YANDIRIR

Şerh: Aşık, kendisini sadece fâni bir dünya güzelinin peşinden koşan biri değil; mutlak güzelliğin, ezeli ve ebedi hakikatin mecnunu olarak konumlandırır. Bu aşk öyle bir ateştir ki cesetteki canı eritir, benliği yok eder. En can alıcı nokta "Ben derdimin meftunuyam" mısrasıdır; aşık derman istemez, şifa aramaz; çünkü dert, sevgiliye ulaştıran en kısa yoldur. Bu derdin büyüklüğünü ve hakikatini tıbbın piri Lokman Hekim bile duyup bilse, kendi ilminden hicap duyar ve o da bu ilâhî dertle yanıp tutuşurdu.

Şerh: Sevgilinin aslı, özü cömertlik ve merhamet madenidir (mürüvvet kânı). O, daima Hakk'ın zikri olan "Hû" ile hemhaldir; kalbi ve huyu bu ilâhî nefesle bezenmiştir. Öyle bir letafete sahiptir ki, o mübarek yüzünden (likap) veya saçından (muy) tek bir kıl dahi zuhur etse, gökyüzündeki parlak güneş (Şems-i taban) dahi o nurun karşısında sönük kalır ve kıskançlıktan, hayranlıktan yanıp kül olur.

Şerh: Sevgilinin açtığı hicran yarası, aşığın ruhunu dünyevî günahların yüz karasından arındırır, temizler. İki kaşın arası; tasavvufta basiretin, sırrın ve marifetin merkezidir. Sevgilinin kaşları arasında parlayan o derin irfan nuru, bakanların aklını başından alır ve insanı marifetullah ateşinde eritir.

Şerh: Gerçek hakikat güzeline (hûb) gönül veren aşık için artık bu fâni cihan kıymetsizleşir, gözüne hor görünür. Çünkü kalbi başka bir alemin zikriyle doludur. Sevgilinin cemalindeki ilâhî nişan ve güzellik nişanesi, cennetteki hurileri ve gılmanları dahi imrendirecek, onların bile içini tutuşturacak bir ihtişamdadır.

Şerh: Bu kıtada Sümmani tasavvufi zirveye çıkar. Sevgilinin en yüce makamda (ali ekber) olduğunu, bütün güzellerin başı ve efendisi (zâtı server) ve dupduru, kirden arınmış berrak bir nur (nuru berdâr) olduğunu belirtir. Bu keskin nur, sıradan insanları değil, kalbi ve şuuru hassas olan ehli imanı yakar; çünkü imanın ve marifetin inceliği, bu ilâhî tecelliyi en derinden hisseden yerdir.

Şerh: O yâre vuslatı arzu eden, halis ve samimi bir kalple (hulutan) yalvarıp yakaran aşığın feryadı gök kubbeye ulaşır. Sevgilinin bir tek nazı ve cilvesi, sadece bir aşığın sinesini değil, iniltisi ve ateşiyle asumanı (gökyüzünü) bile tutuşturacak kudrettedir.

Şerh: Son beyitte Aşık Sümmani kapıda boynu bükük, zayıf bir kul olarak divana durur ve ancak sevgilinin lütfunu bekler. Şiir muazzam bir kozmik finalle kapanır: Sevgilinin hasreti ve arzusu (arzumanı), sadece bir gönlü değil; Kevn-i mekânı (tüm kainatı, mülk ve melekut alemini) ya da ilâhî iradenin mutlak yaratılış emri olan Kün fe-yekûnu baştan başa yakıp kül edecek bir şiddet ve ihtişam taşır. Sümmani, kendi şahsında tüm varlık aleminin bu ilâhî aşk ateşiyle sarılıp sarmalandığını ilan ederek şiirini mühürler.