MÜZEKKİ'N NÜFUS
[Nefisleri Temizleyen]
(Düzenleyen: Dr. Necati Aksu)
58- İSTİKAMET NEDİR VE KAÇ MERTEBEDİR?
İstikamet de üç mertebedir:
BİRİNCİSİ: Avamın istikametidir. Zahirde, emirlere uymak ve yasaklardan kaçınmaktır. Bâtında ise, imân edip tasdik etmektir.
İKİNCİSİ: Havassın istikametidir. Zahirdeki yüzü, emirlere uymak ve yasaklardan kaçınmak, aynı zamanda dünyayı, dünyanın şehvetini ve diğer lezzetlerini terk etmektir. Bâtındaki yüzüde, cennet nimetlerinden vaz geçip Hakka kavuşmayı ve irfanı talep etmektir.
ÜÇÜNCÜSÜ: Ehassı havvasın istikametidir. Bunlar zahirde, Resûl Aleyhissalâtü vesselama her bakımdan tam olarak uyar ve bâtında ise beşeriyetlerini Hak Teâlâ’da fani ederler böylelikle Allâh ile müstakim olurlar. Allâh için Enâniyyetten (benlikten) fâni olarak onun hüviyeti ile bâki olurlar.
Demek ki, Sûfiler de zahitler ve âşıklar diye iki taifeye ayrılırlar.
Bunların, kalplerini tasfiye etmeleri âdeta ölüme benzer. Onlar asıl olan ilimleri hâsıl öğrendikten sonra, ziyade olan zahiri ilimleri öğrenmekle meşgul olmaz, bütünüyle Hak Teâlâ ya yönelmek için kalplerini temizlemek ile uğraşırlar.
Onlar, her işlerini Allahu Teâlâ’ya bırakırlar. (Tefviz-i umur ederler)
Onun için, Hak Teâlâ onların kalplerine nurlarının ve lütuflarının feyzini ihsan buyurur. Bu sebeple de bütün ilimlere ve ilimlerin asıllarına vakıf ve belki bütün eşyanın hakikatlerinden de haberdar olurlar. Zira, bu yol Nebiler ve veliler yoludur.
Şimdi, bilmiş ol ki kalbin iki kapısı vardır:
● Bir kapısı (havâs) hissedici kuvvetler, duygular âlemine açılır.
● Bir kapısı da gayblar âlemine açılır.
Bunun nasıl olduğunu bilmek için, uyku hallerine bakmak yeterlidir. İnsan uyuduğunda ne acayip şeyler görür. Sana, gayblar âleminden öyle şeyler görünür ki, böylesi sana ne olmuş ve ne de olacaktır.
Ancak, bu kapı Nebilere uyanıklıklarında açılır. Zira, onlar kalplerini mâsivadan, yani Allahu Teâlâ’dan gayrısından temizlemiş, Külliyen, Hak Teâlâ hazretlerine yönelmişlerdir.
Şeyh Ebû-Hamid-i Gazali rahmetullahi aleyh, HÜCCET- ÜL-ÎSLAM adındaki eserinde, talim ile tasavvuf arasındaki farkı, nefis bir hikâyedeki misalle belirtmişlerdir. Sana, o hikâyeyi anlatayım ki, hüccet (delil) olsun.
HİKÂYE
Sanat ehli iki kişi, zamanın padişahının huzuruna geldiler ve dediler ki:
– Bizler, usta nakkaşlarız. Güzel saraylar, lâtif evler nakş ederiz. Âlemde bizim benzerimiz yoktur.
Padişah, onlara bir saray gösterdi:
– Bu sarayın duvarlarında sanatınızı gösteriniz ki, gerçek olup olmadığınız anlaşılsın, dedi.
Onlar da razı oldular. Sarayın bir duvarını biri ve öbür duvarını diğeri ele aldı. İki duvarın arasına perde astılar ki, biri diğerinin sanatını görmesin ve herkesin kendi eseri meydana çıksın.
Bu iki sanatkârdan biri Rûmi (Anadolu halkından) ve diğeri Çin vilâyetinden idiler. Rûmi olan usta, ele aldığı duvarın üzerine öyle nakışlar yaptı ki, görenlerin akılları başlarından gidip hayran oldular. Çin ahalisinden olan diğer usta da kendi payına düşen duvara yalnız cilâ vurdu ve başka bir şey yapmadı. Her ikisi de belirli zamanda işlerini bitirdiler. Padişaha haber verildi, geldi ve gördü ki, duvarın birisi misli ve benzeri görülmemiş şekilde nakışlanmış. Diğerine baktı, onda ise hiç nakış işlenmemişti amma, gayet parlak cilâlanmıştı, ayna gibi pırıl pırıl olmuştu. Bu ikinci ustaya, padişah sordu:
– Hani senin sanatın bu mudur ki, bu duvara yalnız cilâ vurmuş ve pırıl pırıl parlatmışsın?
Çinli usta cevap verdi:
– Padişahım! Bizim sanatımız ara yerden perde kaldırılınca anlaşılır.
Padişah emretti, aradan perdeyi kaldırdılar. Kaldırır kaldırmaz da Anadolu halkından olan ustanın yaptığı o şahane nakışlar karşıya aksetti ve Çinli ustanın cilaladığı duvarda aynı nakışlar, aynı parıltı ve ihtişam ile belirdi.
Padişah, bu sanatı görerek ustaları takdir edip ihsanda bulunur.
Şimdi aziz: Şunu iyi bil ki, zâhir âlimleri nakkaş gibidir. Bâtın âlimleri de karşı duvara pırıl pırıl cila vuran usta gibi olan şeyhler, sûfiler, zâhitler, âbitler ve âşıklardır. Onlar da gönüllerine cilâ vurur, parlatır ve ayna haline getirirler. Alimlere nakışlar vasıtasıyla öğrenilen ilim; Zahidlere, âbitlere, âşıklara ve sûfilere, öbür tarafı gayet parlak olarak, hakikatleri ile açılır. Bu ilme, talim etmekle ulaşılmaz.
Şimdi, bundan da anlaşılıyor ki, alimlerin çalışmalarının, gayretlerinin sonu ve faydası budur.
Îmam-ı Gazali rahmetullahi aleyh hazretleri buyururlar;
– Zâhir âlimlerinin ilimleri çalışarak kazanılır. Sûfilerin ilimleri ise keşfidir.
Şeyh Cüneyd-i Bağdadî rahmetullahi aleyh de buyurur.
– Biz, tasavvuf u Kıylu Kâl den almadık. Alışkanlıklarımızı ve beş duyumuzu terk ederek aldık. Hak Teâlâ’nın aşk ateşi ile yanıp kemale ererek aldık.
Şu hâlde, Sûfi ve Sûfi lik denilen şey, kötü huyları terk edip iyi ahlaka sahip olmak, güzel sıfat ve edepler le süslenerek züht (dünyaya rağbet etmemek) halini yaşamakla olur.
Kimi irfan ehli buyurmuşlardır ki:
SÛFİ adı dört harften ibarettir. Sad- Vav- Fe- Ye.
“Sad Sefadan”, “Vav Vefadan”, “Fe Fenadan” “Ye Yakîndir.”