2) Onun huzurunda, bütün mal ve mülkünden sıyrılıp, soyutlanmaktır.

3) Sıdk ve gerçekliktir. (Veliler önemi sebebiyle pek çok sıdk tanımı yapmışlardır. Bunlardan bazıları şunlardır:

• Zarar görecek olsa da hak olanı söylemek.

• Allah Teâlâ’nın ahdine vefa etmek.

• Zorluk ve ihtiyaç esnasında bütün gücünü taate sarf etmek.

• Söz ve fiilin bir olması.)

4) Kendisini şeyhine satılmış bir köle gibi teslim etmek ve o ne dilerse öyle yapmaktır. 

5) Onun elini tutup tövbe etmek ve bütün mâsiyyetlerden kaçınmak suretiyle, onun muhabbetini gönülde sağlamlaştırmaktır. (O kadar ki, şeyhi kendisine oğlundan, kızından, malından, mülkünden ve kendi nefsinden bile sevgili olmalı, gönlü onun muhabbeti ile dolmalı, ondan ayrılmaya asla razı olmamalıdır.)

Müridin iradeti (intisabı), bu beş şartla tamam olur. Birisi eksik olsa, o mürid şeyhe iradet getirmiş olmaz. Kendi kendisine ve kendi bildiğine mürit olmuş bulunur. Yukarıda söylenildiği gibi, kendi kendisine yürüyenlerin şeyhleri de şeytan olur.

Şeyh Necmüddin rahmetullahi aleyh, buyurmuşlardır ki:

– Bu gibi iradeti eksik kişiler, işledikleri her işi şeytanın tasarrufu ile işlerler; fakat, bu beş şartı yerine getirerek bir şeyhe iradet getirirse, şeytan onlara asla zafer bulamaz.

Şimdi, bu beş şartı da birer birer inceleyelim:

Birinci şart olarak, şeyh edindiği kişiye temiz bir itikatla bağlanmak gerektir, demiştik. Temiz itikat şöyle olur: Mürit, şeyhine öylesine itikat etmelidir ki, kendi kendisine:

– Beni, Allahu Teâlâ’ya bu şeyhten başka kimse ulaştıramaz. İllâ, bu şeyh ulaştırır. Bu şeyhten gayrı bütün kâinat halkı şeyh olsalar, yine de beni Allahu Teâlâ’ya ulaştıramazlar, demeli ve bu itikadını gayet sağlam tutmalıdır, İradet böyle olursa, şeytan o müride yaklaşmaya zafer bulamaz. Zira, şeytan şeyh-i kâmil suretine giremez. Demek ki, böyle sağlam ve temiz bir itikatla bağlananlar, şeytan tasarrufundan ve tasallutundan emin olurlar. Şeyh doğuda ve mürit batıda dahi olsa, şeyhin nüfuzu yetişir ve onu kurtarır. Zira, şeyhlerin nüfuzları her yere erişir. Bütün mekânlar, onlar için bir olur, mürit nerede bulunursa bulunsun şeyhin ruhaniyeti ondan ayrılmaz. Şahsiyetinin ayrı bulunmasının hiçbir önemi yoktur. Mürit, ne zaman gönlü ile şeyhine müteveccih olursa gönlü şeyhe yakin olur ve şeyhinden birçok faydalar sağlar. Her kim ki, şeyhe bu şekilde itikat etmezse, onun bütün işlerine şeytan tasarruf eder. Zira, kâmil bir iradesi yoktur. Eğer, bir şeyler hâsıl olsa bile, yine şeytanın tasarrufu ile olur.

Şunu da muhakkak olarak bilmiş ol ki, mürit şeyhin elini tutup tövbe ettikten, tâc ve hırka giydikten sonra, tuttuğu eli Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem efendimizin eli bilmek gerektir. Hakikatte de şeyhin eli Resûl-ü zişânın elidir.

Müridin, kendisini şeyhe teslim etmesi kendisini Allahu azim-üş-şâna ve Resûl-ü zişâna teslim etmesidir. Çünkü, şeyh de kendisini Allahu Teâlâ’ya ve Resûl-ü müctebâya teslim etmiştir.

Nitekim, Hak Teâlâ Kur'anı azim-ül-bürhanında buyurur:

“Muhakkak ki, sana biat edenler, gerçekte Allâhu Teâlâ’ya biat etmişlerdir. Allahu Teâlâ’nın eli, onların: ellerinin üstündedir. O halde, kim ahdini ve bi'atini bozarsa, vebali kendisine râci olur.

Kim, Allahu Teâlâ’nın ahit ve bi’atinde vefa eylerse, Allahu Teâlâ ona pek büyük bir ecir verecektir.” Feth sûresi: 10

Bu âyet-i kerime, teslim olmağa taallûk eder ve teslim olana işarettir. Müritler, öyle itikat etmelidirler ki, Şeyhler Allahu Teâlâ’nın açılmış birer kapısıdırlar. Ne vakit dilerse, o kapıdan girilir ve Hak Teâlâ hazretlerine erilir. Müritler öyle   etmelidirler ki, şeyhlerinin işlediği her şey, Allâhu Teâlâ’nın emriyle işlenmektedir. İşlenilen hayır veya şer gibi görünse de ilâhi irade ile vuku bulmuştur.  Aynı, zamanda şeyhin de Allah’a açılmış bir kapısı bulunduğuna ve dilediği vakit Hak Teâlâ ile mülâkatta bulunabildiğine, uyurken ve uyanıkken dahi bu buluşmanın vuku bulacağına itikat etmek gerektir. Şeyhe, öylesine itikat etmelidir ki, şeyhler müritleri hakkında kendi hevâsiyle bir iş işlemez. Zira, müritler şeyhin katında Allahu Teâlâ’nın birer emanetleridir. Bunu böyle bilmeli ve böyle teslim olmalıdır. Şeyhin, Allah emaneti olan müritlerini zâyi etmeyeceğini, bilâkis onları terbiye ederek maksutlarına eriştireceğini de bilmelidir.

Bütün meşâyih, yukarıda tarif olduğu şekilde temiz ve tam bir itikatla şeyhlerine teslim olmayan müritlerin, maksatlarına erişemeyeceklerinde ve üstadsız kalacaklarında ittifak etmişlerdir. Şeyh ile mürid arasında da üstad ile talebe arasındaki gibi teslimiyet mutlaka lâzımdır. Kimin ki, üstadı yoksa veya üstadına uymazsa, kendi bildiğine hareket eder, her işi bozuk düzen gider ve onun üstadı şeytan olur. Üstadı olmayanın, üstadı şeytandır, demişlerdir.

Görmez misin ki, Resûl aleyhissalâtü vesselamın dahi üstadı Cebrail aleyhisselâm idi. Tâbiiynin üstadı ashab-ı kiram idi. Tebe-i tâbiiynin üstadı da tâbiiyn idi. O zamandan bu zamana kadar hep bu silsile ile gelmiştir. Üstadlık, şakirtlik, şeyhlik ve müridlik böyle sürüp gidecektir. Eğer, taliplerin kökleri kesilse, şeyhlik dahi –Ne'ûzü billâh– kesilir ve âlemin nizamı bozulur ve kıyamet kopar. Âlemin nizamına sebep olanlardan birisi de şeyhlerdir. Şeyhler ise, sadık müritlerden hâsıl olur. Sadık müritler ve âşık tâlipler, şeyhin hükmüne ve terbiyesine teslim oldukları zaman, şeyhin bâtınından onların bâtınlarına hâl sirayet eder. Nasıl ki, bir ışık bir ışıktan nur alır. Bir yanan mum, yüzlerce yanmayan mumu uyandırır. Ne zaman ki, ikisinin arasında perde kalmaz ve ikisi buluşurlarsa, şeyhin sözleri müridin gönlüne girerek orada karar eylerse şeyhin sözleri ona nefis haller getirir. Şeyhten müride hal intikal eder. Ne zaman ki, mürid şeyhe güzel bir edeple musahip olursa, kendi nefsini ona teslim ederse, kendi iradesini bırakıp şeyhin iradesi altına girerse, telif -i ilâhi olur, şeyh ile kendisinin arasında kalp imtizacı ve ruh irtibatı husul bulur. Mürit de şeyhi ile kalbi irtibat ve ruhî imtizaç tesis ederek kendi ihtiyarını terk etmekle edeplenir ve o mertebeye yetişir ki, şeyhten anlayıp kavradıklarını, Allahu Teâlâ’dan da anlayıp kavramaya başlar.

Şunu iyi bil ki, bütün bu hayırların başlangıcı, şeyhin huzurunu bilmek, ona tâbi olmak ve onun rengine boyanmaktır. Şeyhin huzurunda bulunurken, hiç ses çıkarmadan oturmalıdır, hiçbir suretle söz söylememelidir. Meğer ki, şeyhi söylemesi için ruhsat vermelidir ki, bunda dahi elbet bir hikmet vardır, onu ancak şeyh bilir. Mürit, şeyhin huzurunda deniz kenarında oturan ve rızkını bekleyen birisi gibi oturmalıdır. Zira, şeyh bir deryadır ve müridin beklediği de o deryadan paha biçilmez inciler zuhurudur. Onun için, can kulağı ile şeyhini dinlemelidir. Eğer, şeyh konuşmuyorsa, sessizce huzurundan ayrılmalı ve hizmetinde bulunmak için can atmalıdır. Şeyhin başından bir dünya işini alırsa, kendisine de birçok faydaları olur.

Müritler, şeyhlerinin kemalinin kimsede olmadığını ve böyle bir mürşidin bu zamanda bulunmadığını da iyi bilmeli ve bu itikada sıkı sıkı bağlanmalıdır. Gönlünü bu itikada bağlayanlar, şeyhlerinin her sözünü, her işini, her alışını ve her verişini de hep Hak bilirler. Bunları hak bilince de irşadının da hak emriyle olduğunu anlarlar ve buna temiz ve sağlam bir itikat ile bağlanırlar. Böyle olmayınca, nefs teveccühünü doğrultamaz, kuşkularım gideremez. Kuşku içinde bulunanlar yer ile gök arası mürşit dolsa, irşât olamazlar. Onlara, gerçekliği de anla ki, eksik kalma.

– Bilmiş ol ki, müridliğin ikinci şartı da gerçekliktir, demiştik. Gerçeklik şöyle olur. Bütün malını ve mülkünü, canını bir yana ve yalan bir sözü de bir yana koysalar, hepsinden geçer de yine yalan söylemez. Hatta, yalana niyet bile etmez.

Zira, yalan bütün dinlerde çirkin görülmüş olup, her dinde günahtır ve haramdır. Yalandan, çok ama pek çok sakınmak lâzımdır.

Bir de şeyh edindiği kimsenin kapısına varıp mürit olmaktan kastı Hak için olmalı, nefs için olmamalıdır. Yani, gerçeklerden ve gerçek müritlerden olmalıdır. Gerçek mürit, bu yola gerçeklikle gelen kişidir. Bir şeyhe mürit olduğu zaman, gönüllerinde gerçek niyetleri olmayanlar:

– Bu zat, âleme şöhret salmış, herkesin hürmet ve itibarını kazanmış bir ulu kişidir. Ben de ona mürit olursam, onun gibi hürmet ve itibar görürüm, halk içinde izzetim artar. Bu zatın, devrin ileri gelenleri katında sözü geçer, ulular katında itibarı da vardır. Elbet, bana da bir nasip alıverir ve ben de o ulu kişilerin aralarında rağbet bulurum, halktan faydalanırım, diye içlerinden geçirirlerse yalancılık etmiş olurlar, itikatları sağlam ve temiz değildir, kirli ve bulanıktır ve:

“Allahu Teâlâ’nın lanetini, yalan söyleyenler üzerinde kılalım.” Âli İmran sûresi: 61

Taifesinden olurlar. (Ne'ûzü billah)

Onun için, bu yola gelen kişinin, gerçeklik ile gelmesi lâzımdır. Bu işe başlayanın, gerçeklik ile temel atması lâzımdır.

Böyle olursa, bu iş hayır ile tamamlanır. Zira, gerçeklik gayet sağlam bir temeldir. Böyle sağlam bir temel üzerine kurulan yapı, yücelerden yüceye erişir. Gerçekliğin, hiçbir suretle zevali de yoktur. Onun için Hak Teâlâ, Tövbe sûre-i celilesinin 119. âyeti kerimesinde: (Sadıklarla beraber olun!) buyurmuştur.

Onun için, gerçekliğe erişenler, ulu saadete erişmişlerdir.

Sultan-ül-meşâyih ki, bizim şeyhimiz ve bereketimiz sultan Abdülkadir Geylâni kaddesallahu sırrahu hazretlerine bir gün sordular:

– Bu işe başladığınız ve bu yola ayak attığınız zaman, temelini neyin üzerine attınız? Hangi amel üzerine bina ederek böyle yüce makamlara eriştiniz, bu menzillere gelerek âlemde benzersiz oldunuz?

Hazret-i Gavs-ül-a'zam şöyle buyurdular:

– Bu işe başladığım zaman, temelimi gerçeklik üzerine attım. Yani, sıdk üzere oldum, aslâ yalan söylemedim. Yalanı, kâğıda bile yazmadım. Hattâ, yalan söylemeyi dahi düşünmedim, içimi ve dışımı bir ettim. Suretimi, siyretimle birleştirdim. İşlerim de böylece rast gitti.

Tekrar sordular:

– Bu yola başladığınız vakit, halk ile aranızda nasıl bir muamele geçti? Lütfedin, söyleyiverin de bizler faydalanalım.

O sultan, bu soruyu da şöyle cevaplandırdılar:

– Çocukluk çağlarım da kasdım ve niyetim ilim tahsil etmek ve bu ilimle amel etmek ti. Bir hacılar bayramı günü idi. (Arefe günü) şehirden dışarı çıktım ve bir çiftçinin iki öküzünü sabana koşarak çift sürdüğünü gördüm ve kendisine yaklaştım. Bir müddet, ben de öküzleri önüme katarak çift sürdüm, öküzlerden birisi döndü ve bana dedi ki:

– Sen, bu iş için yaratılmamışsın. Git, ne iş için yaratıldıysan o işle meşgul ol.

Ben de çiftçiyi ve öküzleri bırakarak evime geldim. Dam üzerine çıkarak kıbleye doğru baktım. Gördüm ki, hacılar Arafat'ta vakfe ediyorlar. Damdan indim ve anamın yanına giderek, öküzün bana söylediklerini ve dam üzerinde bakarken Arafat'taki hacıları gördüğümü söyledim, sonunda anama dedim ki:

– Anneciğim! Bana izin ver ve beni Hak Teâlâ’ya ısmarla.

Hak yoluna gayret edeyim, gurbete gideyim, ilim tahsil edeyim, ilmimle amel edeyim, inşa’allahu Teâlâ mârifetullah hâsıl eder ve ariflerden olurum.

Anacığım, beni sevdi ve okşadı.

– Oğul! dedi. Mademki, böyle hayırlı bir niyetin var, ben, seni Allâhu Teâlâ’ya ısmarladım. Var git oğul, ilim öğren ama sana nasihatim odur ki, nerede olursan ol, doğruluktan ayrılma! Sakın, sakın hiç yalan söyleme!

Kalktı, gitti babamdan kalan altınları getirdi ve önüme koydu. Almak istemedim ısrar etti. Her ne kadar:

– Anacığım, sen bir garip ve zayıf hatunsun. Benden çok sana haktır ve lâzımdır, bu altınlar sende kalsın, dedimse de dinlemedi ve abamın koltuğuna kırk altın dikti.

Anamın elini öperek duasını aldıktan sonra, yola çıktım. Bağdat'a gitmekte olan bir kafileye katıldım ve yola çıktım. Birkaç gün yol aldıktan sonra, kafilenin önüne eşkiya çıktı ve üzerlerinde ne varsa hepsini aldılar. Birisi de benim yanıma geldi ve sordu:

– Yiğit, senin neyin var?

– Kırk altınım var, dedim.

Benimle alay ederek gittiler ve paralarımı almadılar. Her halde yaşım küçük olduğundan, bende bu kadar para bulunabileceğine ihtimal vermemişlerdi. Haramiler, herkesi soyduktan sonra reislerinin yanma gitmişler ve kendisine olup bitenleri anlattıktan sonra, benim sözlerimi de nakletmişler.

Eşkiyanın reisi, benim halimi ve sözümü merak etmiş olacak ki, beni yanma çağırttı ve sordu:

– Senin de bir şeyini aldılar mı?

– Hayır, hiçbir şeyimi almadılar, dedim.

– Senin neyin vardı ki? diye üsteleyince:

– Hırkamın koltuğu altına dikilmiş kırk altınım var, cevabını verdim.

– Hırkanı çıkar; bana ver, dedi.

Çıkardım, verdim. Koltuk altını söktü, altınları çıkardı ye saydı. Sözlerimin doğru olduğunu anlayınca, hayretle sordu:

– Demek kırk altınım var dediğin doğru imiş. Halbuki, adamlarım sözüne inanmamışlar ve hatta seni alaya alarak üzerini bile aramamışlardı. Hırkanda kırk altın dikili olduğunu söylemeseydin, ben de paralarını almaz geçer giderdim.

Neden, paran olduğunu saklamadın? Doğruyu söyledin?

– Anam bana (Oğul! Nerede olursan ol, sakın yalan söyleme!) diye tembih etti. Ben de ona, hiçbir zaman ve hiçbir şekilde yalan söylemeyeceğime söz verdim. Onun için, sorduğunuz zaman size de doğru söyledim. Bana anamın öğüdü odur ki, benim gideceğim yola yalancılık sığmaz. Hak yoluna girenlerin, doğruluk ve gerçeklik en büyük sermayeleri dir. Hak Teâlâ, doğruları ve gerçekleri sever, yalancıları sevmez. Ben de onun için yalan söylemem ve nerede olursam olayım doğru konuşurum, dedim.

Haramilerin başı, dikkat ve ibretle yüzüme baktı:

– Ey yiğit! dedi. Sen, helâl malını haramiden kurtarmak için dahi yalan söylemedin. Oysa, ben bütün ömrümü yalancılık ve haramilik ile geçirdim. Benim halim nice olur? dedi ve gelip elime yapıştı. Bir daha haramilik yapmayacağına söz verdi ve tövbe etti. Emrinde bulunan kırk harami de reislerinden sonra birer birer elime yapışarak haramilik etmeyeceklerine ve yalan söylemeyeceklerine söz verdiler ve tövbe ettiler. Kafile halkından aldıkları mal ve paranın tamamını kendilerine teslim ettiler ve bu arada benim kırk altınımı da geri verdiler. İşte, o zamandan bu zamana kadar, doğruluk ve gerçeklik üzerinde dururum, buyurdular.

Ey sadık tâlip:

Sen de bir mürşid-i kâmile eriştiğin zaman, gerçeklikle ve kâmil iradetle onun elini tutup tövbe et, şeksiz şüphesiz kısa zamanda maksadına ulaşır ve inşa’allahu Teâlâ yüce mertebelere erişirsin. (Vallahu â'lem.)