İçindekiler | 2. Beyân ▶

Birinci Beyân

Dilin büyük tehlikesi ile sükût etmenin fazileti

Bilmiş ol ki; dilin tehlikesi büyüktür. Kurtuluş ancak sükûttadır. Bunun için Şeriat sükûtu övmüş ve sükûta teşvik etmiştir. Nitekim Resûli Ekrem (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:

“Sükût eden kurtulmuştur.”²

Yine Resûli Ekrem şöyle buyurmuştur:

“Sükût hikmettir, fakat susanlar azdır.”³

Abdullah b. Süfyân diyor ki: Babam Süfyan Resûli Ekrem'e: “İslâmiyet hakkında bana öyle bir şey öğret ki, artık başkasına bir şey sormağa lüzum kalmasın” dedi. Resûli Ekrem de şöyle buyurdu:

“Allah'a inandım de ve sonra da istikamet et.” Süfyan Resûli Ekrem'e: “En çok neyimi sakınayım?” diye sordu. Resûli Ekrem de eli ile dilini göstererek: “Buna sahib ol” buyurdu.⁴

Ukbe b. Amir diyor: Resûli Ekrem'e, kurtuluş çâresi nedir? diye sorduğumda, Resûli Ekrem şöyle buyurmuştur:

“Dilini tut, evinde otur ve hatalarına ağla.”⁵

Yine Resûli Ekrem (s.a.v.):

“İki çenesi ile bacakları arasında olan hususda bana kefâlet veren kimsenin, ben Cennet'e girmesine kefil olurum” buyurmuştur.⁶

Yine Resûli Ekrem (s.a.v.):

“Midesinin, edeb yerinin ve dilinin şerrinden korunan kimse, bütün kötülüklerden korunmuş olur” buyurmuştur.⁷ İnsanların ekserîsinin helâki, bu üç şehvet sebebiyledir. Bunun için mîde ve fercin âfetlerini saydıktan sonra, dilin âfetlerini anlatmağa başladık.

Resûli Ekrem, insanların en çok Cennet'e girmelerine yarayacak amelin ne olduğundan sorulduğunda:

“Takva ve güzel huydur” buyurdular. İnsanların en çok Cehennem'e girmelerine sebeb olan günahların hangileri olduğu soruldukta da:

“Ağız ve ferc olmak üzere iki boşluktur” buyurdular.⁸ Ağızdan muradın, mîde olması gibi, dil olması da muhtemeldir. İkisi de mühimdir.

Muaz (r.a.) Resûli Ekrem'e, “Konuştuklarımızdan da muâhaze olur muyuz?” diye sorduklarında, Resûli Ekrem:

“Anan ölesi, insanları yüzükoyun ateşe düşürecek olan dillerinin hatalarıdır” buyurdular.⁹

Abdullah Sakafi Resûli Ekrem'e, bana iyice bağlanacağım bir nasîhatta bulun, deyince, Resûli Ekrem "Rabbim Allah de de sonra istikamet et!" buyurdu. Adam, benim için en çok korktuğun nedir? diye sorunca, Resûli Ekrem dilini göstererek "İşte budur" buyurdu.¹⁰
Muaz (r.a.) Resûli Ekrem'e:
Hangi amel daha makbûldür? diye sordu. Resûli Ekrem dilini ağzından çıkarıp, elini dilinin üzerine koymak suretiyle dilini göstermiş ve bunu korumanın en makbûl bir amel olduğunu söylemiştir.¹¹

Enes b. Malik Resûli Ekrem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:

“Kişinin îmânı müstakîm olmaz kalbi müstakîm olmadıkça, kalbi doğru olmaz dili doğrulmadıkça, komşusu şerrinden emîn olmayan kimse Cennet'e giremez”¹²

Yine Resûli Ekrem şöyle buyurmuştur:

"Selamette kalmasını arzû eden sükûte devam etsin.¹³
Bir başka hadisde de şöyle buyrulmuştur:

Âdemoğlu sabaha çıktığı vakit, bütün âzâları lisâna derler ki:

“Bizim hakkımızda Allah'tan kork; çünkü sen doğrulur, doğruyu söyler, doğru yolda bulunursan, hepimiz doğrulur ve selâmette oluruz. Şayet sen eğrilir sağa sola kayarsan hepimiz de eğriliriz.”¹⁴

Ömer b. Hattab (r.a.), Ebû Bekir esSıddik'ı (r.a.) eli ile dilini çekip uzattığını görünce:
 Ne yapıyorsun? diye sordu. Ebû Bekir:
 Başıma gelenler hep bunun yüzünden gelmiştir. Zîra ben Resûli Ekrem'in:

"Vücudun her parçası ehemmiyetine binâen dilden Allah'a şikâyet eder" buyurduğunu işittim, demiştir.¹⁵
İbn Mes'ûd (r.a.) Safâ tepesinde telbiye ediyor ve diline hitâben "Ey dil, hayır söyle ki, faydalan, kötülükten sükût et ki, nedâmet etmeden önce selâmet bulasın" diyordu. Bunu duyanlar kendisine "Bu söylediklerin kendi sözün mü, yoksa bu hususta duydukların mı var?" diye sorduklarında, İbn Mes'ûd "Evet, Resûli Ekrem'in:

"Ademoğlunun hatalarının çoğu dilindedir" buyurduğunu işittim" demiştir.¹⁶
İbn Ömer (r.a.) diyor ki: Resûli Ekrem (s.a.v.):
"Dilini koruyan kimsenin kusurlarını Allah örter. Gazabına malik olan kimseyi Allahu Teâlâ azabından korur. Allah'dan özür dileyen kimsenin özrünü Allah kabûl eder" buyurmuştur."¹⁷
Muaz b. Cebel (r.a.) Resûli Ekrem'e, bana öğüt ver, demiş, Resûli Ekrem de:

"Allah'ı görüyor gibi O'na ibâdet et ve kendini ölülerden say. İstersen bütün bunları içine alan daha mühimini haber vereyim? Dilini tut" buyurdu.¹⁸
Safvân diyor ki; Resûli Ekrem :
"Size ibâdetin en kolayını ve bedene en hafif gelenini haber vereyim mi? O, sükût etmek ve güzel ahlâktır" buyurdu.¹⁹
Yine Resûli Ekrem (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:
"Allah'a ve âhiret gününe imânı olan, hayır söylesin veya sükût etsin."²⁰
Bir başka hadisi şerîfde de:
"Allah o kula rahmet etsin ki, konuştuğu vakit sözünden faydalanır veyahut sükût eder de selâmet bulur" buyrulmuştur.²¹

İsâ aleyhisselâma:
Cennet'e götürecek bir amele bizi irşâd et, dediler. İsâ aleyhisselâm:
 Hiç konuşmayın, buyurdu. Onlar:
 Buna imkân yok, dediler. Isâ aleyhisselâm:
 O hâlde hayır söyleyin, dedi.
Süleyman aleyhisselâm "Sözün gümüş ise sükûtun altındır" buyurdu.
Berâ (r.a.) diyor ki; Bedevi'nin biri Resûli Ekrem'e gelerek:
 Yâ Resûlâllah, beni Cennet'e koyacak bir ameli bana öğret, dedi. Resûli Ekrem:

"Açı doyur, susuzu sula, mârufu emret, münkerden nehyet. Bunlara gücün yetmezse hayır olmayan sözlerden dilini çek" buyurdu.²²
Yine Resûli Ekrem:
"Hayır olmayan her sözden dilini çek, ancak bu sayede şeytana galebe çalarsın" buyurmuştur.²³
Bir başka hadisi şerifte şöyle buyurulmuştur:

"Allahu Teâlâ herkesin dilinin yanındadır, yâni söylenen her sözü bilir. O hâlde kişi konuştuğu sözde Allah'tan korksun."²⁴
Bir başka hadisi şerîfinde Resûli Ekrem:

"Sükût ve vekarlı gördüğünüz mü'mine yaklaşınız; çünkü onun hâli hikmet telkîn etmektedir" buyurmuştur. ²⁵
İbn Mes'ûd (r.a.) diyor ki; Resûl i Ekrem şöyle buyur muştur:
"İnsanlar üç kısımdır. Bir kısmı kârda, bir kısmı selâmette ve bir kısmı da belâktedir. Kârda olanlar, Allah'ı zikredenlerdir. Selamette olanlar, diline sahib olanlardır. Helâke gidenler ise, bâtıl ve boş sözlere dalanlardır.²⁶
Yine Resûli Ekrem:
"Mü'mînin lisânı kalbinin ötesindedir. Bir şey söyle yeceği zaman önce onu düşünür ve sonra konuşur. Münâfik bunun aksine, kalbi dilinin ötesindedir. Bir şey söyleyeceği zaman, düşünmeden onu söyler" buyurmuştur.²⁷
İsâ aleyhisselâm, ibadetin on cüz olduğunu, dokuzunun susmakta ve birinin de insanlardan kaçmakta olduğunu söylemiştir.
Resûli Ekrem (s.a.v.):
"Çok konuşanın sürçmeleri çok olur. Düşük sözleri çok olanın günahı çoğalır. Günahı çok olana yaraşan da ateştir" buyurmuştur.²⁸

Eserde vârid olanlar:

Ebu Bekir (r.a.) konuşmamak için ağzında çakıl taşı saklardı. Eli ile dilini gösterir ve "başıma gelen bütün felâketler bundan gelmiştir" derdi.

Abdullah İbn Mes'ûd (r.a.) diyor: "Kendisinden başka hak mâbûd olmayan Allah'a yemîn ederim ki, dilden daha çok uzun müddet tevkîfe muhtaç olan bir şey yoktur."

Tavus da şöyle anlatıyor: "Dilim bir yırtıcı hayvandır ki, onu bırakırsam beni hemen helâk eder."

Vehb b. Münebbih de Åli Dâvud'un "Hikem"inde şöyle anlatıyor: "Aklı başında olan kimsenin üzerine, zamanını bilmesi, dilini koruması, kendi hâlini düşünüp düzeltmesi borçtur."

Hasan "Dilini korumayan kimse dînini anlamamıştır" dedi.

Evza'i diyor ki; Ömer b. Abdülaziz bize yazdığı bir mektûbda şöyle demiştir: "Bundan sonra bilmiş ol ki, ölümü çokça hatırlayan kimse, dünyalığın azı ile iktifa eder. Sözünün de ameline dâhil olduğunu bilen, az konuşur ve ancak lüzumlu sözleri söyler.

Diğer zâtın biri de "Az konuşan, iki fazîleti toplar. Bunlardan biri dîninde selâmet, diğeri de arkadaşını anlamak ve dinlemek fazîletidir."

Muhammed b. Vasî de, Malik b. Dinar'a "Ya Yahya, dili korumak, altın ve gümüşü korumaktan daha zordur" demiştir.

Yūnus b. Ubeyd^{29  "Her kim diline ehemmiyet verirse, diğer amellerinde de salâh hâli görülür" demiştir.}

Hasanı Basri şöyle anlatıyor: Bir gün Muaviye adamları ile konuşuyor ve herkes bir şeyler söyleyip duruyordu. Yalnız bunların arasında bulunan Abnef b. Kays sükût edip dinliyordu. Bunun farkına varan Muaviye "Yâ Ebâ Bahr, sen niçin konuşmuyorsun?" diye sordu. Ahnes "Yalan konuşursam Allah'tan, doğru konuşursam senden korktuğum için sükûtu tercih ettim" diye cevab verdi.

Ebû Bekir b. Ayyaş^{30 şöyle anlatıyor: Bir defa Hind, Çin, Kisra ve Kayser hükümdarları bir yerde buluştular. Sohbet esnasında birisi:
– Ben konuşmadığıma değil, konuştuğuma pişman olurum, dedi. Diğeri de:}

– Ben bir söz söylediğim zaman, artık onu kumandam altına alamam, o beni idaresine alır, fakat konuşmadığım vakit, o söz benim irâdemdedir, dedi. Üçüncüsü de:
– Ben o konuşana şaşarım ki, sözü geri dönerse kendisine zarar verir, dönmezse bir kârı olmaz. Dördüncüsü:
– Konuşmağı reddetmek, söylediğimi reddetmekten daha kolaydır, demiştir.

Denildi ki Mansûr b. Mütez^{31 kırk sene yatsı namazından sonra konuşmamıştır. Hatta Rebi b. Haysem'in yirmi sene dünya kelâmı konuşmadığı da söylenir. Yanında kalem kâğıt bulundurur, gündüzleri konuştuklarını yazar ve akşam muhasebesini yapardı (içerisinde dünya kelâmı olup olmadığını araştırırdı).}

Şayet, sükûtun bu büyük fazileti nereden geliyor ve sebebi nedir? dersen;
Bilmiş ol ki; bunun sebebi hatâ, yalan, çekiştirme, söz gezdirme, riya, nifak, fuhuş, mirâ, tezkiyei nefis, bâtıla dalma, husûmet, fuzuli konuşma, tahrîf, ziyâde, noksan, eziyyet, şerefe dokunma gibi, lisân âfetlerinin çok olmasıdır.

Bunlar pek çok âfetlerdir. Bunlar, dilde dolaşır, dile ağır gelmezler, gönlün hoşuna giderler, insân tabiatinden ve şeytanın vesvesesinden bunlara teşvik edilir. Bunlara bir kere dalan kimse, kolaylıkla kendini kurtaramaz. O sevdiklerinde dili serbest bırakır, ancak hoşlanmadıklarından dilini çekebilir. İlerde anlatacağımız gibi, bunlar ilmin kapalı mes'elelerindendir. Bunlara dalmakta tehlike, sükûtta ise selâmet vardır. Bunun için sükûtun fazileti büyüktür. Bütün bunlarla beraber sükût etmekte aklını başına almak vardır. Vakar vardır. Fikir, zikir ve ibadet için huzur vardır. Dünyada dedikodulardan, âhirette de bunların hesabını vermekten selâmet vardır. Nitekim Allahu Teâlâ:

"Her ne söz söylerse, mutlak yanında hazır bir gözcü vardır" (Kaf: 18) buyurmuştur.

Şu anlatacağım husus, sükutun faziletini ifade için yeter. Ağızdan çıkan sözler dörde ayrılır:

1. Birinci kısım, sırf zarardır.
2. İkinci kısım, sırf menfaattir.
3. Üçüncü kısım, kâr ve zarar karışıktır.
4. Dördüncü kısım, ne kâr ne de zarardır.

Sırf zarar olan sözlerden ve hattâ hem kârı, hem zararı olup da, kârı zararını karşılamayan sözlerden sükût etmenin lüzumu meydandadır. Ne kâr ne de zararı olmayan sözlere gelince, bunların kıymetli vakitleri öldürmeleri bakımından aynı husrân ve zarardır. Bunlardan da kaçınmak lazımdır. Görüldüğü gibi sözlerin dörtte üçü düştü. Kaldı dörtte biri, o da sırf menfaat olan sözlerdir ki, bunlarda da tehlike vardır. Çünkü buna da riya ve gösteriş gibi yapmacık sözler, gıybet ve nefsi tezkiye gibi fuzûli sözler, gizli bir şekilde ve hiç farkında olmadan karışabilir. Bu sebeble insân tehlikeye düşer.

Aşağıda anlatacağımız gibi, lisânın gizli âfetlerini bilen kimse, şübhesiz bilir ki, Resûli Ekrem'in "Sükût eden kurtulur" sözü, burada kat'i bir hükümdür. Allah ona hikmetin cevherini ve evâmiu'lkelimi vermiştir. Onun kelimelerinin altında yatan derin mânaları ancak ulemânın havassı bilir. Yakında anlatacağımız âfetler ve bunlardan korunmanın zorluğu, bu hakikatleri inşaallah sana da bildirecektir. İşte biz şimdi lisânım âfetlerini saymağa başlıyoruz ve tertib olarak en hafifinden başlayıp ağırına doğru gideceğiz. Gıybet, nemîme ve yalan gibi mevzûları sona alacağız. Çünkü bunlar üzerinde daha uzun uzadıya durmak icâb eder. Bu âfetler, yirmidir. Bunları Allah'ın izniyle bildirelim.

İçindekiler | 2. Beyân ▶