş ve ayağı bile ıslanmamıştı. Zikrullah ve semâ bitti, sûfiler sâkinleştiler. Deniz üzerinde dönen o sûfiye, yaptığı işi söyledik: 

– Benim bundan asla haberim yoktur, cevabını verdi. 

Yine sâlihlerden bir zat anlatır: 

Bir taife gördüm, zikrullah ederken semâ'a girdiler. Semâ' vururken havaya kalktılar ve bir zaman da havada semâ ettiler. Ayakları, yerden bir adam boyu yukarıda idi. 

Sâlihlerden bir başka zat da şunu anlatmıştır: 

– Bir sofi gördüm, semâ vururken bir kenarda yanmakta olan büyük bir balmumunu aldı ve alevini gözüne soktu. Mumun alevi, o sofinin gözüne hiçbir zarar vermedi. Dikkat ettim, sofinin gözünden bir ateş çıktı ve mumun alevini önledi ve menetti. 

Bilmiş ol ki; semâ ve vecdi, Resûl-ü ekrem sallallahu aleyhi ve sellem efendimizden de rivâyet ederler. Ebû Der'a, bu haberi babasından almış, babası da Mansur'dan, Mansur Ebû Aliyyül-Fadl'dan, Aliyyül-Fadl Said bin Âmir'den, Said bin Âmir Şaab'tan, Şaab Abdurrahman'dan, Abdurrahman Aziz bin Mühiy'den ve Mühiy, Enes bin Mâlik rıdvanullahi Teâlâ aleyhim ecmainden rivayet etmişlerdir ki: 

Bir gün, huzur-u Resûlullahta oturuyorduk. Cebrail aleyhisselâm geldi: 

– Yâ Resûlallah! Senin ümmetinin fakirleri, zenginlerden 500 yıl önce cennete girseler gerektir, dedi. 

Sultan-ül-Enbiyâ aleyhi ve âlini ekmel-üt-tehayâ efendimiz, bu haberi duyunca, saadetle buyurdular: 

– İçinizde bir şey okuyabilen var mı? 

Bir bedevi, hemen doğruldu ve cevap verdi: 

– Yâ Resûlallah! Ben okurum. 

Efendimiz emretti: 

– Oku bakalım.

Bedevi, şu beyitleri okudu:

Hevâ yılanı ciğerimi soktu.

Kendisine âşık olduğum sevgili hariç,

O yaranın ne doktoru var ne okuyucusu.

Benim tedavim ve şifam, ancak onun yanındadır.

Böğrüme vurdu yârin aşkı türlü yâreler,

Ona hiç etmez efsun, hem devalar çareler.

Belki olur ona dost cemali tiryak-i tabip,

İç tabipler çare etmez ona etsin yâr ı habip.

Derdim ondan oldu, hem deva ondan gerek;

Zahm-i yâreni vurdu hem deva ondan gerek.

Bedevi, bu beyitleri okur okumaz, aleyhissalâtü vesselâm efendimiz ayağa kalktılar, ashab-ı kiram da vecde gelerek kendilerini takip ettiler. Resûl-ü zişân, o kadar hareket etti ki, mübarek ridâsı omuzlarından düştü ve nihayet fâriğ oldular ve herkes yerli yerine oturdular. 

Muaviye ibn-i Süfyân: 

– Yâ Resûlallah! Ne güzel oyununuz var, dedi. ' 

Resûl-ü zişân aleyhi ve âlihi salâvatullah-il-Mennân efendimiz saadetle buyurdular: 

– Dostun zikrini işitince, yerinden doğrulup hareket etmeyen kerim değildir. 

Efendimizin mübarek ridâsmı getirdiler almadılar ve şöyle buyurdular: 

O mübarek ridâyı 400 parçaya ayırdılar ve o mecliste hazır bulunan 400 kişiye teberrüken birer parça dağıttılar. 

Bundan da anlaşılıyor ki, vecd veya tevâcüd halinde semâ' etmek caizdir. 

Bundan bir mâna daha anlaşılıyor ki, semâ' ederken ortaya düşen, yâranın olur. Nitekim, zamanımızda da vecd ve semâ' ehlinin toplantılarında hırkalarını parça parça ederek hazır bulunanlara dağıtmaktadırlar. 

 Bu nakil ve rivayetlerin doğruluğunda asla şüphe yoktur. Zira, sözlerine ilimlerine ve kimliklerine her mânada güvenilen ve Hak yolundaki gayret ve himmetleri bilinen âlimlerin ve fazılların nakl-i sarih ile beyan buyurdukları bu hususlar, muteber birçok kitaplarda böylece tasrih olunmuştur. (Vallahu â’lem.) 

Îmam Gazalî rahmetullahi aleyh, ÎHYÂ-î-ULÛM'da semâ' bahsinde buyururlar ki: 

Şeyh Ebû Aliyyi Hemedanî, bir kere Cidde'ye gitmişler, mescit bucağında oturuyorlarmış. O sırada, birkaç sofi gelmişler ve bir müddet zikrettikten sonra ayağa kalkarak semâ'a başlamışlar. Raks edip, çarh ederlerken göğüslerine vurduklarını gören Hazret-i Şeyh, kendi kendisine: 

– Ne edepsiz tâife imiş şunlar, demiş ve oradan çıkmış gitmiş. O gece, rüyasında yine o mescit bucağında otururken, 

Resûl-ü zişân efendimizin, maiyyet-i seniyelerinde ashab-ı kiram olduğu halde teşrif buyurduklarını görmüşler. Efendimiz, gündüz o sofilerin oturdukları yere oturmuşlar, Hz. Ebû Bekir radiyallahu anh sağ yanlarında yer almış ve ashap halka olup etraflarına toplanmışlar. İki cihan serveri, zikrullaha başlamışlar ve birden şevke gelerek semâ'a kalkmışlar, ashab-ı kiram da kendilerine uymuşlar. Şeyh Hemedanî, semâ esnasında aleyhissalâtü vesselâm efendimizin de tıpkı gündüz ki sofiler gibi mübarek ellerini, mübarek göğüslerine vurduklarını görmüş ve kendilerine yaklaşarak: 

– Yâ Resûlallah! Sofiyyûn taifesinin bu hareketlerini inkâr ediyordum, Estağfirullah, bugünden sonra bu fikrimden döndüm, deyince Efendimiz kendisine hitap buyurmuşlar ve: 

– Ey Şeyh Hemedanî! Ol Allah hakkı için, bu dönmek haktır, demişler. 

Yine ÎHYA'da semâ' bahsinde denilmektedir ki: 

Ululardan birisi, Fahr-i âlem sallallahu aleyhi ve sellem efendimiz hazretlerini rüyasında görmüş ve sormuş: 

–  Yâ Resûlallah! Semâ' eden sofiler hakkında ne buyurursunuz? 

Efendimiz, saadetle buyurmuşlar: 

– Vecd ehli, semâ' içinde eğer Kur'an-ı kerim dahi okusalar caizdir. (Allahu â’lem.) 

İmam Ahmed bin Hanbel rahmetullahi aleyh, Hz. Ali kerremallahu vechehu ve radiyallahu anh efendimizden naklen rivâyet etmiştir: 

Meal-i münifi: 

Hz. Ali radiyallahu anh, buyurmuşlardır ki: (Bir gün, Cafer ve Zeyd ile huzur-u Resûlullah’a vardım. Aleyhissalâtü vesselam efendimiz, Zeyd'e: 

– Sen, benim kardeşimsin! buyurdu. 

Zeyd, sevinç ve memnuniyetinden hemen raksa başladı. 

Sonra Cafer'e: 

– Sen de surette ve ahlak olarak bana benziyorsun! buyurunca, o da raksa başladı. 

Sonra, bana sen bendensin hitap buyurdu. Ben de şevkimden raksa başladım.) 

Ahmet bin Hanbel, bu Hadis-i şerifi naklettikten sonra. Bu Hadis-i şerif gösteriyor ki, kişinin bâtınına eriştiği zaman raks etse caizdir diye buyurmuşlardır. 

Ancak, Hz. Ali kerremallahu vechehu efendimiz ile Zeyd ve Cafer rıdvanullahi aleyhim ecmaiynin raksları; vecd değil belki tevâcüd (vecd olmadan vecde gelmiş gibi davranmak) idi. Zira, Fahr-i âlem sallallahu aleyhi ve sellem efendimizin iltifatlarından ötürü şevklenerek raks etmişlerdir. Hepsinin de akılları başlarında idi. 

Bundan da anlaşılıyor ki, kişinin kalbine Hak tarafından bir şevk gelse, vecd olmadan da raks etmek caizdir. 

Meşâyih-i kiramdan Hayr-i Nessâc buyurmuşlardır ki: Bir gün, Bağdat'ta mescidin bir bucağında meşâyihten bir cemaatle oturuyordum. Şeyh Şibli hazretleri çıkageldi. Yüzü kızarmış, mest ve hayran görünüyordu. Bizden yana hiç bakmadı, önümüzden geçti, gitti. Peşinden gittim. Doğruca, Cüneyd-i Bağdadî hazretlerinin evine vardı ve hiç danışmadan içeri girdi. Meğer, o sırada Şeyh Cüneyd-i Bağdadî eşiyle birlikte oturuyormuş. Şeyh Şibli’nin böyle apansız içeri girmesi üzerine, hatun kaçmak istedi. Cüneyd-i Bağdadî hazretleri: 

– Kaçma, dedi. Şimdi Şibli'nin gözleri görmez. 

Şeyh Cüneyd-i Bağdadî de, hemen ayağa kalktı ve semâ'a başladı. Bir hayli zaman sonra, Hazret-i Şibli ağlamaya başladı. Cüneyd-i Bağdadî, eşine: 

– Şimdi artık saklan, buyurdu. Zira, Şibli'nin gözü gördü. 

Şeyh Şibli hazretleri, tamamen kendisine geldikten sonra sordum: 

– Niçin şer'a muhalif iş işledin? 

Hayretle sordu:

– Ne yaptım ki? 

– Şeyh Cüneyd ile hatununun yanlarına izin almadan girdin. 

– Vallahi yâ Şeyh! O Allâhu Teâlâ ki, seni ve beni yarattı, onun hakkı için ne Cüneyd den haberim vardı ne hatunundan ne de kendimden. 

Evet, konuya dönelim: 

Bu semâ' ruhla vücudundur. Fakat, Şeyh Şibli'nin semâ'ı ehl-i vecdindir. Zira ne kendisinden haberi vardır ne başkasından haberi vardır. 

Ehl-i tevâcüdden olan bir kimseye, hâlet geldiği zaman sabretmeli, hareket etmemeli, hareketi men etmelidir. O hareketin, sureti ve hiddeti kesilmez, bedene zahmet verse de kovmak gerektir. Tevâcüd ehli nasıl hareket ederse etsin, kimse men etmemelidir. 

Ehl-i vecd olana vâridat-ı ilâhi gelmeden, kendisini dinlemeli ve öyle hareket etmelidir. Hareket etmez ve o gelen vâridat-ı ilâhiyye uymayacak olursa, onun gönlüne kırıklık gelir. 

Ehl-i vücuttan olanların iradeleri ellerinde olur ama ruhaniyetleri galip gelince, ona uymalıdır. Zevk ve sürur hâsıl olduğu zaman hareket etmeyecek olursa, onun da ruhuna hastalık yetişir. 

Gerek ehl-i tevâcüd ve gerekse ehl-i vecd ve ehl-i vücud, bir hâlet ve vâridat-ı ilâhiyye gelince, derhal ona tâbi olmalıdırlar. Şu kadar ki, bazısı kendi ihtiyarı ile ve bazısı da ihtiyarsız olur. Eğer sabredip hareket etmez, ilâhi ilhama uymazsa üzüntü doğar. Nitekim, aleyhissalâtü vesselâm efendimizin buyurdukları gibi, dostun zikrini işitip te yerinden doğrulup hareket etmeyen, kerim değildir. Bunların misali şuna benzer ki, hızla uçan bir kuşu veya hızla koşan bir şahsı, uçmasından veya koşmasından alı koysalar elbette iyi olmaz. 

Bütün bunlardan anlaşılıyor ki, bu üç tâifenin de hareketi, seyri ve semâ'ı mübahtır. Bunların durmalarından ise, hareket etmeleri hayırlıdır. Zira, bunların seyirleri ve semâları nefs yönünden değil, Hak yönündendir. Böyle olunca da bunlara kötü gözle bakmak ve kötü zanda bulunmak da iyi değildir. 

Tatmayan bilmez! 

Birçokları bu hususlarda gaflet etmişlerdir. Birçok kötülükleri, çirkin ve kaba hareketleri, kınanması gereken işleri görmüş ve susmuşlar, engellemeye kadir oldukları fiil ve hareketleri önlemeyi bile düşünmemişler ve hatta müsamaha ile karşılamışlardır da zikir ve semâ'ı haramlardan zannedip önlemeye çalışmışlardır, öyle şeyler icat etmişler, öyle fâhiş hatalar yapmışlardır ki, ilimlerin başlangıcı sayılan bazı bilgiler onları gururlandırmış: (Devran ile zikir ve semâ', sonradan uydurulmuştur. Sonradan uydurulan her şey bid'attir ve her bid'at haramdır.) nev'inden hiçbir asıl ve esası bulunmayan deliller ortaya atarak boş zihinli biçareleri kandırmış ve inandırmışlar, kendileri ayrılığa düşüp şaşırmışlardır. 

Oysa, bunların asla bid'at olmadıkları mutlak ve muhakkaktır. Kaldı ki, bidattir dedikleri halde bidatlerin kısımlarından da gafil bulunan bu zâhir âlimleri, bidatin vacip, mubah, lâzım ve gayr-ı mekruhları da bulunduğunu görmemezlikten gelmişler ve kendileri için çok daha önemli olan hususları bir tarafa bırakıp, üzerlerine lâzım olmayan boş ve manasız sözlerle ömür ve nefes tüketmişler, hatta daha da ileri giderek sövüp saymışlar, bir çok zâhitlere ve âbidlere  kötü gözle bakmışlar, birçok ırz ve iffet sahibi kadınlara kötülük yormuşlar ve böylelikle kendilerini zayi ettiklerinden dahi haberdar olamamışlardır. Bu gibi biçareler, kendilerini âlim ve zâhit kişilerden saydıkları halde, başkalarının sözlerine, hallerine ve fiillerine kötü gözle bakmanın, kabahatlerin en büyüğü olduğunu dahi anlayamamışlardır. 

Allâhu Teâlâ, bütün kullarına doğru yolu göstersin, Nebilerinin ve velilerinin gittikleri yola yöneltsin. 

Sözü yine uzattık; bahse devam edelim: 

Ehl-i vücudun hali, zamanla yerleşir, çünkü onların halleri olan varidat melekesi sağlamlaşmıştır. 

İhtiyarlarına sahiptirler. Onları, hal gelerek başka türlü edemez. Dilerlerse, şevke ve zevke gelir, hareket ederler. Dilemezlerse, bir kenarda sessiz sedasız otururlar. Oturdukları yerde dahi hali, vecdi, varidatı, aşk ve sarhoşluk hallerini geçirirler, hiç kimse ne olduklarım bilemez. Zira, zahirlerinde hiç hareket olmaz. Hareket etmeksizin de seyrederler. 

Nitekim, Şeyh Cüneyd-i Bağdadî'nin hali böyle idi. Hiç hareket etmezdi ama daima seyirde idi. Bir gün, Şeyh Cüneyd-i Bağdadi ye sordular: 

– Yâ Şeyh! Siz, hiç hareket etmiyorsunuz? 

Hazret-i şeyh, cevap verip buyurdu: 

– Benim hareket etmediğimi nereden biliyorsunuz? 

– Hareket ettiğini hiç görmüyoruz. 

Şeyh, şu âyet-i kerimeyi okudu:  

“Sen, dağları görür ve onları yerinde sabit sanırsın. Hâlbuki, onlar bulut geçer gibi geçerler.”  

Ehl-i vücud, makam sahibidir. İhtiyar sahibidir, hareket etse de etmese de makamına varır. Aynı zamanda, bunların gönüllerine ilâhî sırlardan bazı şeyler zahir olur. Eğer, bunun zerresinin zerresi, bir dağa zahir olsaydı, o dağ takat getiremez ve parça parça olurdu, özetlemek gerekirse: 

Resûl-ü ekrem sallallahu aleyhi ve sellem efendimiz buyururlar ki: 

– Mi'râc gecesi, bir bölük kadınlar gördüm. Her birinin elinde, ateşten makaslar vardı ve durmadan kendi etlerini kesiyorlardı: Cebrail aleyhisselâma bunların kimler olduklarını sordum. Bana dedi ki: 

– Bunlar zina mahsulü çocuk doğuranlar dır. 

Şeyh Safi rahmetullahi aleyh de buyurmuşlardır ki: 

– Bütün mahlûkatı yaratan Allâhu Teâlâ hakkı için söylüyorum, dünyalık adına kendilerini şeyh gibi gösterip halkı aldatanların cezaları, kıyamet gününde bu kadınların cezalarından fazla olacaktır.

Şeyhliğin nasıl bir hal olduğu ileride anlatılacaktır.

Evet, sözümüz vecd de idi. 

Vecdin hakikati odur ki, talibin zikre devamı sayesinde varıp kalbe erişir, kalbinden ruhuna erişir, ondan sonra dili, ruhu ve gönlü zikretmeye başlar. İşte o zaman, gönül kuşu yuvasını bulmuş olur ve bu ten kafesinden ezeli yuvasına kanat açar ve asıl makamına ulaşır. Bu makamına erişince, talibin ruh-u hayvanisi fâni olur, gider. Çünkü, gönül kuşu bekaya vasıl olmuştur. Aynı zamanda, aklı dahi fenâya varır ve sadık talibin vecdi de hakikat olur. Fakat, bu makam: 

Hepsinden önemlisi şudur: Gerçi, bu makam MAKAM-I FENÂ ise de bir bakıma

Meşâyihten bazıları da ölmeden önce ölmekten murat: 

(Kabir ve kıyamet hallerini ve âhireti ölmeden önce, yani sûri ölüm gelmeden müşahede edin ki, yakin sahibi olasınız ve gaybe olan imânınız yakine dönsün.) demektir, buyurmuşlardır. 

Bu makama erenlerin, bütün temennileri bırakmaları ve tekmil kaideleri ve şartları ile zikrullah ile meşgul olmaları, hallerini mürşide bildirmeleri gerekir. 

Eğer, zikrin kaideleri ve şartları nelerdir, diye soracak olursan, aşağıda onu da anlatacağım. 

Endişesi hak ola, gönlü nur ile dola; 

Mahşerde deyu gele, lâ ilahe illallah. 

Şol dem ki göçe cam, Lâ-havf tır nişanı, 

Çürümeye hiç teni, lâ ilahe illallah. 

Aldatmaya şeytan, mûnisi ola Rahman; 

Hem kurtarıser iymân, lâ ilahe illallah. 

Şol günkü kızar yüzler, söylemeye hem sözler; 

Hoş hüccet söyler diller, lâ ilâhe illallah. 

Var Eşref oğlu Rûmî, terketme bu kelâmı; 

Dinle aled-devamı, lâ ilahe illallah. 

Cehdeyle mâsivayı tarh edegör gönülden, 

Tenha de can-ü dilden, lâ ilâhe illallah.