Gıybet etmeye meylin pek çok sebepleri vardır. Fakat bunları on bir maddede toplayabiliriz. Bu on bir sebebin sekizi umûmî olup, herkes hakkında düşünülebilir. Üçü ise, husûsî olarak din adamlarında ve havâsda bulunur.
Umûmî olan sekiz sebep:
1. Kin: Bir kimse başka birisine bir sebepten dolayı kızdığı zaman, onun aleyhinde konuşmaktan zevk alır. Kuvvetli imana sahip değilse dili, tabiatıyla adamın aleyhine atar tutar. Bâzen da hiddetini yenemez ve hiddeti, içinde saklanır. Nihayet kin halini alır ve devamlı olarak adamın aleyhinde dedikodu yapar.Hiddet ve kin, gıybetin en belli başlı sebeplerindendir.
2. Arkadaşlarına uymak: Arkadaşlarının kendisini konuşturup dinlemeleri ve kendisinin de onlara uymasıdır. Onlar, onun bu gibi dedikodulardan zevk alıp, onu hoşlukla dinledikleri zaman, onlardan yüz çevirmesi, sözü değiştirmesi veya oradan kalkıp ayrılması, arkadaşlarının ağırına gidip kendisini terkedeceklerinden korkarak onlarla gıybete dalmasıdır. Bunu bir muâşeret âdâbı ve hoş sohbet sanır. Bâzen arkadaşları bir şeye kızarlar, oda gizli ve âşikâre onlarla beraber olduğunu göstermek için bu hiddete katılır ve onlarla beraber adamın kötülüklerini döküp saymağa başlar.
3. Ön alma: Birinin kendi aleyhinde konuşacağını sezdiği için, ondan önce davranarak onun sözlerini çürütmek maksadıyla gıybete başvurmasıdır. Burada da, sonundaki yalanlarını, geçer akça olarak piyasaya sürebilmesi için, önce adamın hakkında doğru olarak bildikleri şeyleri anlatır. Bu şekilde yalanını doğru ile karıştırmak suretiyle mer'iyyete [yürürlüğe] kor. Aynı zamanda yalan söylemek benim adetim değil, görüyorsunuz, size haber verdiğim şu hadiseler doğrudur, der.
4. Suçu başkasına yüklemek: Kendisine isnâd edilen bir şeyi başkasına yüklemek ve bu suretle kendisini kurtarmak için gıybet etmektir. Meselâ, kendisine bir şey nisbet edildiği zaman öteki adamın yaptığı kötülüklerden bahseder, hâlbuki kendi vazifesi kendini kurtarmaktır. Öteki adamın kusurlarını saymak değildir. Yahut, yükü azaltmak ve kendini mâzur göstermek için, falanca ile beraber yaptık, diyerek onun gıybetini yapmaktır.
5. Üstünlük taslamak: Kendisini üstün, başkasını küçük göstermek için; “o câhildir, aklı ermez, sözü değersizdir” şeklinde konuşmaktır.
6. Hased (Çekememezlik): İnsanların birini övüp medhetmelerine dayanamadığından, onu insanların gözünden düşürmek maksadıyla aleyhinde konuşmaktır. Çünkü insanların o adama teveccühüne ağırlanır ve buna dayanamaz. İşte bu, hasedin tâ kendisidir ki gazab ile kinden ayrıdır. Çünkü hiddet ve kin insânı cinayetlere sevk eder. Fakat hased bâzen en samimi dostlar arasında olur.
7. Şakalaşmak: Gülüp eğlenmek ve zamanını geçirmek için başkasının kusurlarını sıralamaktır. Bunun sebebi de kendi kendini beğenmektir.
8. Küçümsemek: Adamı küçük gördüğü için hem huzurunda hem gıyâbında onunla alay ve eğlence etmektir. Bunun sebebi de kendini büyük görüp başkalarını küçümsemektir.
Havâsdaki (Din adamları ve seçkinlerdeki) gıybetler:
Bunlar gıybetin en ince noktalarıdır; zira şeytan bunları iyilik maskesiyle sunar veya hayır var ise de şer ile karıştırır. Havastaki gıybetin üç sebebi şunlardır:
1. Dinî hayret: Birinin hatasına veya bir gerçeği inkârına şaşarak; “Falancanın bu işine şaşıyorum” demesidir. Vazifesi isim vermeden hatayı kınamak iken, şeytan ona şahsın adını zikrettirerek bilmeyerek gıybete düşürür. Meselâ, falancanın falan adam ile düşüp kalkmasına şaşarım, hâlbuki o adam câhilin biridir, demesi gibi, bu, gıybettir.
2. Acımak ve merhamet: Adamın bir davranışına üzülür de; “Yazık, şu adamın hâli beni üzmüştür” der. Merhameti iyidir fakat şahsın ismini zikretmesi gıybettir. Şeytân burada kendisini farkına varmadan kötülüğe düşürür ve merhametinin, üzüntüsünün sevâbını gidermek için adamın ismini zikrettirmekle onu gıybete sevk eder.
3. Allah için gazap: Bir kötülüğe Allah için kızarken, hiddetini ifade ederken kızdığı adamın adını da söylemesidir. Halbuki adamı teşhir etmeden kötülüğü önlemeye çalışması gerekirdi.
İşte gıybetin şu üç şekli yok mu? Bunları ayırmak, değil avâm, âlimler için de güç bir mes'eledir. Çünkü onlar hayret, merhamet ve gazab Allah için olduğu zaman, adamın adını zikretmekte beis olmadığını sanırlar ve bu suretle adamın adını izhârda kendilerini mâzur görürler. Bu ise hatâdır. İlerde zikredeceğimiz gibi, gıybette ruhsat, yapılan işleri anlatmaktadır, adamın adını vermekte değildir.
Amir b. Vâile'nin rivâyetinde; Resûli Ekrem'in zamanında adamın biri, bir meclise uğradı ve selâm vererek oradan geçti. Gittikten sonra meclisde bulunanlardan biri: “Ben bu adama Allah için buğzederim ve bunu sevmem” dedi.
Oradakiler:
Ayıb ettin, niçin böyle konuştun? Yemîn olsun ki, bu söylediklerini girip
adama söyleyeceğiz, dediler. Ve içlerinden birini adama gönderdiler. Giden,
vaziyetten müşârünileyhi haberdar etti. Bunun üzerine adam, şikâyetçi olarak Resûli Ekrem'e (s.a.v.) gitti. Resûli Ekrem (s.a.v.)
adamı çağırttı ve
böyle konuştun mu? diye
sordu. Adam:
Evet, konuştum ya Resûlâllah, dedi ve inkâr etmedi. Resûli Ekrem
(s.a.v.), o zata neden buğzettiğini sorunca, adam: “Ben bunun hizmetçisi idim
ve bütün hallerine vakıftım; bu adamın farz namazdan başka namaz kıldığını, Ramazan'dan başka oruç tuttuğunu, zekâttan başka sadaka verdiğini görmedim” dedi. Diğer adam ise
bu farz ibadetlerinde hiçbir eksiklik yapmadığını belirterek Efendimizden
(s.a.v.) bunu adama sormasını istedi. Efendimiz (s.a.v.) sorunca da adam:
"Hayır yapmadı" dedi. Bunun üzerine Resûli Ekrem (s.a.v.): “Kalk, belki bu adam senden hayırlıdır” buyurdu.177