"Bu mektup, Şeyh Hamid-i Bingâlî’ye yazılmıştır. Tasavvuf büyüklerinin yanıldıkları şeylerden birkaçını bildirmektedir:

Alemlerin Rabbi olan Allahü teâlâya hamd olsun. Peygamberlerin en üstününe ve O’nun Âline ve Ashabının hepsine selam ve dualar olsun “salavâtüllahi teâlâ aleyhi ve alâ âlihi ve sahbihi ecmaîn”. Buradaki fakirlerin hâli her gün daha iyi olmaktadır. Her gün daha çok şükretmek lazım gelmektedir. Uzaktaki sevdiklerimizin de böyle olmalarını istiyoruz.

Azizim! Bu hiç bilinmeyen yolda, yolcuların ayağı kayacak yerler çoktur. İtikatta ve her işte İslamiyet’in ipinin ucuna yapışmak lazımdır. Yanımda olanlara ve uzakta olanlara yapacağım nasihat yalnız budur. Aman gafil olmayınız! Bu yolda yolcuları şaşırtan birkaç yanlışlığı yazıyorum. Bu yanlışlıkların sebeplerini açıklıyorum. Dikkat ile, düşünerek okuyunuz! Başka yerlerde de bunlarla ölçerek hareket ediniz!

Tasavvuf yolundaki yanılmaların birisi; salik yani yolcu makamlara yükselirken, âlimlerin söz birliği ile yüksekliklerini bildirdikleri kimselerden kendini daha yüksek bulmasıdır. Bu salikin makamı, bu büyüklerin makamlarından elbette aşağıdır. Fakat salik bazen kendini, insanların en üstünü oldukları meydanda olan peygamberlerin de “aleyhimüssalavâtü vetteslîmât” üstünde görür. Böyle görmekten Allahü teâlâya sığınırız. Birçoklarının böyle yanlış görmeleri şundandır ki: Peygamberler ve evliyanın hepsi önce kendi varlıklarının mebde-i taayyünleri olan isimlere kadar çıkarlar. Böyle çıkanlar (veli) olur, velâyet mertebesine kavuşur. Sonra bu isimlerde ve isimlerden Allahü teâlânın dilediği makamlara yükselirler. Fakat bu yükselmelerde hepsinin konak yerleri, vücutlarının mebde-i taayyünü olan isimlerdir. Yükselirlerken onları arayan, çok zaman o isimlerde bulur. Çünkü o büyüklerin yükselirken tabii yerleri bu isimlerdir. Bu isimlerden yukarı ve aşağı hareket etmek, sonradan tesir eden kuvvetlerle olur. Yaratılışı yüksek olan bir salik o isimlerden yukarı ilerler. O isimlerin sahipleri olan peygamberlerden “a.s.” kendini daha yukarı sanır. Önce inanmış, iman etmiş olduğunu unutur. Peygamberlerin yüksekliğinde, evliyanın üstünlüklerinde şüpheye düşer. Bu makam, saliklerin ayaklarının kaydığı yerdir. Bu zaman salik, o büyüklerin bu makamlardan sonsuza doğru yükselmiş olduklarını bilemez. O isimlerin yükselirlerken tabii yerleri olduğunu da bilemez. Kendisinin yükselirken tabii yeri bulunduğunu, kendi yerinin o büyüklerin yerleri olan o isimlerin altında ve çok aşağıda olduğunu düşünemez. Bir kimsenin üstünlüğü, tabii yerinin yüksekliği ile ölçülür. O yer, kendi mebde-i taayyünü olan ism-i ilahîdir. Yine bunun içindir ki büyüklerden birkaçı demiştir ki; arif yükselirken büyük aracıyı arada bulmaz, O arada olmadan yükselir. Hocam Muhammed Bâkî-billah “kaddesallahü teâlâ sirrehümâ” hazretleri, Rabia-i Adviyye’nin de bunlardan biri olduğunu bildirmişti. Bunlar yükselirken, büyük aracının mebde-i taayyünü olan isimden ileri çıkınca Berzahiyyet-i Kübra’nın arada kalmadığını sanıyorlar. (Berzahiyyet-i Kübra) Hakikat-i Muhammediyye’ye diyorlar. İşin doğrusunu yukarıda bildirdik.

Bu yanılmaya saliklerin kimisinde de sebep şu olmaktadır: Salik, kendi mebde-i taayyünü olan isimde seyr ederken (ilerlerken), büyüklerin mebde-i taayyünleri olan isimleri de topluca geçmektedir. Çünkü her isimde bütün isimler kısaca bulunmaktadır. İnsanın her şeyi kendinde bulundurması, mebde-i taayyünü olan isimde bütün isimlerin bulunduğu içindir. Salik kendi isminde ilerlerken büyüklerin isimlerini de kısaca geçerek ismin sonuna gelir. Kendinin daha üstün olduğunu sanır. Görmüş olduğu ve hepsinin geçmiş olduğu büyüklerin makamlarının asıl olmayıp numuneleri olduğunu anlayamaz. Bu makamda kendini hepsini toplamış ve onları kendinin parçaları sanarak kendini daha yüksek görür. Bayezid-i Bistâmî “k.s.” bunun için: “Bayrağım, Muhammed aleyhisselamın bayrağından daha yüksektir” dedi. Aklı başında olmadığı için bayrağının Muhammed aleyhisselamın bayrağından değil, o bayrağın görüntüsünden daha yüksek olduğunu anlayamadı. Kendi isminin hakikatinde o ismin görüntüsünü görmüştü. Yine bunun için kalbinin çok geniş olduğunu bildirdi: “Arş ve bütün içindekiler arifin kalbinin köşesine konsalar hiç duymaz” dedi. Burada da bir şeyin görüntüsünü kendisi ile karıştırdı. Çünkü Allahü teâlâ Arş’a "Büyük" buyurdu. Arifin kalbinin Arş yanında ne kıymeti olur, ne miktarı olur? Arş’ta olan zuhurun yüzde biri kalpte görülmez; isterse arifin kalbi olsun. Cennet’te olan görmek Arş’ta zuhur edecektir. Bu söz bugün tasavvufçulardan birçoğuna ağır gelirse de fakat yarın doğru olduğunu anlayacaklardır. Bu sözümüzü bir misal ile açıklayalım:

İnsanda elementler bulunduğu gibi göklerden de benzerler vardır. İnsan bütün bunların kendinde bulunduğunu düşünür. Bütün elementleri ve gökleri kendi parçaları olarak görürse ve bu görüşü kendini kaplarsa; "Ben yer küresinden daha büyüğüm ve göklerden daha genişim" diyebilir. Akıllı olan kimse bu sözü işitince; onun kendinde bulunan parçalardan daha büyük olduğunu, yer küresinin ve göklerin ise onun parçaları olmadıklarını anlar. Bunların benzerleri onun parçalarıdır. O, bu parçaları olan numunelerden daha büyüktür; yoksa yer küresinin ve göklerin kendilerinden daha büyük değildir. Bir şeyin numunesini yani benzerini onun kendisi zannettiği içindir ki (Fütûhât-ı Mekkiyye) kitabının sahibi olan Muhyiddîn-i Arabî “kuddise sirruh”: “Cem-i Muhammedî, cem-i ilahîden daha geniştir” dedi. Çünkü (Cem-i Muhammedî)’de ilahî hakikatler ile mahlukların hakikatleri vardır, bunun için daha geniş olur dedi. Hâlbuki orada ancak uluhiyet mertebesinin zıllerinden (görüntülerinden) bir zıllin bulunduğunu, o mertebenin hakikatinin bulunmadığını anlayamadı. O mukaddes mertebe azametli ve kibriya sıfatlıdır; Cem-i Muhammedî bunun yanında hiç kalır. Bir avuç toprak nerede, her şeyin sahibi nerede?

Şunu da söyleyelim ki salik kendi rabbi olan isimde seyr eder ilerlerken; üstünlükleri söz birliği ile belli olan büyüklerden birkaçını kendisi yüksek derecelere çıkardığını, onları ilerlettiğini zanneder. Burası da saliklerin ayaklarının kaydığı yerdir. Böyle sanarak kendini daha yüksek bilmekten, böylece sonsuz felakete düşmekten Allahü teâlâya sığınırız. Büyük bir padişah, şerefli bir sultan, emrindeki bir valisine gider; vali yardımı ile o velâyetin güzel yerlerini gezer ve kıymetli yerleri görürse buna şaşılır mı ve vali sultandan daha yüksek sanılır mı? Olsa olsa burada ufak bir şeyde üstünlük düşünülebilir ki hiç kıymeti yoktur. Çünkü her çöpçü ve işçi, kendi işinin inceliğinde büyük bir âlimden ve başarılı bir fen adamından üstündür; fakat bu üstünlüğün kıymeti yoktur. Kıymetli olan üstünlük her bakımdan üstün olmaktır. Âlim ve fen adamı bunun için yüksektir.

Bu fakire de böyle yanılmak çok oldu. Yanlış görüşlere çok yakalandım. Bu hâller çok zaman sürdü; fakat Allahü teâlâ korudu. Önceki inancım hiç sarsılmadı. Ehl-i sünnet âlimlerinin bildirdikleri itikatta hiç gevşeklik olmadı. Bunun için ve bütün nimetleri için Allahü teâlâya hamd ve şükürler olsun! Ehl-i sünnet itikadına uymayan görüşlere hiç kıymet vermedim, bu itikada uygun manalar verdim. Kısaca şöyle anladım ki; bu görüş doğru ise ufak bir şeyde üstün olmayı gösterir. Üstünlük Allahü teâlâya yakın olmakla ölçülür. Bu yükselmenin çok olması da kurbu (yakınlığı) gösterir. O hâlde niçin "üstünlük ufak bir şeydedir" diyerek küçültülsün? Bu sual doğru ise de önceki kuvvetli iman yanında böyle görüş, bu kuruntu yerleşemedi, yok oldu. Hatta bunun yerine tövbe, istiğfar ve Allahü teâlâya sığınarak Ehl-i sünnet itikadına uymayan böyle keşiflerin, görüşlerin hasıl olmaması için yalvardım, dua eyledim. Bir gün "Böyle yanlış keşifler için beni kıyamette sorguya çekerlerse, azap ederlerse" diye çok korktum. Bu korku beni kapladı, hiç rahatım kalmadı. Allahü teâlâya çok yalvardım. Bu sıkıntım çok zaman sürdü.

Böyle bir zamanımda bir velinin kabri yanından geçiyordum. Bu üzüntümün çözülmesi için o veliden yardım diledim. O anda Allahü teâlânın lütfu, merhameti yetişti, işin iç yüzü olduğu gibi açıklandı. Alemlere rahmet olan sonuncu yüce Peygamberin “s.a.v.” ruhaniyeti hazır oldu, üzüntülü kalbi teselli buyurdu. Anlaşıldı ki Allahü teâlâya yakınlık her bakımdan üstünlük ise de sana hasıl olan yakınlık; senin rabbin olan ism-i ilahî mertebesinin zıllerinden bir zılle olan yakınlıktır. Bu yakınlık ise her bakımdan üstünlüğü bildirmez. Bu makamın Alem-i misaldeki görünüşünü açıkladılar ki hiç şüphem kalmadı. Bütün kuruntular yok oldu. Böyle şüphelere yol açan ve iyi manalar verilmesi lazım olan bu gibi bilgilerden birkaçını kitaplarımda ve mektuplarımda yazmıştım. Böyle bilgilerin yanlış olmasına yol açan yerleri Allahü teâlâ lütfederek bildirince bunları da yazarak yaymak istedim. Çünkü: “YAYILMIŞ OLAN GÜNAHIN TEVBESİNİ DE YAYMAK LAZIMDIR!” Böylece herkes bu bilgilerden İslamiyet’e uymayan fikirlere saplanmasın; bunlara saplanarak doğru yoldan sapmasınlar yahut da inat ile ve gösteriş olarak bu fakire sapık, cahil demeye kalkışmasınlar. Çünkü bu hiç bilinmeyen yolda böyle güller çok açılmıştır; birçoklarını doğru yola çekmiş, kimisini de yoldan kaydırmıştır. Yüksek babamdan “kuddise sirruh” işitmiştim ki: “Dalâlet çukuruna düşen, doğru yoldan ayrılan yetmiş iki fırkanın çoğu; tasavvuf yoluna girip yolun sonuna varmadan yanlış görüşlere aldanarak sapıtmışlardır” buyurmuştu.

Vesselam.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi