ONİKİNCİ BÖLÜM

Mazhâr-i Cân-ı Cânân hazretlerinin sözleri:

Buyurdular ki: Îmân-ı mücmel, Allahü Teâlâya, Resûlüne, Onun Allahü Teâlâdan getirdiklerine inandım. Allahü Teâlânın ve Resûlünün sevdiklerini severim, düşmanlarını sevmem, demekdir. Âhıretde kurtuluş için Îmân-ı mücmel kâfîdir. Her hükmü delîl ile isbât etmekden derin âlimler mes'ûldür. Müslimânların avâmı bununla mükellef değildir.

Buyurdular ki: Ehl-i beyt-i etharın imâmlarını sevmek, eshâb-ı kirâma ta'zîm ve hurmet etmek "radıyallahü anhüm" zarûrîdir. Doğru yol budur. Âhıretde sırât-ı müstekîm, köprü sûretinde zuhûr edecekdir. Dünyâda doğru yoldan ayrılmayanlar, âhıretde sırâtı dosdoğru geçeceklerdir.

Buyurdular ki: Bir keresinde edebsiz bir râfizî, hazret-i Ömer Fârûk'a "radıyallahü anh" dil uzatdı. Din gayreti ve seyyid-il-mürselînin eshâbına olan hurmetimiz, bizi o râfizîye karşı gazâba getirdi. O edebsizin başını hançerle yardım. Cânı yanarak hazret-i İmâm-ı Hasenin hurmetine, benim başımı bırakınız diye feryâd etdi. Hazret-i İmâmın ismini işitince gazâbım ve öfkem geçdi. O edebsizi afv etdim.

Buyurdular ki: Bütün evliyâya ta'zîm ve bütün meşâyıha muhabbet "rahmetullahi aleyhim" lâzımdır. Kendi pîri hakkında, fâide ve istifâde için en üstün olduğuna inanırsa, muhabbetin fazlalılığından dolayı İmâm-ı Rabbânî hazretlerinin üstünlüğüne inanmak çok görülmez. Çünki, hazret-i Müceddid "radıyallahü anh" yeni bir tarîkat bildirdiler. Kendi tarîkatının makâmlarını ve kemâlâtını çok yazdılar. Bu tarîkatın mensûblarından o makâmlara ve vâridâtlara kavuşan seçkin zâtlar binlerden fazladır. O makâmlarda hiç şübhe yokdur. Çünki binlerce âlim ve akllı kimselerin ikrârıyla tevâtür mertebesine ulaşmıştır. Hazret-i Müceddidin diğer evliyâya müsâvî olduğuna veyâ onun "radıyallahü anh" o büyüklerden "rahmetullahi aleyhim" üstün olduğuna i'tikâd etmemelidir. Çünki o büyükler İmâm-ı Rabbânî hazretlerinin hocalarıdır.

Buyurdular ki: Bu zamânda azîmet ile amel etmek, takvâyı seçmek çok zordur. Çünki, mu'amelât yok olmuş, ahkâm-ı islâmiyyeye uygun amel sanki durmuşdur. Eğer fıkha ve fetvânın zâhirine uygun amel edilir, bid'atlerden sakınılırsa, büyük bir ganîmetdir.

Buyurdular ki: Simâ' rikkat hâsıl eder. Rikkat ise rahmet-i ilâhiyyeyi çeker. O hâlde rahmet-i ilâhiye sebeb olan şey niçin harâm olsun. Müzik âletlerinin harâm olduğunda ihtilâf yokdur. Ancak düğünlerde def mubâhdır. Ney için ise, mekrûh denilmişdir. Bir gün Resûlullah "sallallahü aleyhi ve sellem" yolda giderken, mubârek kulaklarına bir ses geldi. Kulaklarını kapatdılar. Abdüllah bin Ömer "radıyallahü anhümâ" berâberinde idi. Ona dinlememesini emr etmediler. O hâlde ma'lûm oldu ki, takvânın kemâli böyle seslerden sakınmakdadır. Azîmet ile ameli ve rûhsatdan sakınmayı âdet edinmiş olan Nakşibendiyye büyükleri, simâ'dan sakınırlardı. Çünki ülemâ gınânın cevâzında ihtilâf etmişlerdir. Bunun gibi yine, takvâlarının kemâlinden zikr-i hâfîyi tercîh edip, zikr-i cehrîyi yapmamışlardır.

Buyurdular ki: Tevhîd-i vücûdî mes'elesi dinde herkese lâzım olan bilgilerden değildir. Ahkâm-ı islâmiyye ondan bahs etmemişdir. Sofiyye-i aliyye, onu keşf yoluyla bildirmişlerdir. Muhabbet hâllerinin çokluğundan dolayı ma'zûrdurlar. Tevhîd risâleleriyle meşgûl olmak ve (lâ mevcûde illallah) sözünün ma'nâsını düşünmekle tevhîd-i vücûdîye kavuşmanın ma'rifet ehli katında hiçbir kıymeti yokdur.

Ülemâdan biri, rü'yâsında şöyle gördü. Ülemâ ve sofiyye Server-i âlemin "sallallahü aleyhi ve sellem" huzûr-u se'âdetlerinde bulunuyordu. Ülemâ sofiyyeyi şikâyet etdi. Resûlallah "sallallahü aleyhi ve sellem" o büyükleri, Allahü Teâlâya olan muhabbetlerinin çokluğundan ma'zûr görüp, sükût buyurdular.

Buyurdular ki: Bir kerre fakîre urûc vâki' oldu. Açık bir nûr göründü. Kâinâtın bütün şeklleri o nûrda şekllendi. Hazret-i Seyh-i Ekberin şu sözü hâtırıma geldi: Eşyâyı, tek bir maddede toplanmış a'râz olarak buldum. Esmâ ve sıfatlarının varlığın bâtını olan ilm mertebesinde ayrı ayrı zuhûr edip, varlığın zâhirine aks etdi ve maksûd olan eserlerin kaynağı oldu. Hakîkatde, o aynı birde gerçekleşmişdir. Ânîden beni bu mertebenin üstünde başka bir mertebe vardır diye uyardılar. Nitekim, sofiyyenin büyükleri şöyle buyurmuşdur. Varlık âleminin üstünde, melîk-i vedûd âlemi vardır. O hâlde sülûk esnâsında tevhîd ma'rifetleriyle karşılaşılır. Bundan sonra, telvînsiz islâmiyyetin zâhirine uygun olan bilgiler zâhir olur. Bu ilmler Evliyânın büyüklerinden nakl edilmiş olup, onların bunlardan terakkî etdikleri kesindir.

Buyurdular ki: Allahü Teâlâ dilediği vakit, muhlîsleri ihlâsda sâbit kılar. Lütuf ve ihsânlarını artdırır. Feyzlerin akması ve müşkillerin halli mürşidin sûretinde rü'yâlarda görünür. Ba'zan o büyüğün latîfelerinden bir kısmı o büyüğün sûretinde görünüp, işlerin halline vâsıta olur. O büyüğün ba'zan bu durumdan haberi olur. Birisi fakîrin yanında siz Kâ'be-i mu'azzamadan nasıl geldiniz dedi. Ben Kâ'be-i mu'azzamaya gitmedim, dedim. Bana sizinle Mekke-i mükerremede görüşdüm. Su ânda hâtırlayamadığım bir mısrayı okuyarak beni irşâd etmişdiniz, dedi. Böyle hâdiseler ucba ve iftihâra sebeb olmamalıdır. Çünki bizi ve sizi behâne yapdılar. Hakîkatde işlerin vekîli Allahü Teâlâdır.

Beyt:

O gönüllerde kendini gösterir,

Bu ise dervîş hırkası diler. 

Buyurdular ki: Bu yolda pîrlik ve mürîdlik sâdece bî'at, şecere ve külâhla olmaz. Mürşidin sohbetinde zikr-i kalbîyi öğrenmek, cem'iyyet ve Allahü Teâlâya teveccühün hâsıl olması zarûrîdir.

Buyurdular ki: Tarîkatla meşgûl olmayı tercîh etmek muhabbet-i ilâhiyyenin çoğalması içindir. Ba'zan muhabbetin çokluğu, yalnız Allahü Teâlânın ihsânı ve ikrâmı ile olur. Yoksa şartlarına uygun olarak devâmlı zikr etmelidir. Çünki, zikr olmadan gönül açılmaz. Zikr ederken keyfiyyet ve bîhodluk (kendinden geçmek) ele geçince, onu muhâfaza etmeye çalışmalıdır. Eğer bu keyfiyyet ve bîhodluk kaybolursa, tekrâr tam bir yalvarma ve acziyyetle zikr etmelidir. Bu şekilde meşgûl olmalıdır. Tâ ki keyfiyyet devâmlı olsun.

Buyurdular ki: Vaktleri zikr ve ibâdet ile me'mûr edip, müdrîkesini (aklını, gönlünü) mâsivâya yöneltmekden temizlemelidir. Îmân etdiğimiz Allahü Teâlânın mubârek isminin ma'nâsından başkasına hiç teveccüh ve himmet etmemelidir. Tâ ki huzûr meleke olsun. İslâm, îmân ve ihsândan ibâret olan kâmil din hâsıl olsun. Gönle gelince, gönlü Allahü Teâlâ ile berâber eylemelidir. Bu esnâda eğer, zevk, şevk ve başka keyfiyyetler ele geçerse, bu, inâyet-i ilâhiyyenin artmasındandır. Yoksa, işin aslı huzûr ve âgâhlık mertebesinin hâsıl olmasıdır.

Buyurdular ki: Gönül, Allahü Teâlâdan başkasına yönelmekden kurtulmalıdır. Vâkı'alar ve rü'yâların o kadar kıymeti yokdur. Bu husûsda müphemlik, karışıklık çok olur. Ba'zan sünnet-i seniyyeye tâbi' olma nûru, ba'zan zikr nûru, ba'zan mürşidin nisbeti, ba'zan salavâtın çokluğu, ba'zan sadâta (büyüklere) hizmet, ba'zan hadîs-i şerîf dersi, ba'zan tasdîk ve ihlâs, Resûlullahın "sallallahü aleyhi ve sellem" sûretinde vâkı'alarda görünür. Böylece râbıtalar evliyâ ile münâsebetdir. O büyüklerin sûretleri ile tasavvur olunur. Ba'zan meşhûr haberler ve sûreti görenin söyledikleri vâkı'a hâsıl eder. Bütün bu şa'bedeler gönle sürûr verir. Hakîkatde öyle bir şey yokdur. Ancak, Resûlullahı "sallallahü aleyhi ve sellem" ve evliyâyı görmekle bâtın hâlleri ve nûrları ve tâ'ate muvaffâkiyyet artar. Rü'yâlar gerçeğe uygun olursa, bu elbette büyük bir ni'metdir.

Buyurdular ki: Resûlullahı "sallallahü aleyhi ve sellem" görmek, tecelli-i sûrî denen rü'yet-i ilâhî, Allahü Teâlânın ni'metidir. Derin münâsebet sebebiyle olan her kısmiyle müjdedir. Ni'met sâhiblerine ni'metleri âfiyet olsun.

Buyurdular ki: Düşünceler çoğaldığı vakit Allahü Teâlâya ilticâ ve tazarrû etmelidir. Mürşidin sûretini, gözünün önünde tutup, onun vâsıtasıyla bâtınî hastalıkları izâle etmeli, gidermelidir.

Buyurdular ki: İhtiyâç ve kırıklık hâlini lâzım bilmelidir. İnsanlardan gelen eziyyet ve sıkıntılara tahammül etmeli ve sabrı âdet edinmelidir.

Beyt:

Fenâ mi'râcı nedir, bu yoklukdur?

Âşıkların mezhebi ve dîni yoklukdur.

Nazarı, bakışı yüksek tutmalıdır. İşlerin akışı Allahü Teâlânın takdîriyle olduğunu bilip, niçin ve nasıl dememelidir. Resûlullahın "sallallahü aleyhi ve sellem" hizmetcisi hazret-i Enes "radıyallahü anh" bir hizmetde kusûr yapsa ve ehl-i beyt onu kınasa, Resûlullah "sallallahü aleyhi ve sellem" şöyle buyururdu: (Ona hiçbir şey söylemeyiniz. Eğer mukadder olsaydı öyle olurdu.)

Buyurdular ki: Bütün bu çalışmaların, uğraşmaların hülâsâsı, Resûlullahın "sallallahü aleyhi ve sellem" yüksek ahlâkına uygun olarak ahlâkı güzelleşdirmekdir. Çünki, Resûlullah "sallallahü aleyhi ve sellem" büyük bir ahlâk üzeredir. Hadîs-i şerîfde buyruldu ki: (Güzel ahlâkı temâmlamak için gönderildim.) Nefy ve isbât zikriyle beşeriyyet sıfatları azalır. Bunun usûlü şöyledir. Kelime-i tayyîbeyi tekrâr ederken, lâ kelimesi ile her zemm olunan, ya'nî kötülenen huyu, ayrı ayrı yok etmeli. Onun yerine Allahü Teâlânın muhabbetini sâbit kılmalı. Tâ ki o kötü sıfat yok olsun. Nefsin arzû ve isteklerinin aksine sülûk makâmlarını kazanmaya çalışmalıdır. Böylece kötü sıfatların beğenilen sıfatlara dönüşeceği kuvvetle ümîd edilir.

Buyurdular ki: Gerçek şu ki kötü sıfatlar tasfiye ve tezkiyeden sonra kırılır. Kötü sıfatların kökünü kazımak mümkün değildir. Nitekim hadîs-i şerîfde şöyle bildirilmişdir. (Eğer dağın yerinden kopduğunu duysanız ona inanın. Bir kimsenin kendi huyundan vazgeçdiğini işitirseniz ona inanmayın.) Âyet-i kerîmede meâlen buyruldu ki: (Allahü Teâlânın yaratdığı değişmez.) (Rûm sûresi: 30) [Kötü huylar, islâmiyyete uydukca gizlenir. Dinden ayrılınırsa tekrar meydâna çıkar.]

Emîr-ül-mü'minîn Ömer-ül-Fârûk "radıyallahü anh" buyurdu ki: Benim gadâbım (öfkem) gitmedi. Ancak bundan önce küfr için sarf olurdu. Simdi islâmiyyeti koruma yolunda zuhûr etmekdedir.

Buyurdular ki: Nefsin fenâsı ve itminânından sonra teslîm ve rızâ, sâlikin vasfı olur. Kalbin fenâsında muhabbetin çokluğundan, işleri kullara nisbet etme hâli alınır. Sâlik, hakîkî fâilden başkasını görmez.

Buyurdular ki: Yimekde, içmekde, uyumakda, uyanıklıkda, amellerde ve ibâdetde i'tidâl, orta yol üzere olmak çok zor bir işdir. Vaktleri hayr'ül-beşerin "sallallahü aleyhi ve sellem" sünnetine uygun olarak geçirmek için çok çalışmalıdır. Peygamberlere tâbi' olmak her işde i'tidâl sınırını elde etmek içindir. Hadîd sûresi 25.ci âyetinde meâlen, (... Onlara kitâb ve terâzî gönderdik ki, bunlarla adâleti yerine getirsinler) buyuruldu.

Bu âyet-i kerîme, kat'î bir nassdır. Bu husûsda buyurdular ki: Mebde-i feyyâza teveccühe devâm ile feyzler ve bereketler öyle akar ki, bâtın muhabbet nûrları ve keyfiyyetleri ile dolar ve taşar.

Buyurdular ki: Kendi amellerinin kusûrlarını gözünün önüne getirmek, illetsiz bağlı olmak, ezelî inâyeti görmek, bu yolun yolcularının alâmetidir. Bu yolda bulunanlar, çok amel yapsa da, ihtiyâçsızlık ve büyüklenme sıfatlarının kendilerinde bulunmasından korkarlar. Kendini kusûrlu görmekden dolayı özr dilemeyi, sağlam ve kuvvetli ümmîdini kabûle vesîle yapar. Az günâhı çok, az ni'meti sayısız görür. Devâmlı şükre ve rızâya yapışır.

Buyurdular ki: Bin kerre salavât okumak ve istigfâr okumak bu yolda bulunanların her zamânki hâlleridir. Hazret-i Müceddidin "radıyallahü anh" (Mektûbât)ından derse ikindiden sonraları devâm etmelidir. Böyle yapılırsa, se'âdet kapısı açılır.

İmâm-ı Rabbânî hazretlerinin "radıyallahü an" (Mektûbât) kitâbı, şerî'at mes'elelerini, tarîkat sırlarını, hakîkat ma'rifetlerini, sülûkun nüktelerini, tesavvufun inceliklerini ve Allahü Teâlâ ile berâber olma nûrlarını açıklamakdadır. Hizbü'l-bahr düâsı, sabâh akşam vazîfesi, hazret-i Hâcegânın hatmini, hergün müşkillerin halli için okumalıdır. Oniki rek'atlik teheccüd namâzından ne kadarını kılmak mümkin olursa, İhlâs sûresini veyâ Yâsin-i şerîf sûresini okuyarak kılmalıdır. Dört rek'at işrâk namâzı ve dört veyâ altı rek'at kuşluk namâzı, zevâlde bir selâm ile dört rek'at namâz kılmalıdır. Akşam namâzının sünnetinden sonra altı veyâ yirmi rek'at, yatsının sünnetinden sonra dört rek'at namâz kılmaya, ikindinin sünnetine ve abdest aldıkdan sonra kılınan namâza (abdest tehiyyesine) devâm etmelidir. Bir iki cüz' Kur'ân-ı kerîm okumak, yüz def'a kelime-i temcîd (Lâ havle...), yüz def'a kelime-i tevhîd, sabâhleyin ve yatarken yüz kerre (Sübhânellahi ve bi hamdihî) demek, sahîh hadîs-i şerîflerde belli vakitlerde okunması bildirilen düâları okumayı vazîfe edinmelidir. Fakat bunları yaparken kalb huzûru mutlakâ lâzımdır.

Buyurdular ki: Alâmeti, mâsivâyı unutmak ve Allahü Teâlâya devâmlı teveccüh olan fenânın hâsıl olması, bu yolda her ne kadar çabuk olsa da, o yüksek mertebe uzun müddet sonra ele geçer. Meşâyıh-ı kirâmın "rahmetullahi aleyhim" huzûrunda, otuz yıl tarîkat makâmlarını edindim. Otuz yıldan fazla da Allahü Teâlâyı taleb edenlere, tarîkat telkîn etmekdeyim. Altmış senedir hazret-i Seyyidin "radıyallahü anh" teveccühleriyle, fenâ-yı kalb ile müşerref oldum. Bu müddet içerisinde tam bir gayret ile bâtın vazîfeleriyle meşgûl oldum. Simdi fenâ-yı kalbî eserleri gerekdiği şekilde zâhir oluyor. Buyurdular ki: Def'alarca kâmil fenânın zuhûrundan, bizim bu cihândan göçdüğümüz kesindir. O sırada bir kimse gelip, selâm verse, sanki kabre gelip, selâm vermiş gibi oluyor. Bir ân o hâlden uyanıyorum, henüz diri olduğumu ve bu dünyâdan ayrıldığımı zannediyorum.

Buyurdular ki: Fenâ hâli zuhûr etdiğinde, kendi kusûrumu görmem o kadar çoğalıyor ki, insanlara hizmet ve hürmetim te'accüb edilecek derecede oluyor. Nitekim fakîr (Abdüllah-i Dehlevî hazretleri) hazret-i şeyhin huzûrunda yelpâze sallıyordum. Beni son derece sert bir şekilde bundan men' etdiler. İkinci gün kalk yelpâzeyi salla diye emr etdiler ve buyurdular ki, dün nisbet-i fenâ zuhûr etmişdi. Bundan dolayı sizin istihzâ için yelpâze salladığınızı zannetmişdim. Onun için sert bir şekilde men' etdim. Bu sırada nisbet-i bekâiyye zâhir oldu. Azamet-i ilâhî ve kibriyâ ilâhî bâtında zuhûr etdi. Eğer bütün âlem, ta'zîmle kalksa, bu mertebenin hakkını edâ edemez.

Buyurdular ki: Muhabbet ve ma'rifet erbâbının bâtınlarına devâmlı gelen ilâhî tecellîleri tanımak çok zordur. Basîret nazarı keskin olmalı ki, tecelliyât keyfiyyetleri ayrı ayrı bilinsin.

Buyurdular ki: Tarîkat makâmları hâsıl oldukdan sonra, sâlikin ahvâli murakka' [birbirine eklenmiş yamalı] gibi muhtelîf tasvîrler olur. Ba'zan bir makâmın nisbeti zuhûr edip, kendini keyfiyyetler içerisinde nasîbli tutar. Ba'zan başka bir makâmın nisbeti parıltısını atıp, başka bir hâli ortaya çıkarır. Ahmediyye hânedânının mensûblarının nisbeti ona uygun kemâlâta ulaşır. Tecellîyi zâtînin belirsizlik ve latîfliğinden hâlleri idrâk etmesi çok zor olur. Çünki, letâfet ve safâ bütün aşağı makâmlarda müessir olup, keyfiyyetleri örter. Tarîkat çocuklarının gönlünü hoş eden vâkı'alar ve rü'yâlar da az olur. Orada cehâlet üstüne cehâlet ve sâdece bilinmezlik vardır.

Buyurdular ki: Hâlvetde bâtınî nisbeti muhâfaza etmek ve mebde-i feyyâza (Allahü Teâlâya) devâmlı teveccüh etmekle meşgûl olmalıdır. Vaktleri zâhirî amelleri yerine getirmekle ma'mûr etmelidir. Çünki, amellerin nûru cem'iyyete, nisbetin safâsına, huzûr ve âgâhlığa sebebdir.

Buyurdular ki: Devâmlı murâkabe ile bâtın nisbetinde kuvvet ihsân olunan gözle, melek ve melekûtu görmekle gönüllerin okşanması ele geçer. Tehlîl zikrini çok yapmakla, fenây-ı sıfat-ı beşerîyyet, çok salavât okumakla güzel vâkı'alar, çok nâfile ile gönül kırıklığı, çok Kur'ân-ı kerîm okumakla nûr ve safâ hâsıl olur. Ma'nâsını düşünerek yapılan tehlîl zikri, tarîkatda fâidelidir. Kelime-i tehlîlin sâdece lafzını söylemek, âhıret sevâbının sermâyesi ve günâhlara keffâretdir.

Buyurdular ki: Nefy ve isbât zikrini nefes hapsiyle birlikde üçden az söylemek fâide vermez. Ne kadar fazla olursa o kadar fâideli olur. Hazret-i Hâce Nakşibend "radıyallahü anh", nefesin hapsini zikrin şartı olarak buyurmamışlardır. Fakat fâideli olduğunu söylemişlerdir. Devâmlı zikri, vukûf-i kalbîyi mebde-i feyyâza teveccühü kendi tarîkatının rûhu olarak bildirmişdir.

Buyurdular ki: Hoş derdemin önce gönül zikri ile olması zarûrîdir. Zikr kuvvetlenip, ism-i zâtın sesi hayâl kulağına ulaşınca, sonra her nefesde teveccüh ve zât-ı ilâhîye âgâhlık gerekir. Düşünceleri bâtından men' etmek için dahâ düşünce gelir gelmez gönlü tutmak gerekir. Tâ ki vesveseler ve hadîs-i nefs, vukûat çıkarmasın. Gönüle düşüncelerin hücûm etmesi feyzin gelmesine mâni' olur.

Buyurdular ki: İsm-i zâtı çok söylemek, nisbeti cezbe-i ilâhîyi hâsıl eder. Nefy ve isbât (zikri) sülûk için ve yolu kat' etmek için fâidelidir.

Buyurdular ki: Bâtınî hâllerin keyfiyyetlerini idrâk etmek, vilâyet mertebesinden nasîbdâr olmayı sağlar. Nübüvvet kemâlâtında bâtının vasfı olarak nekâret ve cehâletden başkası bulunmaz. Gerçi makâmât-ı fevkde latîflik ve belirsizlik lâzım ise de ba'zan idrâk eli ulaşır.

Buyurdular ki: Müceddidiyye nisbetinin latîflik ve belirsizliği insanların inkârına sebeb oluyor. Bundan dolayı, sâlikin seyri kemâlâta ulaşınca, hâtırıma tarîkatı terk etmesin diye tereddüd geliyor. İnşâallahü Teâlâ eğer ömrüm vefâ ederse, sâlikleri aşağı makâmlardan yüksek makâmlara ulaşdıracağım. Maksad Allahü Teâlâ ile olmakdır. Bu her makâmda hâsıl olur.

Buyurdular ki: Bürd-i yakîn ve tumânînet ateşden talebdir ki, Müceddidiyyenin yüksek makâmlarında ele geçer. Maksûdla nasıl olduğu bilinmeyen berâberlik peydâ olur.

Beyt:

Rabbin insanla nasıl olduğu bilinmeyen berâberliği var,

Hiçbir zevk, şevk ve huzûr buna ulaşamaz. 

Buyurdular ki: Vüsûl yolu, nübüvvet kemâlâtına yakın olduğu için kapandı. Vilâyet yolu ise açık kaldı.

Bu âhır zamânda, istidâtlar makâmlara sülûkdan âciz kalmış, bunların maksûda ulaşması sanki imkânsız olmuşdur. Bundan otuz sene önce, tâliblerin seyri sür'atli olurdu. O zamân tâlibler iyi bir keşf ve vicdân sâhibiydiler. Şimdi ise fakîrin eshâbından sâdık bir talebe, ihlâsla ve iyi bir gayretle tarîkat feyzlerini elde ederse, uzun bir müddet sonra vilâyet-i kalbîye yâhud onun feyzine ulaşır. Müceddidiyyenin yüksek makâmlarına ulaşmak çok zor olmuşdur.

Buyurdular ki: Sâlikin makâmlara vâkı'a (gerçeğe) muvâfık olarak seyri demek olan keşf-i sahîh çok nâdirdir. Müjdeler vererek, Allahü Teâlâya iftirâ etmemeli ve sâliki aldatmamalıdır. Hâllerin değişmesi vâridâtların gelmesi, devâmlı Allahü Teâlâya teveccüh düşüncesinin dağınık olmaması ve vakitleri ibâdetle ma'mûr etmek ilâhî ni'metlerin temelidir.

Buyurdular ki: Şevk ve zevk erbâbının nisbetinin, sıcak ve tiz te'sîri vardır. Ehl-i kalbi çok mahzûz (nasîbli) yapar. Ehlûllahın yollarının hepsinde, taleb sâhiblerini cezbeden o nisbet-i şerîfenin keyfiyyetleri ve tasarrufları vardır. Nübüvvet kemâlâtına ve onun fevkine ulaşmak müceddidiyye yolunun hassâsıdır. Nübüvvet kemâlâtına ve onun fevkine ulaşmış olan itminân ve cem'iyyet ehlinin nisbetinden çok nûrlar gelir. Sâlik dahâ çok terakkî eder. Şevkin bîtablığının verdiği sıcak te'sîr, çok fâidelidir. Lâkin birinci asrda bilindiği gibi, cem'iyyet ve tumânînetin zuhûru olmuyordu. Bunun için Resûlullah "sallallahü aleyhi ve sellem" eshâbını bîtâbhâne hareketlerden men' ederdi. Çünki sayha ve nâra Resûlullahın "sallallahü aleyhi ve sellem" asr-ı se'âdetlerinden sonra ortaya çıkmıştır.

Buyurdular ki: Zarûrî mes'eleleri bilmek, yâhud âlimlerin sohbetinde dinleyerek öğrenmek, amelin doğru olması için lâzımdır.

Buyurdular ki: Hadîs ilmi, tefsîr, fıkh ve sülûkun (tesavvufun) inceliklerini ihtivâ eder. Bu ilmin bereketleriyle îmân nûru artar. İyi amel yapmak ve güzel ahlâk hâsıl olur. Suna şaşılır; muhaddislerin bildirdiği mensûh olmamış sahîh bir hadîs-i şerîf var. Râvîlerinin hâlleri biliniyor. Birkaç vâsıta ile Resûlullaha "sallallahü aleyhi ve sellem" ulaşıyor. Hatâlı olması mümkin değil. Böyle bir hadîs-i şerîfle amel edilmiyor. Buna karşılık bir fıkh rivâyeti var. Onu kâdîler ve müftîler nakl etmiş. Onların âdil ve mazbut oldukları belli değil. Bu rivâyet ondan fazla vâsıta ile müctehîde ulaşıyor. Yanlış da doğru da olabilir. Böyle bir fıkh rivâyeti ile amel ediliyor. (Rabbimiz! Eğer unutduk, yâhud kasdımız olmayarak hatâ etdikse bizi hesâba çekme ...) (Bakara sûresi: 286)

Buyurdular ki: Nikâh peygamberlerin "aleyhimüsselâm" sünnetidir. Lâkin zamânımızda halâl kaybolmuş, cehâlet yayılmış. Evlâdın çoğu ilm ve edebden uzak olmuş. Bid'atin revâç bulması sebebiyle nikâh akdinde bozukluklar oluyor. Sâlikler için evlâ olan bekârlık ve tecriddir [halkdan uzak durmakdır]. Az bir rızk ile idâre etmek, Mevlâya ibâdetle meşgûl olmak, şehrde meşhûr olmamak, hiç mîrâs ve vâris bırakmamak, çok büyük ve şerefli bir ni'metdir.

Resûlullah "sallallahü aleyhi ve sellem" hadîs-i şerîflerinde buyurdu ki: (Katımda en gıbda edilen evliyâ, hafîfül-haz olan, namâzdan nasîbi olan, Rabbine ibâdeti güzel yapan, gizlide ve insanlar arasında Rabbine itâ'at eden, parmakla gösterilmeyen, rızkı yetecek kadar olan ve buna sabr eden mü'mindir.) Sonra eliyle iter gibi yapdı ve buyurdu ki (Ölümü çabuk olup, ağlayanları ve mîrâsı az), Bunu İmâm-ı Ahmed, Tirmüzî ve İbn-i Mâce rivâyet etdi.