Bilmiş ol ki, levvâme olan nefis zâlimdir ve mülhime olan nefis maksuttur. Bunların ikisinin de sahipleri cennet ehlidir ve mertebeleri birinin birinden a'lâ (yüksek) ve ednâdır (aşağı). Bunlardan birinin mertebesinin diğerinden a'lâ olduğuna sebep nedir? Şimdi onu da anlatayım duy, öğren ve sıkı bir cehd ile nefsini bu dünya hayatın da iken emmârelikten levvâmeliğe ve mutmainneliğe eriştir, erkenden işini bitir, kendini Allahu tealâya ısmarla, ibadet ve tâ'at üzerine ol ve öyle yürü ki, yarın gam ve tasa günlerinde gamsız ve ferah olasın. 

Zira, dünyada yaşarken her kişiye nefsini bilmek ve terbiyesi ile meşgul olmak elbette lâzımdır. Amellerini de görmek ve bilmek, yaramazını değiştirip iyisini getirmek ve nefs-i- emmârenin afetlerinden sakınmak da elbette lâzımdır. Çünkü, kişinin ameli, dünyadan ahirete götüreceği malıdır. Bu sebeple, burada iken bu malın işe yaramazını bırakmalı ve iyilerini o âleme iletmelidir, ki yarın Hazret-i Hakka arz olununca yüzüne vurulmasın. Zira, kişi ahirete gidince, amelleri Hak tealâ hazretine arz olunur, terazide tartılır ve arasat meydanında ortaya getirilir. Bunu düşünmeli, daima göz önünde bulundurmalı ve ona göre hazırlanmalıdır. Yoksa, yarın pişman olursun ama o pişmanlık fayda etmez, illâ nedamet ve hasret hasıl olur. Demek ki, kişiye son pişmanlık fayda vermez. 

Ey aziz kişi: 

Bu dünya evinde amellerine mukayyet olmayan, iyisini kötüsünü bilmeyen neye benzer bilirmisin? Bir tüccar bir vilâyete varıp birçok bağlı yükler alıp sattı. İbrişim yüküdür, dediler ama yükün ağzını açıp içinde ne olduğunu bakıp görmeden, bilmeden aldı başka bir vilâyete götürdü ve yükleri açtı ki ne görsün? İbrişim diye görmeden, bilmeden aldığı şeyler, hiçbir değeri olmayan eski abalar değil miymiş? İşte, o zaman bu yüklerin sahibi olan tüccar nasıl mahcup olur, utanır ve hem itibarı sarsılır hem de büyük bir zarara uğrarsa; dünyada iken nefsinin amellerinin iyisine, kötüsüne bakmayan ve onları salâha götürmeyen kişi de o amel yükünü dünyadan ahirete, kıyamet meydanına iletip, Hak tealâ hazretine arz edince, öylece yüzüne vururlar, zarara uğrar ve mahzun olur. 

Şimdi ey aziz: Vücut amellerinin yükünü burada iken aç bak! İyisini, kötüsünü seç ve hepsini birer birer gör! NEFS-İ EMMÂRE' den hasıl olan amellerinin hepsini bırak! Çünkü, bu gibi ameller Hak tealâ hazretlerinin sevmediği, beğenmediği amellerdir. O ameller ki, nefs-i levvâmeden ve mülhimeden hasıl olmuştur, onları da iyice bir gözden geçir ve yokla ki, aralarına dünyadan bir şey karışmış olmasın. Eğer, nefs-i emmâreden karışmış bir kusur varsa bu kabirde sana yakın ve yoldaş, kıyamette azap olur. 

Şunu da bil ki, iyiyi kötüyü ayrıt edebilmek de ancak mürşide arz etmekle mümkündür. Kötüleri ve kötülükleri bırakmalı, bunlardan rücu etmeli ve meşayih elinde tövbe etmeli ve onun amelini işlemelidir. 

O ameller ki, nefs-i mutma'inne den hasıl olur, sırf iyi amellerdir, hepsi padişaha lâyıktır. Bunun içinde, sebat etmeli ve çok çalışarak nefs-i emmârelikten, levvâmelikten ve mülhemelikten mutma'inneliğe yetişmelidir. Çünkü, nefsi mutma’inne lik makamına varınca Hazrete lâyık olur ve Hak Teâlâ hazretlerinin huzuruna çağırılır: 

Denilir. Hal böyle olunca, kişi kendi nefsini bilmek ve onun islâhı ile meşgul olmak elbette lâzımdır. Amellerinin iyisini ve kötüsünü görmek gerektir. Yaramaz olanlarını bırakmak ve iyilerini de âfetlerden korumak zaruridir. Zira, onları bütün ayıplarından arındırıp kurtarmayınca, Rabbini bilmek hasıl olmaz.

Nefsin terbiyesi ile meşgul olarak riyazet ve mücahede ile ve zikrullah ile meşgul olunca, sıfat-ı insan, mânayı insana ulaşır ve sıfat-ı Hak mânayı insanda tecelli edip görününce marifeti nefs, nefsin bilinmesi gerçekleşir.

Onun için, nefsini bilmek gerektir. Zira, nefsin hakikatine ulaşıldığında o zaman mânayı insan sadece Hak olarak görünür. Onun için, tâlip kendi mânasından hakkı temyiz etmesi gerekir. Kendi mânasına hak derse, hakkı bilmemiş olur.- MEN AREFE NEFSEHU (KİM NEFSİNİ BİLİRSE MAKAMINA) makamına ermemiş olur. FEKAD AREFE RABBEHU (RABBİNİ BİLİR) mertebesine nasıl ulaşır? 

– Otuz yıl, türlü mücahedeler ve riyazetlerle, türlü horluklarla talep kapısında oturdum. Matlup, Bâri tealâdır yetişeyim dedim. Otuz yıl sonra, dostla benim aramda olan perdeyi kaldırdılar. Gördüm ki, Perdenin ardından çıkan Beyazit oldu, Bayezid perde arasında zâhir oldu. 

Yani demek olur ki, Bayezid Bayezid'de tecelli etti. O zaman anladım ki, istediğim yine ben imişim. Çünkü gördüm, görünen Bayezid imiş ve mânayı Bayezid'de görünen Hak sıfâtı imiş, mânayı Bayezid'i bildim. 

Demek ki: 

Kim ki, nefsini bilir; Rabbini de bilir gerçekleşti

Öyle ise, bir kimse kendi mânasını bilip, ondan hakkı bilmese «Bana mâ'rifet-i nefs hasıl oldu.» demesi doğru olmaz. 

Kim ki, nefsini bilir; Rabbini de bilir. 

Kendi niteliğini bilmeyen ve söyleyemeyen kişi, nasıl olurda o Gâni Cebbar'ın nice olduğunu ne bilir? 

İyi bil ki, nefis emmârelikte veya levvâmelikte yahut mülhemeliktedir, bu mertebelere erişerek mârifet-i Hak hasıl edemez. Tâ ki onda tasfiye tamam olup Mutma’inneliğe varıncaya kadar bu böyledir. Demek ki, Hazret-i Hak çağırmayınca, kimse hazrete varamaz. Çağırılmak ise, ancak mutma'inneliğe mahsustur. Nitekim Hak tealâ buyurur: 

Öyle ise, Hakka tâlip olana lâzımdır ki, evvelâ nefsin suretini bilmeli, sıfattan manaya yetişmelidir ki, ondan mârifet-i Hak hasıl olsun, Vallahu â’lem. 

Sözü uzattık, yine maksada gelelim: Bu bahsin geri kalanı aşağıda ayrıca ele alınacaktır. Evet, sözümüz nefsi mülhime’nin, nefs-i levvâmeden yukarı olmasının sebebini bildirmekte idi. Dinle şimdi ki, mülhime nefsin levvâmeden yukarı olmasının sebebi şudur: 

NEFSİ LEVVAME, bir zamanlar NEFSİ EMMÂRE ye uymuş idi, âhiret amellerini bırakıp, kitabı ve sünneti terk edip, şeytan yoluna girerek cehennem yolunda yürümüş, büyük veya küçük birçok günahlar işlemiş idi. Amma, Hakkın inayeti yetişti ve nefis emmârelikten ayrıldı, cennet yolunu istedi, cennet amelleri ile meşgul oldu, nefs-i emmâreden yüz çevirdi, vardı bir mürşit kapısına düştü ve mürşidi de onu terbiye ederek, nefs-i levvâmeyi nefs-i mülhimeye döndürdü. Zira, nefs-i levvâmenin iki yüzü vardır. Birisi, nefs-i emmâreye ve diğeri nefs-i mülhime dönüktür. Nefs-i mülhime’nin de iki yüzü vardır. Bir yüzü levvâmeye ve bir yüzü de mutma'inneye dönüktür. 

Evet, nefs-i levvâme gerçi bir yandan nefs-i emmâreden yüz çevirip, mürşid-î kâmil önünde artık nefs-i emmâreye dönmeyeceğine dair tövbe edilse de. Tekrar emmâre liğe meyletmesin den korkulur. 

Bu nedenle tövbeyi bozmadan levvâme lik te sabit kalmak gerekir. Bunlar, öldüklerinde cennete girerler ve Allah'ın Fazlı, Resulün şefaati ve Meşayihin yardımı ile herhalde cehenneme gitmezler. Zira, kişi hangi yol üzere yaşıyorsa, ahirete varınca da kadar o yol üzere gider. İyi hal üzere bulunanların yolu cennet yoludur. Fısk ve fücur yolu da cehennem yoludur, öyle ise, bu nefs-i levvâme yolunda olanlar, nefs-i emmâre yolunda olanlardan ayrılarak, tövbe ederler iyilik ve fazilet ile meşgul olarak ölünce Cennete giderler. Amma, nefs-i levvâmeye onun için zalim denildi ki, sahibine zulmetmesi yüzündendir. Hak tealâ, levvâmeye: 

Buyurdu.

Her kim, nefs-i emmâresine uyarsa o zalim olur. Tövbe edip rücû ederse, bütün günahları affolunur. Belki, bütün günahları kadar Hak Teâlâ sevaplar da verir. Nitekim, Kur'anda: 

“Allahu tealâ, onların günahlarını sevaba çevirir ve tövbeleri sayesinde günahlarını affeder.”    

Vârid olmuştur. Resûl-ü ekrem sallallahu aleyhi ve sellem efendimiz de: 

“Günahına tövbe eden, o günahı hiç işlememiş gibidir.” Buyurmuşlardır. 

Cehennemin: (Ey mümin! Tez geç ki, çünkü nurun ateşimi söndürür.) diye hitap ettiği kişiler nefs-i levvâme makamındaki kişilerdir. Çünkü bunlar yaptıkları işin hatalı olduğunu, bâtıl olduğunu bilip, hatalarından çarçabuk vazgeçerler. Tövbe-i Nasuh edip bir daha günaha dönmez, gerçek anlamda tövbe edenlerden olur.

Ayetinde bahsedilenlerden olurlar. Demek oluyor ki, nefs-i levvâme sahipleri sıratı yıldırım gibi geçerler, Allah dostlarından olup kendilerini günah varlığından arındırdılar ve bu sebeple âhiret saadetlerine eriştiler. Lâkin, dünyada iken keşif ve keramet bunlara hasıl olmaz ve ilhamların zevkini asla bilmezler. 

Nasıl bilsinler ilham zevkini ki, levvâme keşif ve keramet mahalli değildir. Amma, öyle müminler vardır ki, avamın hâsları oldular Allahu â’lem. 

İşte, nefs-i levvâmenin mertebesi yoktur dedim, işittin. Şimdide, nefs-i mülhemeyi beyan edeyim, onun mertebesi nereye kadardır, hali ve dirliği nedir işitesin.