Evet, bahsimize dönelim:

Amelleri kötü olan ölü, Münker ve Nekirin heybetinden ve korkusundan aklını şaşırır ve esasen sağlığında da yalancılığı âdet edinmiş olduğundan, orada da yalan dolanla işi atlatacağını sanır ve kurtulmak ümidiyle: (Rabbim sizsiniz, peygamberim de sizsiniz.) der.

Melekler yanıldın yâ melun, diye haykırarak ellerindeki topuzla bir kere vurunca kendinden geçer ve feryada başlar, biçare kurdun peşine düştüğü hayvan gibi çaresizce bağırır, bağırdıkça, yeryüzünde bulunan bütün canlılar duyarlar, yalnız âdemoğulları ile cinniler gafletleri dolayısı ile onun feryadını işitmezler. Biraz kendisine gelip, doğrulmak istediği zaman hitab-ı izzet gelir:

– Vurun şu mel'una ki, dünyada iken de beni daima unuturdu.

Melekler, bir daha vururlar. Bu vuruş, birinciye hiç benzemez. Biraz daha yatar ve kendisine gelir:

– Sağ yanına bak, derler.

Bakar ve cennetin lâtif makamlarını ve nimetlerini, hurilerini ve gılmanlarını görür. Melekler, kendisine:

– Ey bedbaht! derler. Eğer, dünyada salih ameller işleseydin, Rabbinin emirlerini yerine getirseydin senin makamın da şu gördüğün cennet makamı olurdu. Şimdi, bir de sol yanına bak bakalım, derler.

Ölü, sol yanma bakar cehennemin çirkin derelerini ve büyük azaplarını görerek korkmaya ve titremeye başlar. Melekler;

– Dünyada salih amel işlemedin, nefsinin hevâsma uydun, ömrünü boş yere çürüttün, gönlünü dünya muhabbetiyle kirlettin, nefs-i emmârenin çirkin ve kötü sıfatları ile huylandın. İlk gördüğün makam senin iken elinden kaçırdın. O çirkin amellerinin cezası olarak cehennemde göreceğin azabın birazı budur. Asıl azabı kıyamette göreceksin, derler ve onu kabrine sıkıştırırlar, öyle sıkıştırırlar ki, kemikleri birbirine geçer ve melekler sol yana doğru yürür ve giderler. El-iyâzü Billâh, ölünün burnu da kıbleden döner ve o biçare ta kıyamete kadar azap içinde kalır, öyle ki, her günü bir yıla bedel olur.

Aziz:

Sakın dilinden kelime-i tevhidi eksik etme! Kabrinde, münker-nekir gelip sorunca diline kelime-i tevhid kolayca gelsin. Daima kelime-i tevhid ile otur ve kalk ki, cevabın da kelime-i tevhid olsun. Her kim, sık sık “Lâ İlâhe illallah” derse onun akıbeti hayır olur. Canı, imânla çıkar, sekerât-ı mevti asan olur, münker-nekire kolay cevap verir. “Lâ ilâhe illallah” demenin faydası çoktur. Aşağıda zikir bahsinde, Hak Teâlâ’nın inayetiyle bundan ayrıca söz edilecektir.

Fakir müellifin beytinden: 

Baş verip tevhidi koma zinhar, 

Can verip tevhidden ayrılma ey yâr.

Tevhid olur zira sermayen senin,

Can içindeki asıl mâyen senin.

Tevhidi zinhar terketme aziz,

Tevhid için gönlünü eyle temiz.

Her kimin ki tevhidi yok, canı yok;

Can mıdır ol can ki, anın imânı yok.

Tevhid eden dildir, ol yanılmayan; 

Tevhid edendir tamuda kalmayan.

Tevhid eden dile Hak tanık ola, 

Tevhid eden gözler uyanık ola. 

Tevhid edeni od 'a yakmayalar, 

Boynuna zincir anın takmayalar.

Tevhid edenden kaçar şeytan-ı lâ'in, 

Tevhid eden mekr-i şeytandan emin. 

Tevhid ehlidir hakka doğru giden,

Tevhidi koyandır ol eğri giden.

Her amel kim İhlasın tevhid ile,

Zerresi ile tamam yer gök dola.

Tevhid olmazsa kamu olur zagal

Yer ü gök ehli kadar kılsan amel

Tevhidi sen gaflet ile deme gel, 

Can-ü gönül ile tevhid söyle gel.

Mü'minin tevhidi kaç yerde gerek, 

Canda, gönülde ve hem dilde gerek.

Candan Öte tevhide vardır makam, 

Has bilir anı veli, bilmez avam.

Tevhidini muhkem eyle canda sen,

Deme gel tevhidi dilde anca sen.

Muhkem olmak diler isen tevhidin,

Tevhidi can-ü gönülden berk idin.

Tevhidi muhkemdir ol azâd olan, 

Tevhidi muhkemdir anda şâd olan.

Tevhidin muhkem İse buldun hakkı,

Tevhidin yoksa ebed oldun şaki,

Şanların ki dili söyler tevhidi, 

Canı bilmez nicedir tevhid tadı,

Canı beha'imden dahi azgundurür, 

Öyle öğer sanki bir koz kondurur.

Oldur ol hak dediği gafu kişi,

Zira kim düşvâr olur anın işi.

Vardürür Kur'anda âyet bu söze, 

Hak çalab BEL HUM ADAL dedi size, 

Eşref oğlu Rumî'nin şen yâ Gani,

Can içinde muhkem et tevhidini.

Dili zâkir, gönlü âşık, canı mest;

Tevhidin ederdi olmadan ELEST,

Kamu yerde tevhidini söylesin,

Canı tevhidinden ayrı olmasın.

Şimdi aziz:

Dil, bu dünyada senin fermanındır. Dilini, kelime-i tevhid üzere karar tuttur. Ola ki, o karanlık ve dar yerde yine lâ ilâhe illallah diye doğrulursun, münker-nekir’in sorularına doğru cevap verirsin, tâ kıyamet gününe kadar kabir azabından emin olursun, kıyamet kopunca yerinden Lâ İlâhe illallah diye kalkarsın, mahşer yerine lâ ilâhe illallah diye varırsın, ebediyete kadar kelime-i tevhid senden ayrılmaz.

Aziz: cehd eyle, kıyamet günü gelmeden nefsini güzel huylarla süsle, nefs-i emmâreni bağlarından kurtuluver ki, küçük kıyamette, orta kıyamette ve büyük kıyamette işlerin rast gitsin, korkulardan emin olarak cennete gir ve zahmet çekme.