Ey aziz kardeşim:

Bizden önce bu dünyadan peygamberler de geçti acaba onlar nasıl yaşadı, nasıl hareket ettiler diye soracak olursan cevaben deriz ki, peygamberler gerçi dünyaya mâlik oldular ama kabul etmediler, saklayıp gönül vermediler. Nimetlerinden faydalanmadılar. Allahu tealâ her ne verdiyse, onlar da hak yoluna verdiler ve kendileri arpa ekmeği yediler ve aba giyin diler. Peygamberlerin hikâyelerini işitmedin mi? Halil İbrahim peygamber aleyhisselâm, bir kere (Allah senden razı olsun!) diyene bir deve verdi. Kâbe’yi yaptı, konuklarına çeşit çeşit yemekler yedirir, kendisi arpa ekmeği yerdi. Süleyman peygamber aleyhisselâm kaftan kafa hükmederdi. Bütün cihanın padişahı idi. İnsanlar, cinniler, vahşi hayvanlar ve kuşlar onun eli altında olmasına rağmen kendisi, zembil örer geçimini onunla kazanır, Aba giyerdi. Gerçi bu peygamberlere dünya verildi ama, dirliklerinde böyle idiler.

Süleyman Nebi aleyhisselâm, bir gün saltanat ve azametle havada tahtına oturup rüzgâr onu taşırken. Bir fakir kişi de bir ağaç altında ibadet ederdi. Süleyman aleyhisselâm, bunun bulunduğu yerden geçerken o âbid zat kendisine baktı ve azametini görünce:

– Yâ Süleyman! dedi. Hak tealâ sana ne büyük bir azamet vermiş ki, tahtını havada kuşlar gibi yürütüyorsun der.

Süleyman aleyhisselâm, bu kişinin yanına iner ve aralarında şöyle bir konuşma geçer:

– Ey Allah'ın kulu. Sana bir şey söyleyeyim mi?

– Buyur yâ Süleyman.

– Sen ne zaman kalbinden sıdk ile aşk ile bir kere SÜBHANALLAH desen ve bu Allah indinde kabul olsa, benim bütün saltanatımdan daha âlâdır. Benim sultanlığımın zevali vardır, fânidir. Hâlbuki, senin o tesbihinin ecri bâkidir, asla fâni olmaz ve âhirette hazır bulursun.

Ahiret hayırlı (Nimetleri daim) ve bâkidir.

Hz. Muhammed Mustafa sallallahu aleyhi ve sellem efendimiz, onca gazadan birçok ganimet malı getirdi, hepsini fakirlere dağıtırdı, öyle zaman olurdu ki, dokuz günde bir arpa ekmeği yerdi. İleride, peygamberlerin ve velilerin cömertliği inşa'allahu tealâ beyan olunacaktır. Hele biz şimdi dünyayı söylüyoruz.

Demek ki, peygamberlerin itikadı böyle idi. Sen, bir akçeden ötürü bir kere SÜBHANALLAH demeyi terk eder, bu ömrü yok yere çürütürsün.  Kur'an dan bir sûreyi yarım veya bir akçeye okursun. Bunun sonu pişmanlıktır. Sonradan pişman olacağına, şimdiden pişman ol. Bu murdar dünyanın muhabbetini gönlünden gider, çünkü senin helâk olman, dünya kaygısından olsa gerektir. Bu dünyanın endişesini gideremezsen, kendisini terk et, bırak elinden gitsin. Bunun çaresi budur. Elde bulunanın endişesi, gönüle girer. Zira, her ne dünya arzusu varsa, şeytan ona musallat olur. Her zaman ister ki, kişiye dünyayı sevdirsin. Bilir ki, dünyayı sevdiği için, dünyadan ahirete perişan gidecektir.

Hasan Basri hazretlerinin müridleri şikâyet ettiler:

– Yâ şeyhî dediler. Şeytandan gayet incindik. Hep bizi yaramaz işlere kışkırtıyor. Elinize geçen dünyayı sıkı tutun, size lâzım olacak diyor ve bizi hayırdan menediyor.

Hazret-t şeyh, gülümsedi:

– Şimdi burada idi, o da sizden şikâyet etti. Dedi ki:

– «Şu âdemoğullarına nasihat eyle de benim hakkıma tamah etmesinler. Kendi haklarına razı olsunlar. Ne zaman ki, Hak Teâlâ beni huzurundan kovdu, dünya ve cehennemi bana mülk eyledi. Cenneti ve kanaati onlara verdi. Şimdi, bunlar kendi haklarını bıraktılar, benim mülküme tamah ediyorlar. Ben de onların imanlarını almayınca dünyayı kendilerine vermiyorum.» Müritleri, başlarını önlerine eğerek huzurundan çıktılar.

Şimdi, siz de şeytanın mekrinden emin olmak isterseniz, varın dünyayı terk edin ve endişesini gönüllerinizden çıkarın.

Bir gün, Resûl-ü ekrem sallallahu aleyhi ve sellem efendimizi üzerinden bir şeyi def etmeye çalışırken gördüler. Bu arada (Defol. Benden uzak ol) buyuruyorlardı. Sordular:

– Yâ Resûlallah! Mübarek nefsinizden neyi def ediyorsunuz?

Saadetle buyurdular:

– Dünya, bana temessül ederek kendisini arz ediyor. Ben de onu kendimden defediyorum, uzak ol dediğim odur.

Onun gibi bir sultan-ül-enbiyâ, kendisinden dünyayı def eyledi. Bize de terk i lâzım oldu.

Bir gün yine Resûl-ü zişân aleyhi ve âlihi salâvatullah-il Mennân efendimiz, Ebû Hureyre radıyallahu anha buyurdu:

– Yâ Ebû-Hureyre! Gel sana dünyanın misalini göstereyim.

Sonra, Ebû-Hureyre'nin elinden tutarak onu mezbele ile dolu bir dereye götürdü ve saadetle buyurdu:

– Bu dereye bak yâ Ebû-Hureyre!

O derede birbirine karışmış bir sürü insan kafası ve birçok pislikler vardır, Resul aleyhisselâm buyurdu:

– Yâ Ebû-Hureyre! Bu gördüğün kuru kafaların sahipleri kimi yiğit, kimi kocamış. Kimi kadın, kimi çocuk başları ve kemikleridir. Evvelce bunlar da bizim gibi insan idiler. Bunların da hırsları vardı, bunlar da yemek yer ve nefis elbiseler giyerlerdi, inerlerdi, binerlerdi, dört yana çırpınırlardı, şimdi kuru kuru kemik olup yatıyorlar Etleri ve derileri çürümüş, toprak olmuş, o türlü nefis yiyecekler yiyen ağızları çenelerinden ayrılmış. Bunların içlerinde öyle kişiler vardı ki, haram- helâl demezler boyuna mal devşirirler, para biriktirirlerdi. Kaim döşeklerde yatar ve saraylarda otururlardı. Şimdi, görüyorsun ki, bu mezbelelikte birer leş olarak yatıyorlar. Gelen geçen üzerlerine basıyor, çoğu bunlardan iğreniyor ama, aklı başında olanlar bundan ibret alırlar. Şu çöplükte gördüğün rüzgârın savurup dağıttığı paçavraların kimisi sof, kimisi ipek, kimisi yünlü idi. Bu iskeletlerini gördüğün kimseler onları giyer ve öğünürlerdi. Görüyorsun ya, onları da yel savurup çürütmüş. Sonra şu koyun kemiklerine de bak; aralarında at, katır, deve ve merkep kemikleri de var. Bunlar da bu kuru kafaların malları idi. Kimisine biner, kimisinin sütünü içerlerdi, işte, onlar da perişan bu çöplüğe atılmış, bir zamanlar hepsi ayrı ayrı birer güzellik gibi görünen şu insanlar, şu hayvanlar ve şu kumaşlar, sonunda bir çöplükte buluşup karışmışlar. İşte, dünyanın misali de budur. Dünyanın da önünde sonunda olacağı budur.

Yâ Ebû-Hureyre! Sen de ben de bundan ibret almalıyız, böyle olacağını anlamalıyız. Bugün, elimizde bulunanların hiç birisi bizim değildir. Bizden önce her birinin birer sahibi vardı, bizden sonra da yine her birinin birer sahibi olacaktır.

Sen, onları şimdi kendinin sanırsın. Yâ Ebû-Hureyre! Var şimdi ölmeden önce bu dünyayı terk et, bu dünyadan gönlünü arındır. Dünya seni terk etmeden, sen dünyayı terk eyle. Elinde bulunandan fakirlere ver. Yoksa, sen de yarın böyle olursun. Bu dünyaya aldanma ve bunun rahatına mağrur olma! Bu dünyada kim güldüyse sonunda ağladı. Bu dünyada kim rahat oldu ki, ona mihnet bulaşmadı. Yüzünü dünyaya çevirip şenlik edenler, sonunda gam ve tasa ile tanışır.

Ey aziz:

Bu dünyada hiç tasasız insan gördün mü? Herkesin kendisine göre bir tasası var. Her birinin, kendisine göre bir kavgası vardır.

Sultan İbrahim bin Ethem, onun için sultanlığı terk edip dervişliği tercih etti. Kendisini mürşit eşiğine bırakarak cihanın tasasından kurtuldu.

Lokman hekim, oğluna vasiyet ederdi:

– Aman oğul! Dünyayı ver, âhireti satın al. Sakın, âhireti dünyaya verenlerden olma.

Ey aziz:

Bu dünyanın sana birkaç misalini söyledim. Birkaçını daha diyeyim, iyi dinle ola ki bunun fâniliğini anlayarak, gönlünü bundan geçirir, kanaat cübbesine bürünüp hakka teveccüh ederek oturursun. Elinde olandan da fakirlere tasadduk edersin.

Dünya gölgeye benzer, duruyor sanırken o yürüyüp gidiyor Lâkin, sen yürüdüğünü göremezsin. Bir süre sonra bakarsın ki, gitmiş. İnanma bu gölgeye, bunun yok olması tezdir. Onun için, Fahr-i âlem sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurur:

“Dünya hayatı bir saattir onu da tâat ve ibâdetle geçiriniz.” Bu dünyanın lâtif bir misalini daha anlatayım:

Meselâ, bir kimse bir gece rüyasında sultan olur, tahta çıkar oturur. Sağında ve solunda vezirleri, bir izzet, bir ikram ona kulluk ederler, hürmet gösterirler. Kapıcılar, hizmetçiler, çeşit çeşit hizmetkârlar görür ve sanır ki, bütün bu gördükleri gerçektir. Bu hal kendisine gerçekten vaki olmuştur. Bu halde iken, gözlerini açar ve uyanır ki, yatağında yatmış ve uyumuş ve bütün gördükleri rüyadan ibaretmiş. Ne beylik var ne sultanlık? Ne vezir var ne kapıcı ne hüküm ne hükümet? Bu kişi, o zaman nasıl melûl ve meyus olur ve nasıl tasalanır.

Şimdi, bu dünyanın en büyük hoşluğu padişahlıktır. Oysa, oda bir gün ölür ve kabre götürülür, bırakır giderler. Sen de bir gün olur uyanırsın ki, üryan püryan bir beze sarmış ve bir çukura yatırıvermişler ve seni de bırakıp gitmişler. Bütün dünya saltanatı, o hay ve huy bir yalan rüya gelir geçer. O zamanki hasreti gör, eğer salih amelleri olmazsa, nefs-i emmârenin o çirkin sıfatlarının hepsi korkunç bir canavar şeklinde gelir ve o daracık çukurda onun üzerine saldırırlar. Üstelik, o çukurun içinde de yılan, çıyan, sıçan, kurbağa ve saire gibi hayvanlar da türlü nimetlerle beslenmiş ve semirmiş o nazik vücudu kemirmek için harekete geçerler. O nefs-i emmâre sahibinin üstüne, bir taraftan o sıfatının korkulu canavarları ve diğer taraftan da yılan, çıyan türü hayvanlar üşüşüp kendisine azap ederler. Kabirde, nazik tenini dünya canavarları yiyip dururken, o hayıflar eder, pişman olur, ömrünü yok yerlere harcadığını anlar. Meğer, o eğlence sandığı şeylerin hepsi birer gam imiş. O rahat dediği mihnet imiş.

Sen öyle zannedersin ki, bugün sen âlemde padişahsın veya vezirsin veya izzetli ve hürmetli bir kulsun. O kuruntuları bırak! Bütün bunlar sana bir rüya gibidir, tez uyanır ve gerçeği anlarsın. Şimdi, lâyık olan odur ki, insaf edesin, önünü ve sonunu düşüne sin. Evvelini sorarsan, sidik yolundan gelmiş bir katre meni idin. Sonunu sorarsan, çürümeye mahkûm bir murdar gövdesin. En sevgili dostlarımızı, analarımızı, babalarımızı, ciğerpare yavrularımızı öldükten sonra bir gün yanımızda alı koyabiliyor muyuz? Acele götürüp toprağa sokmuyor muyuz? Bir iki gün ölüsü kalsa, kokusundan kimse yanma varamıyor.

Evet; evvelin bir katre su idi ki, o su donuna bulaşsa onunla namaz bile kılamıyordun. Sonun da kokmağa ve çürümeye, yılan ve çıyanlar a yem olmağa mahkûm murdar bir gövde olduğuna göre, bu iki murdarın ortasında bu ululanmak niye? Bu hükme ve hükümete, bu izzet ve devlete, bu geçici rahat ve saadete aldanıp itibar ederek âhiret tedarikini terk etmek nedendir bilir misin? Çünkü, nefs-i emmârenin o çirkin ve kötü huyları ile huylandın, sana kibir, ucub, mal sevgisi, makam sevgisi, hırs ve hased üstün geldi. Oysa, buna benzer kötü ve çirkin sıfatları kendilerine huy edinenler, bu sıfatların yarın korkunç birer canavar şeklinde kendisine refik olacaklarını nasıl unutabilir? Hiç düşünmez misin ki ululukta, hükümde ve hükümette rahat bile olsan, sonunda Azrail elinde zelil ve hakir kalacaksın.