"Bu mektup, Seyyid Mir Muhammed Nu’mân (kaddesallahü sirrehül’azîz) hazretlerine yazılmıştır. Bir sorusuna cevaptır:

Önce Allahü teâlâya hamd ve Resûlüne (s.a.v) selam ederim. Yüksek seyyid hazretleri! Soruyorsunuz ki: "Kelime-i tevhid söylerken 'Lâ' deyince, görülen ve bilinen her şeyi yok bilmek lazımdır. Çünkü Allahü teâlâ istenilmektedir. O da görülen ve bilinen şeylerden başkadır, hiçbirine benzemez. Böyle olunca Muhammed aleyhisselâmın gördüğünü de yok bilmek lazım gelecektir. Allahü teâlâ, O’nun gördüğünden de başka olacaktır."

Cevap: Ey kardeşim! Muhammed aleyhisselâm o kadar çok yüksek olmakla birlikte, yine insan idi; yok iken yaratılmış bir mahluk idi. İnsan, insanların Yaratanını nasıl kavrayabilir? Mahluk olan, hep var olandan ne anlayabilir? Yokluktan gelen, yok olmayandan ne elde edebilir? Tâhâ suresi 110. ayetinde mealen: "O’nu anlayamazlar, kavrayamazlar" buyuruldu. Şeyh Ferîdeddîn-i Attâr (rh.a.) buyuruyor ki: "Görmez misin ki, Peygamber gibi bir sultan, o fakr ile eremedi; uğraşma hemen!"

Ey kıymetli kardeşim! Burayı biraz açıklamak gerekiyor, dikkatle okuyunuz. "Lâ ilahe illallah" kelimesinin iki makamı vardır. Biri yok etmekte, ikincisi var etmektedir. Bu varlığın ve yokluğun da ikişer yüzleri vardır. Birinci bakımdan batıl tanrıların ibadete hakları yok edilmekte ve hak olan mabudun ibadete hakkı var olduğu bildirilmektedir. İkinci bakımdan ise maksut olmayan ve matlub olmayan maksatlara olan bağlantılar yok edilmekte ve hakiki matluba olan bağlılığın varlığı bildirilmektedir.

Başlangıçta birinci bakımdan yükseklik; bilinen ve görülen her şeyi "Lâ" derken yok eylemektir ve varlık makamında "İllâ" demekten başka bir şey düşünmemektir. Birkaç zaman böyle yaparak kalp gözü kuvvetlendikten sonra "İllâ" derken varlığı söylenen "hakiki var olan" da yok edilenler gibi görünmeye başlar. Fakat salik, o görülenden başkasını aramakta, ondan başkasını istemektedir. Çünkü bu kemalin başlangıcında "Lâ" derken yok bilinen her şey, ibadete hakları olmayan mahluklar idi. Bu Kelime-i tevhid'i çok söylemenin bereketi ile ibadete hakkı olan mabuttan ayrılmışlardır.

Fakat kalp gözü kuvvetli olmadığı için ibadete hakkı olan ve "İllâ" derken var bilinen vücub yani daimi varlık mertebesini görmüyordu. O makamda "İllâ" demekten başka bir şey bilmiyordu. Kalp gözü kuvvetlenince var düşünülen de yok bilinenler gibi görüldü. Vücub mertebesinde isimler ve sıfatlar da bulunduğu için ve salik her şeyden ayrı bir varı istediği için, istediğini isimlerin ve sıfatların ötesinde aramaktadır. Çünkü her şeyden ayrı olan var mertebesinde, ibadete hakkı olmak da ibadete hakkı olmamak gibi yoktur.

Farsça beyitler tercümesi:

Âşığın gönlü bir güzele takılınca,
Rahat eder mi başkasına kavuşunca?

Yüz demet fesleğen verseler bir bülbüle,
Koklamaz hiç onu, yine gider bir güle.

Nilüfer otu güneşe olunca âşık,
Ondördüncü ayı görmek ister mi artık?

Ciğeri yanan arar hep suyun tadını,
Çok şeker verseler de hiç beğenmez onu.

İkinci bakımdan maksut olmayan, aranılmayan maksatları yok etmek idi. Bunun en yüksek mertebesi; vücub mertebesini görmeyi de mahlukların mertebelerini görmek gibi "Lâ" derken yok etmektir. "İllallah" derken de bu kelimeden başka hiçbir şeyi düşünmemektir.

Farsça iki beyit tercümesi:

"Kuşumdan nasıl haber vereyim sana?

Anka ile yaşar hep, gitmez bir yana.

Anka diye ismini duymuş insanlar,

Kuşumun ismini ise hiç bilmez onlar!"

Yüksek yaratılışlı, ileri görüşlü olanlar öyle bir maksadı ararlar ki ele geçemez; hatta ne olduğu anlaşılamaz. Cennette Allahü teâlâ elbet görülecektir; fakat nasıl görüleceğini düşünürsek hiç anlayamayız. Herkes ahirette göreceğiz diye sevinmektedir. Halbuki ben, hiç görülemeyecek bir maksada tutulmuşum. Aradığımdan hiçbir şeyin bilinmesini istemiyorum. İşitilsin fakat hiç kavuşulmasın, bilinsin fakat hiç görülmesin diyorum. Ne yapayım, beni böyle yaratmışlar.

Farsça mısra tercümesi:

"Herkes bir iş için yaratılmıştır!"

Bu mertebede çok şaşkın isem de edebi gözeterek çılgınca konuşmuyorum. Farsça mısra tercümesi: "Benim deliliğim usta bir sevgilidir." Farsça beyit tercümesi: "Ömür geçti anlatmadan derdimi elemimi, artık sabah oluyor keseyim hikâyemi." Doğru yolda gidenlere ve Muhammed aleyhisselâmın izinde ilerleyenlere Allahü teâlâ bizden selam eylesin!

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi