Ölüm, öyle bir şeydir ki, mâmurları harap eder, cemaatleri dağıtır, lezzetleri giderir, gözlerden yaşlar akıtır, yürekleri yakar, başları açık ve bedenleri çırılçıplak bırakır; anaları, babaları, kardeşleri, evlâtları ve bütün sevenleri yakalarını yırtarak gözyaşları arasında halkın ortasına götürür.

Ölüm, öyle bir şeydir ki; o zarif ve nefis kumaşlardan dikilmiş elbiseler soyulur, çıkarılır, meşâyihane kisveler burada bırakılır.

Ölüm, öyle bir şeydir ki, birisine 300 kılıç darbesi vurulduğu zaman nasıl zahmet çekerse, ölüm ânında da o kadar zahmet ve meşakkat çekilir.

Nitekim, Fahr-i kâinat aleyhi ekmel-üt-tahiyyat efendimiz buyurmuşlardır ki:

“Ölümün şiddet ve acısı, müminlere üç yüz kılıç darbesinin şiddet ve acısı gibidir.” Hz. Ömer-ül-Faruk radıyallahu anh da buyurur ki:

– Ölüm, şuna benzer. Dikeni gayet çok bir ağaç, bir insanın boğazından içeri sokulsa, her dikeni bir damara saplansa ve sıkı sıkıya oraya takılsa, sonra o çalıyı çok kuvvetli bir kişi tutup kuvvetle çekse, bütün damarları nasıl kopar ve o insan nasıl acı duyarsa, ölümün acısı da aynen böyledir.

Aziz: Şimdi de sana can acısından, ölüm halinde ve öldükten sonra başına geleceklerden bazı haberler vereyim de durumunu ona göre ayarla.

Abdullah îbn-i As derler bir kişi vardı. Bu zat diyor ki, benim babam:

– Acaba, ölenler ölümü nasıl vasıf ederler? derdi. Biz de:

– Deli olurlar, onun için vasıf edemezler, cevabını verirdik. Nihayet, ölüm geldi babama da erişti. Babam:

– Ey oğul! dedi. Vallahi, bu ölüm dedikleri çok büyük bir şeymiş ve gerçekten dille anlatılması mümkün değilmiş ama ben sana şimdiki halimden biraz anlatayım, bildiğim kadarını söyleyeyim. Şimdi, benim halim şuna benzer. Bağrımın üzerine koca koca dağları koydular. Canım, iğne deliğinden çekilir gibi çekiliyor. Sanki, yer ile gök birbirlerine sıkışmış da ben aralarında kalmışa döndüm.

Gerçekten, bu ölüm dedikleri şeyin, dille söylenmesi kolaydır ama başa gelince anlaşılıyor ki, pek yaman ve pek zor bir meseledir.

Azizler buyurmuşlardır ki, üç şeyi dille vasıf etmek mümkün değildir: ÖLÜM- CENNET- CEHENNEM. 

Bu fakir müellif diler ki; ölümden, cennet ve cehennem den bu kitapta biraz bahsetsin de işitenlere fayda olsun.

Ey aziz:

Ölenlerin hallerinden zerre miktarı, dünya halkının üzerlerine verilmiş olsaydı, takat getiremez ve hepsi helâk olurlardı, yeryüzünde bir tek kişi diri kalmazdı.

Aleyhissalâtü vesselam efendimiz buyurur:

“Eğer, hayvanlar ölümün ne olduğunu bilmiş olsalardı, semiz et yiyemezdiniz.” 

Meşayihten birisi, bir gün müritleri ile giderken, bir sürü koyuna rastladılar. Şeyh dedi ki:

– Ey dervişler. Bu kadar zamandan beri size ölümden haber veririm, hiçbirinizi bu fâni, yalancı, aldatıcı, gadredici dünyadan vazgeçiremedim. Bir türlü, nefislerinizin kötü huylarını terk etmediniz. Bari, şu koyunlara ölüm var olduğunu söyleyeyim bakalım, bunlar da sizin gibi aldırmazlar mı, yoksa halleri başka türlü olur mu?

Hazret-i şeyh, bu sözleri söyledikten sonra, koyunların üzerlerine doğru yürüdü ve onlara;

“Her nefis, ölümü tadıcıdır.” ayetini okur.

Bütün koyunlar, hemen bir araya toplandılar ve meleşerek bağırmaya başladılar, öyle ki bir çoğu helak oldu. Bazıları da bir daha ot yemediler, inleye inleye ölüp, gittiler.

Hasılı, o sürüden hiçbir koyun kalmadı.

Şimdi ey aziz:

İnsanoğlu, hayvandan efdal, hatta meleklerin efdalinden ve ekreminden de efdal ve ekrem iken ve makamı âlâyı illiyyin iken, ne zorun var ki, kendini esfele sâfiliyne bıraktın da hayvandan da aşağı oldun? Peygamberlerle haşr olacak, Firdevs-i âlâda türlü türlü nimetler bulacak iken, şeytanla cehenneme gitmeye ve zincirlere vurulmaya lâyık ve razı oldun?

Neden, o kötü nefsine uydun da Allah’a ve peygambere uymadın? Sana, bunca öğütler verilir, kabul etmezsin, nice sözler söylenir, işitmezsin. Acaba, nefsinin sonunu inkârı mı ediyorsun? Ey biçare: Ne olur, şu derdine bir çare arasan, şu kibiri ve inadı bırakıp, nefsini götürsen bir mürşit kapısına teslim etsen olmaz mı? 

İsa peygamber aleyhisselâma dediler ki:

– Yâ İsa! Senin dirilttiğin ölülerin hepsi yeni ölenlerdir. Bunda mutlaka bir illet vardır. Eğer, gerçek isen eskiden kalmış bir ölüyü dirilt de görelim.

İsa aleyhisselâm:

–  Seçin, dedi. Kimi isterseniz onu kaldırayım.

Teklifte bulunanlar, civarda çok eskiden kalma bir mezarlık olduğunu biliyorlardı. Atadan, dededen kalma bir mezarlıktı amma, kimler oldukları belli değildi. İsa aleyhisselâmı o mezarlığa götürdüler ve bir kabir gösterdiler:

– İşte, bu mezarda yatanı kaldır bakalım.

İsa aleyhisselâm, iki rekât namaz kıldı, dua etti ve sonra:

– Kum bi-iznillah (Allahu Teâlâ’nın izniyle kalk!) dedi.

Kabir ortadan yarıldı ve içinden saçı sakalı bembeyaz birisi çıktı. İsa aleyhisselâm sordu:

– Kimsin, adın nedir?

Kabirden kalkan cevap verdi:

– Bana Sam derler. Nuh aleyhisselâm oğullarındanım.

İsa aleyhisselâm tekrar sordu:

– Saçın ve sakalın neden ağardı? Senin zamanında saç ve sakal ağarmazdı ki, senin saçın ve sakalın ak olsun.

Sam cevap verdi:

– Bir ses işittim, kıyamet koptuğunu zannettim, o korkudan saç ve sakalım böyle ağardı, ölüm sarhoşluğu da hâlâ başımdan gitmedi:

İsa aleyhisselâm ile aralarında şöyle bir konuşma oldu:

– Ölüp toprak olalı kaç yıl oldu?

– Ya Ruhûllah! Dört bin yıldan beri kara toprakta yatıyorum. Henüz ölüm acısı üzerimden gitmedi.

Şimdi ey aklım var diyen biçare:

Bir acı ki, dört bin yılda gitmezse, var kıyas eyle o acı nasıl acıdır? Bir kişiye dünyada ne kadar zahmet etseler ve acı verseler, onun acısı bir yıla kalmaz, gider. Sen, böyle dünya acılarından korkuyorsun. Ya şu dört bin yıldan beri bitmeyen acıyı hiç düşünmüyor ve ondan korkmuyor musun?

Ey kardeş: Şayet, korkuyorum dersen yalandır. Eğer, korksan insafa gelirdin, kötü huylarını terk ederdin, elin le ve dilin le kimseyi incitmezdin.

Îbn-i Abbas radıyallahu anh buyurur ki:

– Melek-ül-mevtin bir mızrağı vardır. Büyüklüğü doğu ile batı arası kadardır. Bu dünyada yürür, âdemoğullarının yüzlerine bakar, her kimin eceli gelmişse bilir, mızrağı ile bir kere vurur ve der ki:

– Bilmiş ol ki, varacağın yer bir ulular meclisidir. Bu dünya Süleyman'a kalmadı. Sana mı kalır sanırsın?

Ölümü hemen onun karşısına getirir ve o kimse hemen can verir.