Bu mektup, Şeyh Sofi’ye gönderilmiştir. Tevhid-i vücudînin hakikati ve Allahü teâlâya yakın olmak ve beraber olmak ne demek olduğu bildirilmektedir:

Allahü teâlâ hepimizi, Peygamberlerin seyyidinin “aleyhimüsselâm” yolundan ayırmasın! Yanınızdan gelen bir zat dedi ki; Şeyh Nizam-ı Tehaniserî’nin talebesinden biri, sizin yanınızda bu fakir için "vahdet-i vücuda inanmıyor" demiş. Bu zat, bunu bildirdikten sonra bu sözün doğru olup olmadığını sordu ve talebenizin okuyup aydınlanması ve kötü düşüncelere saplanmamaları için vahdet-i vücud üzerindeki bilgimi yazmamı istedi. Müslümana karşı kötü zanda bulunmak günah olduğundan, talebenizi günahtan korumak düşüncesi ile birkaç kelime yazıp başınızı ağrıtıyorum:

Muhterem yavrum! Bu fakir, çocukluğumdan beri vahdet-i vücuda inanmaktaydım. Babam “kaddesallahü teâlâ sirreh” de buna inandığını her zaman bildirirdi. Mübarek kalbi, vahdet-i vücuddan ve her şeyden uzak olan, hiçbir suretle varılmayan varlığa doğru olduğu hâlde bu itikattan hiç ayrılmamıştı. "Âlimin oğlu da yarım âlim demektir" sözü gereğince bu fakirin bu bilgiden büyük payı olmuştu. Çok lezzetler almıştım.

Fakat Allahü teâlâ, sonsuz ihsanı ile; büyük rehber, hakikatlerin ve marifetlerin kaynağı, İslam dininin hamisi, hocam, önderim, kurtuluş yoluna kavuşturucu Muhammed Bâkî “kuddise sirruh” hazretlerine kavuşturdu. Bu fakire Tarikat-ı Aliyye-i Nakşibendiyye’yi talim buyurdu. Hiçbir şeye yaramayan bu miskini, mübarek kalplerinin ışıkları altında bulundurmakla şereflendirdi. Bu üstün yolda ilerlemeye alıştırdığında az zamanda vahdet-i vücud bilgileri önüme çıktı. Bu makamın çeşitli ilimleri, marifetleri kapladı. Bu mertebenin inceliklerinden göstermedikleri hemen bir şey kalmadı. Muhyiddin-i Arabî’nin “kuddise sirruh” bildirdiği ince bilgiler olduğu gibi meydana çıktı. (Füsus) kitabında yazdığı ve urucun bu yolun sonu olduğunu sanıp bundan ötesi ademdir (yokluktur) dediği tecelli-i zatî ile de şereflendirdiler. Kendisine "evliyanın sonuncusu" diyerek yalnız evliyanın sonuncusuna mahsus olduğunu yazdığı bu tecellinin çeşitli bilgilerini, marifetlerini uzun uzadıya bu fakire bildirdiler. Bu marifetlere o kadar daldım, o kadar kapıldım ki vahdet-i vücud hâli her şeyi unutturdu. Bu bilgilerin sarhoşu oldum. O anlarda hocamın yüksek huzuruna arz ettiğim mektuplarımda bu sarhoşluğumun derecesini gösteren çılgınca yazılarım vardır. Bazı arzuhallerle birlikte, sekir lafızları ile dolu şu iki beyti de yolladım:

Eyvah ki eyvah, şeriat yoludur âmâların;
Yolumuz yoludur hem kâfirlerin hem tersaların.

Küfr ü iman, zülf ve yüzüdür o güzel perinin;
Küfr ü iman, yolumuzda vahdetidir yolların.

Uzun zaman bu hâlde kaldım. Seneler geçti. Nihayet Cenab-ı Hakkın sonsuz lütf ve inayeti ansızın imdadıma yetişip bîçûn, bî-keyf olan [yani anlaşılmaz olan] cemalden perdeler birdenbire kaldırıldı. [Sanki seller, felaketler yapan fırtınalı kara bulutlar bir anda sıyrılıp mavi sema açıldı; güneş her yeri aydınlattı.] Önceden olan vahdet-i vücud, ittihad, Allahü teâlânın her şeyle birleşmiş, beraber görünmesi kayboldu. İhata, sereyan, kurb ve maiyyet; yani Allahü teâlânın her yeri kaplaması, doldurması, yakın olması gibi bilgiler örtüldü, gitti. İyice anladım ki Yaratanın, yarattıkları ile hiçbir benzerliği, hiçbir bağlılığı yoktur. İhata, kurb gibi şeyler, Ehl-i sünnet âlimlerinin (Allahü teâlâ o büyük âlimlerin çalışmalarına çok mükâfat versin) bildirdiği gibi hep Allahü teâlânın ilmi içindir; kendisi için değildir. Allahü teâlâ hiçbir şeyle birleşmiş değildir. O Odur, mahluklar mahluktur. O bîçûndur; erişilmez, anlaşılmaz, anlaşılamaz. Bütün âlem ise hissedilen, anlaşılabilen şeylerdir. Anlaşılamayan, anlaşılan gibi olamaz. Vacip, mümkün gibidir denemez. Kadim olan, hadis (sonradan olan) olana benzemez. Yokluğu mümkün olmayan, yok olabilen gibi değildir. Hakikatler değişemez. Birisi için olan, öteki için söylenemez. Ne kadar şaşılacak şeydir ki; Şeyh Muhyiddin-i Arabî “kuddise sirruh” ve onun yolunda giden büyükler, "Allahü teâlâ hiçbir suretle anlaşılmaz, hiçbir şeye benzemez" dedikleri hâlde, Zat-ı ilahî her şeyi ihata etmiş, kaplamıştır; her şeye yakındır, her şeyle beraberdir diyorlar. Bunun doğrusu, Ehl-i sünnet âlimlerinin bildirdiğidir: Yakın olan, ihata eden Allahü teâlânın kendisi değil, ilmidir.

Tevhid-i vücudî bilgileri yok olup da başka ilimler, marifetler hasıl olduğu zaman çok üzülmüştüm. Çünkü vahdet-i vücud marifetlerinden daha üstün şeyler bulunacağını bilmiyordum. Bu marifetlerin yok olmaması için yalvarıyor, çok dua ediyordum. Fakat perdeler tamamen kalkıp hakikat bütün açıklığı ile bildirilince anladım ki; âlemler, mahluklar, sıfat-ı ilahiyyenin aynaları ve esma-i ilahiyyenin görünüşleri ise de vahdet-i vücudî var diyenlerin sandığı gibi görünenler, gösterenin kendi değildir. Bir şeyin gölgesi o şeyin kendisi değildir. Sözümüzü bir misal ile daha açıklayalım: Büyük bir âlim, düşündüklerini bildirmek için harfleri ve sesleri kullanır. Kafasındaki kıymetli bilgiyi harflerin, seslerin içinde açığa çıkarır. Bu harfler ve sesler o bilgileri gösteren ayna gibidir. Fakat harfler, sesler bu bilgilerin aynıdır, bilgilerin kendisidir veya bu bilgilerin kendilerini kaplamıştır veya bunların kendilerine yakındır veya bilgilerin kendileri ile beraberdir denemez. Ancak harfler ve sesler, bu bilgileri meydana çıkaran işaretlerdir. Bilgilere delalet etmekten, belli etmekten başka bir şey denemez. Bilgilerin harf ve seslerle hiçbir benzerliği yoktur. Benzerlik, beraberlik, vehim ve hayal ile söylenebilir. Hakikatte böyle şeyler yoktur. Bu bilgiler ile harfler ve sesler arasında görünmek, göstermek ve belli olmak, belli etmek gibi bağlılık olduğundan bazı kimselerin vehminde bu bağlılıktan birleşmek, beraberlik gibi şeyler doğuyor. Hakikatte bunların hiçbirisi yoktur.

İşte Allahü teâlâ ile bu âlem de böyledir. Göstermek ve gösterilmekten, belli etmek ve belli olmaktan başka hiçbir bağlılık yoktur. Mahlukların her biri, Yaratanın varlığını gösteren birer alamettir. O’nun isimlerinin, sıfatlarının büyüklüğünü bildiren birer ayna gibidir. Bu kadarcık bağlılık bazı kimselerin hayalinde büyüyerek bazı şeyler söylemelerine sebep olmaktadır. Bu hâl, bilhassa tevhid üzerinde murakabesi çok olanlarda görülüyor. Murakabelerinin sureti hayallerinde yerleşiyor. Bazıları da kelime-i tevhidin manasını kısaca düşünüp çok söylediklerinde bu hâle düşüyor. Bunların her ikisi de ilim ile hasıl oluyor; hâl ile ilgileri yoktur. Bazıları da aşırı sevgi ile bu hâle düşüyor. Allahü teâlâdan başka hiçbir şeyin varlığını görmüyorlar. Bunların böyle görmesi her şeyin yok olmasına sebep olmaz. Çünkü hissimiz, aklımız ve İslamiyet her şeyin var olduğunu bildirmektedir. Bu sevginin taşkınlığı zamanında bazen Allahü teâlânın kendisi ihata etmiş, kendisi yakındır sanıyorlar. Sevgi ile hasıl olan tevhid, önce bildirdiğimiz iki tevhidden daha yüksek olup hâl ile hasıl olmaktadır. Fakat bu da yanlıştır; İslamiyet’e uygun değildir. Bunu İslamiyet’e uydurmaya kalkışmak boşuna uğraşmaktır. Felsefecilerin zan ile, kısa akılları ile söyledikleri bozuk sözler gibidir. Fennin ve İslamiyet’in ışıkları altında olmayıp da yalnız zan ile konuşan felsefecileri ilim adamı sanan bazı müslümanlar, bunların bozuk sözlerini, yazılarını İslamiyet’e uydurmaya uğraşıyor. (İhvan-us-safâ) gibi kitaplar, böyle çürük sözleri ayet-i kerime ve hadis-i şerifler ile ispata kalkışan cahiller tarafından yazılmıştır.

Evliyanın keşfinde hata etmesi, yanılması; müctehidlerin içtihadda yanılması gibidir, kusur sayılmaz. Bundan dolayı evliyaya dil uzatılmaz. Belki hata edene de bir derece sevap verilir. Yalnız şu kadar fark vardır ki; müctehidlere uyanlara, onların mezhebinde bulunanlara da hatalı işlerde sevap verilir. Evliyanın yanlış keşiflerine uyanlara sevap verilmez. Çünkü ilham ve keşif ancak sahibi için senettir, başkalarına senet olamaz. Müctehidlerin sözü ise mezhebinde bulunan herkes için senettir. O hâlde evliyanın yanlış ilhamlarına, keşiflerine uymak caiz değildir. Müctehidlerin “rahmetullahi aleyhim ecmaîn” hata ihtimali olan sözlerine de uymak caiz ve hatta vaciptir.

Tasavvuf yolunda ilerleyen saliklerden bazısının bu mahluklar aynasında gördükleri de böyledir. İster (Şühud-ı vahdet) desinler, ister (Şühud-ı ehadiyet) desinler; Allahü teâlâda mahluk sıfatları yoktur ki mahluklarda görülebilsin. Mekânı, yeri olmayan bir yerde yerleşmez. Mahluklara hiç benzemeyeni mahlukların dışında aramak lazımdır. Yeri olmayanı madde ve mekânın dışında aramalıdır. Afakta ve enfüste, yani insanın dışında ve kendisinde görülen her şey O değildir; O’nun alametleridir. Evliyanın büyüklerinden Bahaeddin-i Nakşibend “kaddesallahü teâlâ sirreh” buyurdu ki: "Görülen, işitilen ve bilinen her şey O değildir. Bunları, Lâ ilâhe derken yok etmelidir."

Farsça iki beyit tercümesi:

Her şekil dardır, mana nasıl sığar?
Dilenci kulübesinde sultanın ne işi var?
Şekle bakan gafil, manadan ne anlar?
Cemali görmeyince, cananla ne işi var?

Sual: Nakşibendiyye ve diğer tasavvuf büyükleri “rh.a.”; vahdet-i vücud, ihata, kurb, maiyyet-i zatîye ve kesrette vahdeti görmek ve kesrette ehadiyeti görmek gibi şeyler olduğunu açıkça söylemişlerdir. Bu sözlere ne dersiniz?

Cevap: Bunları tasavvuf yolunun ortalarında görmüşlerdir; sonra bu makamları geçmişlerdir. Nitekim bu fakir kendi hâlimin de böyle olduğunu yukarıda yazmıştım. Şunu da bildirelim ki; bazı büyüklerin batını [kalbi ve ruhu] hiçbir şeye benzemeyen bir mevcudu ararken; zahiri, bedeni mahluklar arasında olduğu için vahdet-i vücud bilgisi ile şereflendirirler. Batını bir olan mevcudu ararken zahiri, O’nu mahlukların aynasında görmektedir. Nitekim kıymetli babamın böyle olduğunu yukarıda bildirmiştim. Vahdet-i vücud derecelerini bildirdiğim uzun mektupta daha uzun anlatmıştım. Burada kısa kesmek uygundur.

Sual: Halık başka, mahluk başka olunca ve Zat-ı ilahî mahluklara yakın olamaz, ihata etmez deyince ve Allahü teâlâ bu dünyada görülemez ise bu büyüklerin sözleri yanlış olmaz mı?

Cevap: Bu büyükler gördüklerini söylüyor. Mesela aynaya bakan bir kimse "şeklimi, suretimi aynada gördüm" der. Bu söz de yerinde değildir; çünkü aynada suretini görmemiştir. Çünkü aynada suret, şekil yoktur ki görsün. Fakat bu kimseye "yalan söylüyorsun" demeyiz; bu sözünü mazur görürüz.

Büyüklerin saklamak gereken böyle hâllerini bildirmelerine sebep, başkasını taklit etmediklerinin anlaşılması içindir. Vahdet-i vücudu kabul edenler de inkâr edenler de kendi keşif ve ilhamlarını söylemişlerdir. Keşif ve ilham başkalarına senet olamaz ise de ilham olunan zat için kıymeti inkâr olunamaz.

İkinci cevap olarak deriz ki; herhangi iki şey arasında ortak olan sıfatlar ve ayrı olan sıfatlar vardır. Mahluklar, Allahü teâlânın kendisinden her bakımdan ayrı oldukları hâlde görünüşte müşterek olan cihetler de vardır. Allahü teâlânın sevgisi bir kimseyi kaplayınca ayrılığa sebep olan noktalar görünmeyip müşterek olanlar kalıyor. "Halık ile mahluk birbirinin aynıdır" diyerek gördüklerini doğru söylüyorlar; sözleri yalan olmuyor. Zat-ı ilahînin yakın olması, ihata etmesi için olan sözleri de böyle söylemişlerdir. Vesselam.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi