Fudayl ibn-i îyaz rahmetullahi aleyh, müritlerine nasihat ederek buyurdu ki: 

– Ne yapın yapın, birbirinizi ihlâsa götürün. 

Müritleri sordular: 

– Yâ Şeyhî, bize riyânın ve ihlâsın ne olduğunu lütfen bildir. 

Hazret-i Şeyh cevap verdi: 

– Kişi, kendisini halkın izzetinden, hürmetinden ve şöhretinden vaz geçirip horluğa ve alçak gönüllülüğe bırakmayınca, ihlâsı elde edemez. Yoksa, bu halk ile karışıp kaynaşmak, halktan izzet ve hürmet beklemek kişiye riyâ getirir. 

Sizler, kendinizi ve amellerinizi halktan gizlemeğe bakınız. Hak Teâlâ sizin iradeniz olmadan sizi aşikâre ederse, ondan size bir ziyan gelmez. 

Bilmiş ol ki, bu hak yolunun eşkıyaları vardır, din ve imân yağma ederler. Bu yolun hırsızları da sıdk ve ihlâsı çalarlar. Kişiyi, dünyadan âhirette imânsız gönderirler. Bu gibiler pek çoktur, fakat hepsinden büyük ve hayırsız olanı RÎYÂ'dır, diğerleri tamamen buna tâbidir. Nitekim, dünya sevgisinin de bütün şerlerin başı olduğunu evvelce anlatmış ve açıklamıştık. Evet, kişinin bütün amellerini hiç edip, ahirete zarara uğramışlardan olarak gönderen de riyâ dır ama riyâ ya da sebep yine dünyadır ve dünya sevgisidir, kibirdir, dünyanın izzetini, hürmetini, şöhretini sevmektir. Bunların hepsinden birden kişinin nefsini kurtarması gerektir, ki insan ihlâsa ulaşabilsin. 

İhlâs ona derler ki, işlenen her amelin cidden ve hakikaten Hak için işlenmesidir. Böyle yapılırsa, amel o vakit sırf hak için olur ve hiçbir amelinden ne dünyevî ne de uhrevî hiçbir şey ummazsın. Şu hâlde, günahlarını halktan sakladığın gibi, amellerini de gizlemeli, yani ibadet ve tâatini, bütün iyi amellerini saklamalısın. Hatta, o kadar ki günahlarını gizlememeli, fakat amellerini gizlemelisin. Seni, yaramaz ve hayırsız tanısalar bile, aldırış etmeyerek amelini gizlemeli ve tâatini kimseye bildirmemelisin. Hak Teâlâ, ortak kabul etmez. Nitekim, buyurur:

“Bana şerik yoktur. Şerik edinmekten müstağniyim.” 

_ Her kim, herhangi bir amel işler ve o amelinin yarısını bağışlarsa yani o ameli işlemesinde benden gayrı bir maksudu bulunursa, ben ondan da müstağniyim ve o gibi kimselerden rahatsızım. Zira, o müşrik olmuştur ve ben onu cehenneme atarım, demektir. Nitekim, Kur'an-ı kerimde buyurur:

“Rabbinin İbadetine kimseyi şerik etmesin.” Kehf sûresi: 110  

Bazı meşâyih buyurmuşlardır ki:

– Habbe Habbe Kubbe Kubbe. 

Bunun için, kişi riyadan korunarak amellerini ihlâsla yapmalıdır, özellikle, hakka tâlip olup tövbekâr olanların amellerini çalışıp çabalayıp ihlâsa götürmeleri lâzımdır ve hatta farzdır. 

Nitekim, meşâyih-i kibardan bir zat buyurmuştur ki: 

Tam otuz yıl çalıştım ve ancak amellerimi ihlâsa götürebildim. Sordular: 

– Nasıl başardın? Dedi ki: 

– Otuz yıl, gönlümün kapıcısı oldum. Haktan gayrı maksudu gönlüme koymadım. Böylelikle amellerimi ihlâsa getirebildim. 

Riyâ, herkese gelebilir ama bazıları çabuk def ederler. Nitekim, ihlâs ile mümtaz olanlar, bunu başarmışlardır. Fakat, riyâ öyle gizli bir şeydir ki, değme kişiler dahi ondan gafil olurlar. Bunun içindir ki, aleyhissalâtü vesselam efendimiz: 

“Riyâ gayet gizlidir. Karanlık   gecede, kara bir karıncanın kara bir bez üzerinde yürümesi gibi belirsizdir, buyurmuşlardır.” 

 Şu hâlde, ihlâs ile amel etmek isteyenler, bir gizli yerde, temiz ve hâlis bir niyetle oturup ibadet ve tâ’atle meşgul olmalı, hiç kimse görmemeli, hiç kimseye söylememeli, yani: (Ben şöyle ibadet ederim, böyle oruç tutarım,) dememelidir. 

Eğer, bütün amelleri mi, yoksa yalnız farz olan amelleri mi gizlemek gerektir, diye soracak olursan, hemen cevap vereyim: 

Farz olan amelleri açıklamak gerekir. Beş vakit namazı cemaatle kılmak, ramazan ayında oruç tutmak, halk ile bayram etmek, hac ve zekât farz olunca hacca gitmek ve zekât vermek, bu ve bunun gibi amelleri açıktan yapmak gerekir. Eğer, bunlar açıklanmaz ve halktan gizlenirse, dedikodulara, kötü zanlara sebep olabilir, insanın arkasından. (Bu namaz kılmaz, oruç tutmaz, zengin olduğu halde zekâtını vermez, hacca da gitmez.) gibi sözler ederler, günaha girerler. Müslümanları bu şekilde günaha sokmak caiz değildir. Onun için, bu gibi amelleri açıklamak daha hayırlıdır. Fakat, bunda da aşırılığa gidip herkesi huzursuz etmemelidir. Herhangi bir mescitte, beş vakit namazı cemaatle kılmak, zekât verdiği kimseye, bunun zekât olduğunu söylemek kifayet eder. 

Bir de bu farz olan amellere riyâ karıştırmamaya çok dikkat etmelidir. Bunları kendisine: (Bu adam, beş vakit namazını kılar, orucunu tutar, hacca gidip geldi, zekâtını da muntazaman verir, çok iyi ve çok salih kişidir) denmesi için yaparsa, riyadır. Yani, borcu ödenir farz kendisinden sâkıt olur ama sevap hâsıl olmaz. 

Gerçi, bazıları farzların edasında riyâ olmayacağını ileri sürmüşlerse de bu söz zayıftır. Şunu muhakkak bilmelisin ki, farz amellerde bu neviden riyâ karışması, Hak Teâlâ katında hâsıl olacak ecir ve sevaba mânidir. 

Diğer taraftan, nafile namazların, nafile oruçların, nafile hacların, sadakaların ve benzeri hayır ve hasenatın, mutlaka gizli yapılması gerektir, ki riyâ olmasın. Resûl-ü ekrem sallallahu aleyhi ve sellem efendimiz: 

– Sadakalarınızı öyle gizli veriniz ki, sağ elinizle verdiğinizi, sol eliniz duymasın, buyurmuşlardır. 

Hak Teâlâ hazretleri de sadaka verilen kişinin asla incitilmemesini irade buyurmaktadır. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyurulmaktadır: 

Sözün kısası, farz olan amellerden gayrı bütün amelleri, Allahu Teâlâ’dan başka hiç kimsenin bilmemesi hayırlıdır.