MÜZEKKİ'N NÜFUS
[Nefisleri Temizleyen]
(Düzenleyen: Dr. Necati Aksu)
HAYAT TEZKİRESİ
Memleketimizde (EŞREFOGLU RÛMİ) (EŞREF ZÂDE) (EŞREF RÛMÎ) olarak tanınan ve anılan müşarünileyhin asıl adı, eserinin 25. sahifesinde ABDULLAH BÎN MUHAMMEMD-MISRI-î RUMİ-î KADİRİ ve 358. sahifede ŞEYH ABDULLAH BUN EŞREF BİN MUHAMMED-İL-MISRİ olarak açıklanmaktadır.
Tasavvuf âleminde EŞREF ZADE ŞEYH ABDULLAH-İR-RUMÎ
Künyesi ile şöhret bulan ve Kadiri tarikatının PİRİ-SÂNİ'si addolunan Eşrefoğlu Rûmi kuddise sırruh-us-sâmi hazretleri, Mısır'dan Türkiye'ye hicret ederek Bursa'nın kuzey doğusunda kâin İZNİK kasabasında yerleşen MUHAMMED adında bir zatın torunudur. Babasının adı EŞREF tir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Kendisine RÛMÎ denilmesinin sebebi de şudur: Bilindiği gibi, Doğu Roma'nın hudutları içinde oturanlara Romalı denilirdi. Bu kelime, arapçada Rûmi olarak ifade ediliyordu. Sonradan, Bizans imparatorluğunu yıkarak bu ülkeye sahip olan Osmanlı hükümdarlarına Rum padişahı, ülkeye Diyâr-ı Rum ve Anadolu Türklerine de Rûmi demek âdet oldu.
Nitekim, Hazret-i Mevlânâ'ya MEVLÂNA CELÂLÜDDİN-Î-RÜMÎ denildiği gibi, İstanbul'da Cihangir'den Tophane’ye İnen Kadiriler yokuşundaki Kadirhane'de türbesi bulunan ÎSMAÎL RÛMÎ hazretleri de bu nam ile anılmaktadır. Eşrefoğlu Rûmi hazretleri, gayet ciddî bir tahsil görmüştür. İlk tahsilini İznik'te tamamladıktan sonra Bursa'ya giderek Çelebi Sultan Mehmed Han medresesinde tahsiline devam etmiş, dânişmend (Sahn medreselerinde oda sahibi talebe) olarak girdiği bu medreseden mu'id (Müderris yardımcısı) olarak çıkmış ve birçok medreselerde ders vermeğe başlamıştır.
Bu arada, Bursa'da Ehlullah’ tan ABDAL MUHAMMED adında bir veli ile tanışmış ve bu zatın telkinleri ile zahir ilminin kâfi olduğunu anlayarak tasavvuf yoluna girmiş ve bu yolda nasibini aramağa başlamıştır. Bir müddet sonra, EMİR SULTAN adıyla anılan Halveti meşâyihinden Muhammed Şemsüddin hazretleriyle de tanışmak şerefine nail olmuş ve bu zatın tavsiyesiyle Ankara'ya giderek Bayramiye tarikatı Piri Şeyh Hacı Bayram-ı, Veli kuddise sirrahul-celi hazretlerine intisap etmiş, seyr-ü sülûkü orada ikmal etmiştir. Daha önce Akşemseddin hazretleri ile, Muhammediyye sahibi Yazıcı Zadenin ve bu arada Eşrefoğlu Rûmi hazretlerinin seyr-ü sülûküne merkez olan bu çilehane Hacı Bayram-ı Veli cami -i-Şerif inin altında bugün hala mevcuttur. Şeyhinin takdir ve teveccühüne mazhar olan Eşrefoğlu, Hacı Bayram-ı Veli hazretlerinin kızı Hayr-ün-nisâ hanımla evlenerek zâhiren ve batınen pirine evlât olmuştur.
Ancak, Hacı Bayram-ı Veli hazretleri, müridi ve damadı olan Eşrefoğlu Rûmî hazretlerinin ezeli nasibinin Kadiri tarikatında ve o tarihte Suriye'nin kuzeyinde ve Asi nehrinin kuzey sahilinde kâin Hama şehrinde bulunan Gavsül-â'zam Hz. Abdülkadir Geylâni’nin torunlarından olan Şeyh Seyyid Hüseyin Hamavi'nin irşâdında olduğunu keşfen anladığından, kendisini Hama şehrine göndermişlerdir.
Bu suretle Bayramiye müridi olarak Hama’ya giden Eşrefoğlu Rûmi hazretleri, oradan kâmil bir Kadiri şeyhi, yani Şeyh Abdullah-ir-Rûmi-i- Kadiri olarak doğum yeri olan İznik’e dönmüşler ve Kadiri tarikatının
EŞREFIYYE kolunu te'sis buyurarak PÎR-Î SÂNİ'liğe yükselmişlerdir.Âlem-i cemale intikal buyurdukları Hicrî- 874 (Milâdî- 1469) tarihine kadar, İznik’te Pınarbaşı deresi civarında yaptırdıkları tekkede, binlerce kişiye feyiz ve irşâdı ile ışık tutmuş, pek çok meşayih yetiştirmiş gerek İstanbul'da ve gerekse bu havalide birçok tekkeler kendisine bağlanmışlardır.
Müzekkin-nüfus adındaki eserinin 358. sahifesinde tarikat silsilesini bizzat şu şekilde açıklamaktadırlar:
– Şeyh Abdullah bin Eşref bin Muhammed-îl-Mısri (Şeyh Abdullah-ir-Rûmi'nin tövbesi ve telkini ve tâcı ve hırka ve seccadesi ve ameli ve terbiyesi ve icazeti Şeyh Seyyid Hüseyin Hamavi)
– Mürşidi, ehl-i tarikat ve erbab-ı hakikat atası Seyyid Şehabeddin Ahmed
– Bahr-il-esrar atası Seyyid şeyh Hüsameddin
– Mâ'den-ir-rümuz ve mû'ciz-il-künuz atası Şemsüddin Muhammed
– Sultan-ir-Rabbani ve kutb-us-Samedani atası Şeyh Muhyiddin Abdulkadir-i Geylânî'dir. (Bunlar İmam-ı Hüseyin oğullaırındandır.)
– Kâşif-il-esrâr Şeyh Ebû Said bin Aliyyü-Mahrusi'den dır.
– Hâris-il-Evliyâ Şeyh Eb-ül-Hasan bin Yusuf Kureşi-i- lilkâri'dendir.
– Kutb-u devâ'ir-î-Evliyâ-i vel-asfîyâ Şeyh Ebul-Faruk Abdulvahid bin Abdül aziz 'dendir.
– Lisan-il-kuds fi beyan-iş-şems Şeyh Şibli'dendir.
– Seyyid-il-tavâ'if-i vel-âfak Şeyh Eb-til-Kasım Cüneyd-i Bağdadi'dendir.
– Sultan-il mürşidiyn-i fil-âlemiyn Serri-i Sakati'dendir.
– Şeyh Mâ'ruf-u Kerhi'dendir.
– Dâvud-u Tâ'idendir.
– Şeyh Habib-i Â'cemi'dendir.
– Şeyh Hasan Basri'dendir.
– Emir-el-mü'miniyn Ali bin Ebi-Tâlib radıyAllâhu anhtandır.
– Hâtem-en-Nebiyyin ve îmam-el-mürseliyn Resulü Rabbü-âlemiyn Hz. Muhammed Mustafa sallAllâhu Teâlâ aleyhi ve sellem efendimizdendir.
– Emin-i vahy-i ilâhi Cebrail aleyhisselâmdandır.
–Mâlik-il-mülk zül-celâl-i vel-ikram hazretindendir.
Eşrefzâde azm-i cihan eyledi mısrası, âlem-i cemale intikalinin tarihi olan 874 hicrî yılını göstermektedir.
Tecelli şevki didânın beni mest eyledi hayran,
Enel-hak sırrını camdan anınçün laimazam pinhân.
Matla'ı ile başlayan meşhur ilâhisi, birçok arifler tarafından şerh edilmiş bulunan Eşrefoğlu Rûmi hazretlerinin, pek çoğu ilâhi olmak üzere sufiyane şiirleri de vardır ki, divanı birçok defalar basılmıştır.
En son hicrî 1291 tarihinde basılmış olan Müzekkin-nüfus adındaki eserim hicrî- 852 tarihinde te'lif buyurmuşlardır ve 523 yıldan beri birçok defalar basılmış olduğu anlaşılmaktadır.
Basılmamış olan ve bazı kütüphanelerimiz de yazma nüshaları bulunan diğer eserleri de şunlardır:
Tarikatnâme- Îbaretnâme- Mâ’zeretnâme- Delâ'il-ün-Nübüvve-Fütüvvetnâme- Elestnâme- Hayretnâme- Münacatnâme- Nasihatnâme- Esrar-tit-tâlibiyn- Tâcnâme.
Aziz ruhuna Fatihalar ithaf ederken, O'nun bir dörtlüğü ile bu bahse son veriyoruz:
Bu şöhretten geç Eşref oğlu Rûmi,
Ki âşıklara şöhret tuzak oldu;
Elin çek, fariğ ol cümle cihandan;
Sana çün bu cihan bir uğrak oldu.