Bir küt ile güleşdüm elsüz ayağum aldı

Şunu da basamadum göyündürdi özümi

Bir kötürümle güreştim elsiz ayağımı aldı

Onu bastıramadım yaktı benim özümü

Beyitte vezin sağlamak için ilave edilmiş “vav" harfi olmaksızın, "küt" kelimesi, makat anlamına gelir ki, Türkî lisanda "kötürüm" demektir. Bu beyitteki "Elsiz" kelimesi, bazı nüshalarda, "ansızın" mânâsına gelen "ansuz" şeklinde yazılıdır. Güreşçiler arasında kullanılan "ayak almak" tabiri, yormak ve mağlup etmek anlamınadır.

Burada "küt" ile kastedilen, insanî tabiat; onunla güreşen ise insanî hakikattir. "Elsizlik", insanî tabiatın sıfatıdır ki, görünüşte herhangi bir tasarruf ve tasallutu yoktur. Âyet meâli: "Zaten benim sizin üzerinizde bir hakimiyetim yoktu, ancak sizi davet ettim."

Beytin mânâsı şudur: İnsanî tabiat, zâhirî vücudunda el ve ayak organları olmayan bir kötürüm gibidir. Arzu ve şehvetimi yenmek için onunla mücadeleye tutuşup, çok gayret ettim. Ve nice hileler gösterdim. Ancak, beni aciz bırakıp, neticede zillet toprağına düşürdüğü ve üstüne basıp onu yenemediğim için yandım, kül oldum.

Bu söylenenler, nefs ve tabiatın ıslahındaki güçlüğü anlatmak içindir. Onun için eskiler, nice çile ve riyâzet çektiğimiz halde, nefslerimizi âciz bırakamadık diye ağlaşmışlardır.

Mevlana der ki:

"Nefis ejderhadır; o ne zaman ölmüştür?"

Yani, ona izin vermediğinde solgunlaşıp hissizleşen nefse, sakın ola ki, "Ölmüştür" deme! Zira, ejderha güneşin parıldayışıyla kımıldamaya başladığı gibi, nefs dahi izin bulduğunda harekete geçer. Nefsin aslı emredicidir; belki öldürülebilen onun güç ve kuvvetidir. Nefsin aslını öldürmek birden gerçekleşmediği için ömrün sonuna kadar dâimî cehd ve gayret ile yükseğe ilerlemek lazımdır.

Şeytanın teslim olduğunu nakleden hadîsi düşün bakalım; şeytan Müslüman mı oldu, yahut itaat ve sulhü mü kabul etti? İslâmî beldelerdeki haraç vericiler gibi şeytan Müslüman olmayacak. Nefs nasıl teslim olsun ki, küfrün anasıdır ve şeytan onun yüzünden kâfir olmuştur.

Tabiata baktığında, nice arzu ve isteğin akışını görürsün. Onun için demişlerdir ki, "Bekle gönül tarlasını; manda girmesin". Yani gönül tarlasına hayvanî sıfat dalarsa, orada bir mahsül bırakmaz. Kolay işi güç tutmak olmadığı gibi, güç iş dahi kolay olmaz. Muhammediyye'de gelir:

"Bu yolda Tanrı'ya ermiş kişi var

Bu iş onun değildir kim işi var..."