Balık kavağa çıkmış zift turşusun yimeğe

Leylek koduk doğurmış bak a şunun sözüni

Balık kavağa çıkmış zift turşusunu yemeye

Leylek sıpa doğurmuş bak hele şunun sözüne

"Zift", bilinendir; onunla bilinmiş olan zarfa, tamlayan denir. "Turş", ekşi demektir; "turşu" dedikleri ona nisbetledir. "Balık" ile, İlahî ilim isteklisi sâlik kastedilmiştir; çünkü balığın maddî hayatının su içinde geçmesi gibi, sâlikin de manevî hayatı, "feyz" diye tabir olunan İlahî ilme bağlıdır.

Beşeriyeti cihetinden galip unsuru toprak olan ve hava ile nefeslenip toprağı mesken tutan insanın suda yaşaması mümkün olmadığı gibi, mizacı cihetinden galib unsuru su olan ve yaşamak için nehir ve denizleri mesken tutan balığın da toprakta yaşaması imkânsızdır.

Su, hayat sebebi ve âlemin devamlılık gereği olduğundan, cennet ehlinin önce balık eti yemeleri gerekir.

Neticesi olmayan işi, yahut faydasız kişiyi işaret için kullanılan "kavak ağacı", burada marifet meyvesi ve hakikat semeresinden yoksun olan tarikat taklitçileri ve sülük davası güdenleri ifade için kullanılmıştır; zira bu kimselerle münasebetten bir fayda hâsıl olmaz ve hiç bir sâlik onların sohbetinden kâr ve yarar bulmaz. Belki zarara uğrar; tuzlu denizden veya tatlı nehirlerden çıkıp ekşi ve zift ile bulanmış suya giren balığın zarar görüp telef olması gibi... Balığın toprakta soluklanmaya tahammülü olmadığı gibi zift ile bulanmış ekşi suda dahi yaşamaya mecali yoktur. Şunu da iyi anla ki, onun tuzlu suda yerleşip yaşaması, tuzun ıslah edici özelliği sebebiyledir.

Tarikat davası güdenlerin ilimleri, marifet özünden ve hakikat kaynağından taşmayıp, sırf hayal ve zülumata bağlı nefsanî ve şeytanî bilgilerden olduğu için zift karışmış turşu suyu gibidir. Balık misâli olan sâlik, kavağa benzeyen keyfiyetsiz heykellerle irtibat kurarsa helak olur. Çünkü isteklisi olduğu feyz yerine, zararlı ve bozucu şeylerle gıdalanır.

Yunus'un bu istihzalı (alaylı) sözlerinden anlıyoruz ki, her bir nesnenin hüner ve ayıbı eserinden bellidir; dolayısıyla ayağı olmayan balığın ağaca çıkması muhâldir. Nitekim, olmayacak şeyi ifade için "Geyik ağaca çıktığı zaman" derler. İddiacıdan yarar görmek imkânsızdır. Hakk ehli olan, bâtıl kimselerin semtine uğramaz ve bülbül, gülistandan başka yere gitmez. Çünkü, denizin faydalı hayvanların karargâhı olması gibi, kavak ağacı da faydasız kuşların âşiyanıdır.

Leylek, kuşların şeyhidir. Nitekim, Mesnevi'de gelir:

"Leylek kuşların şeyhidir. Onun "lek lek" demesinin anlamını, bilenler bilir: O der ki, ey Allah'ım, hamd sana mahsus, emir sana mahsus, mülk sana mahsus."

"Koduk", Arab'ın "vahş" dediği, anırması ile meşhur ve sesi, seslerin en kötüsü olan eşek yavrusudur.

Âyet meâli:

"Seslerin en çirkini, elbette ki eşeklerin sesidir."

Eşek, şeytanı gördüğünde anırdığı için, sesi duyulduğunda, "eûzü" çekerek Allah'a sığınmak gerekir. Dolayısıyla, leyleğin tesbih ve tahmidi ile eşeğin anırması arasında asla münasebet kurmamalı ve buradaki leylek lafzının istihza maksadıyla söylendiğini anlamalıdır. Yani kendini müridlerin şeyhi yerine ortaya atan iddiacı ve taklitçiler, tesbih ve tehlilleri lafızda kalan tesbihhânlardır... Hakikatte leylek değil belki eşek gibidirler ve onlardan çıkan ses, anırmaya benzer. Yani, sıpa eşeğin neticesi olduğu gibi, o sözkonusu iddiacı ve mukallitlerin eseri de buna benzer... Sesten sese fark vardır. Burada, bilmemezlikten gelme yoluyla "bak a şunun sözüne" denilerek bağırmanın söz ile tabir edilmesi, iddiacıların tesbihhân olan leylek rütbesinde gösterilmesi sebebiyledir, yoksa "söz" ile kastedilen bağırmadır.

Bu beyt için, şu da söylenebilir: Balık kavağa çıktı ve leylek sıpa doğurdu demek, kabul edilmesi mümkün olmayan ve muhâl bir sözdür; zira vakıadaki durum böyle değildir.

Sülûk işinin açık veya gizli bir münasebet içinde olması gerekir ki, güzel bir netice ortaya çıksın.