Bu mektup da, Şeyh Nizam-ı Tehaniserî’ye yazılmıştır. Afak’ta ve enfüs’te olan şühudları ve abdiyyet makamını bildirmektedir: Allahü teâlâ sizi Muhammed aleyhisselama tam uymakla şereflendirsin ve Muhammed Mustafa’nın “aleyhi ve alâ âlihi minessalevâti efdalühâ ve minettehıyyâti ekmelühâ” sünnetlerinin süsü ile ziynetlendirsin!

Ne yazacağımı bilemiyorum. Mevlamız, sahibimiz “teâlâ ve tekaddes” hazretlerinden söz edersem yalan söylemiş ve iftira etmiş olurum. O, o kadar büyüktür ki, bu saçma sapan konuşan aşağı kimsenin söz konusu olmasından çok yüksektir. Maddeden yapılmış olan, his organlarının esiri bulunan bir kimse, maddesiz olandan ve his organları ile anlaşılamayandan ne söyleyebilir? Yok iken sonradan yaratılmış olan bir kimse, hiç yok olmayandan ne anlayabilir? Maddeli, zamanlı ve mekanlı olan; maddesiz, zamansız ve mekansız olana nasıl yol bulabilir? Zavallı mahluk, kendi aleminden dışarıya nasıl çıkabilir? Dışarıdan haber alamaz. Farsça beyit tercümesi:

Çok iyi veya çok fena olsa da bir zerre,
Ömrünce dolaşsa, gezer kendi aleminde!

Bu hâl, seyr-i enfüsîde de hasıl olmaktadır. (Seyr-i enfüsî), bu yolun nihayetinde ele geçer. Yüksek hocamız Bahaeddin-i Nakşibend “kaddesallahü sirrehül akdes” hazretleri buyurdu ki: “Ehlullah, yani Allah adamları, fena ve beka makamına kavuştuktan sonra her gördüklerini kendilerinde görürler. Her tanıdıklarını kendilerinde tanırlar. Bunların hayretleri, anlayamamaları kendilerinde olur.” Zariyat suresinin yirmi birinci ayetinde mealen, (Kendinizdedir, görmüyor musunuz?) buyuruldu.

Seyr-i enfüsîden önce olan seyrlerin, yani ilerlemelerin hepsi (seyr-i afakî) idi. Seyr-i afakîde ele geçen şeyler hiçtir; yani aranılana göre hiç sayılır. Yoksa şühud-ı enfüsîye kavuşmak için önce seyr-i afakî lazımdır. Aldanmamalı! Şühud-ı enfüsîyi, şühud-ı tecelli-i surî ile karıştırmamalıdır. Hâşâ ikisi bir şey değildir. Tecelli-i surîler nasıl olursa olsun, salikin nefsinde yani kendinde müşahede olunurlar, yani görünürler ise de hepsi seyr-i afakîde hasıl olmaktadır ve (İlm-ül-yakîn) mertebesinde hasıl olurlar. Şühud-ı enfüsî ise (Hakk-ul-yakîn) mertebesindedir. Bu mertebe ise yüksek mertebelerin sonuncusudur. Başka kelime bulunamadığı için şühud diyoruz. Çünkü aranılan, istenilen şey hiçbir şeye benzemediği gibi, O’na uygun olan, O’na bağlı olan her şey de anlaşılamaz ve anlatılamaz. Anlaşılabilen şeyler, anlaşılamayan şeylere benzemez. Farsça iki beyit tercümesi:

Anlaşılmaz, ölçülemez bağlılıktır,
Nasın Rabbi, kuluna böyle bağlıdır!
İnsan bu bağlılığı anlamaz asla,
Her şeyi bilir, canını bilen Mevla!

Şühud-ı enfüsîyi bu şühud-ı surî ile karıştırmak, insanın her iki makamda beka hasıl etmesinden ileri gelmektedir. Çünkü tecelli-i surî saliki fani yapmaz. Birçok bağlılıklarını yok eder ise de fenaya kadar götüremez. Bundan dolayı bu tecellide salikin varlığından bir şeyler bulunmaktadır. Seyr-i enfüsî, tam fenadan ve son bekadan sonra olduğundan ve salikin anlayışı az olduğundan bu iki bekayı birbirinden ayıramaz. İkisini birleşmiş sanır. Eğer bu ikinci bekaya (Beka-billah) denildiğini ve bu varlığa Allahü teâlânın verdiği vücut denildiğini bilseydi, ikisini karıştırmaktan kurtulurdu.

Sual: (Beka-billah) demek, kendini Hak teâlâ olarak bulmak değil midir?
Cevap: Hayır, öyle değildir. Tasavvuf büyüklerinin birkaçının sözlerinden böyle olduğu anlaşılmakta ise de bu beka birçoklarına cezbe makamında, kendilerini yok bildikten sonra hasıl olmaktadır. Kendilerini böyle yok bilmeleri fena makamına kavuşmaya benzemektedir. Nakşibendiyye büyükleri “kaddesallahü teâlâ esrârehüm” bu bekaya (Vücud-ı adem) adını vermişlerdir. Bu, fenadan öncedir. Bu hâl yok olabilir. Yok olduğu görülmüştür de. Zaman olur ki bu hâli ondan alırlar, sonra geri verirler. Tam fenadan sonra hasıl olan beka ise hiç yok olmaz, hiç sarsılmaz. Bunların fenası devamlıdır. Bekada iken fanidirler, fenada iken de bakidirler.

Çabuk geçen, tükenen fena ve beka; kalbin hâlleri ve değişiklikleri sırasında gelip geçici şeylerdir. Bizim anlatmak istediğimiz ise böyle değildir. Hâce Bahaeddin-i Nakşibend “kaddesallahü teâlâ sirreh” buyurdu ki: “Vücud-ı adem denilen hâl insanın tabiî hâline döner. Fakat vücud-ı fena insanlık vücuduna dönmez.” Bunun için fena sahiplerinin hâlleri elbette hiç değişmez. Vakitleri süreklidir. Belki bunların vakitleri ve hâlleri yoktur; bunlar vakitleri ile değil, vakitlerin sahibi iledir. Bunların işi hâlleri veren iledir. Geçip gitmek, bitmek; vakitte ve hâlde olur. Hâlden ve vakitten kurtulanlar için bitmek, yok olmak tehlikeleri kalmaz. Bu, Allahü teâlânın öyle bir nimetidir ki dilediğine verir. Allahü teâlâ büyük ihsan sahibidir.

Vaktin devamlı olması demek, bu vakitteki hâlin bilinmesi ve başka şeyleri gibi eserlerinin, alametlerinin devamlı olması demek değildir. Belki vaktin olduğu gibi devam etmesi ve hâlin kendisinin devamlı olması demektir. Bir şeyi yanlış zannetmek, onun doğru olmasına ziyan getirmez. Hatta çok zanlar vardır ki günah olur.

Söz uzadı. Biz yine kendimize gelelim! Mukaddes meydanda “celle şânüh” söz binicisini koşturamayacağımız için kendi kulluğumuzu, aşağılığımızı ve gücümüzün yetersiz olduğunu anlatalım. İnsan, kulluk vazifelerini yapmak için yaratıldı. Bir kimseye başlangıçta ve ortalarda aşk ve muhabbet verilirse, onun Allahü teâlâdan başka şeylere olan bağlılıklarını kesmesi için verirler. Aşk ve muhabbet de aranılacak, özenilecek şey değildir; kulluk makamına kavuşmak için birer aracıdırlar. Bir kimsenin Allahü teâlâya kul olması için O’ndan başka şeylere kul olmaktan ve bağlanmaktan tam kurtulması lazımdır. Aşk ve muhabbet bu bağlılıkları kesmekten başka bir işe yaramaz. Bunun için velâyet yani evliyalık mertebelerinin sonu, en yükseği (Abdiyyet makamı)dır. Velâyet derecelerinde abdiyyet makamının üstünde hiçbir derece yoktur. Bu makamda kul ile sahibi arasında, kulun sahibine muhtaç olmasından ve sahibin kendisinin ve sıfatlarının hiçbir şeye hiç muhtaç olmamasından başka hiçbir bağlılık yoktur.

Burasını iyi açıklayalım ki; kendisi ile O’nun kendisi arasında ve sıfatları ile O’nun sıfatları arasında ve kendi işleri ile O’nun işleri arasında hiçbir bakımdan hiçbir benzerlik bulmayacaktır. O’nun zılli, görüntüsü olduğunu söylemekte bir benzerlik, bir bağlılık olur; bundan da kaçınmak lazımdır. O’nu yaratıcı, kendisini yaratılmış bilmelidir. Bundan başka hiçbir şeye ağız açmamalıdır. Tasavvuf yolunda ilerleyenlerin çoğu “rahmetullahi teâlâ aleyhim ecmaîn” (Tevhid-i fiilî) ile karşılaşmaktadır. “Her şeyi yapan Allahü teâlâdır” derler. Bu büyükler bu işleri yaratanın bir olduğunu bilir; “Bu işleri yapan birdir” demek istemezler. Böyle söylemek zındıklık olur. Bunu bir misal ile açıklayalım:

Kukla oynatan bir kimse perde arkasında oturur. Tahtadan, kartondan insan şeklinde yapılmış cansız şeyleri iple oynatır. Seyirciler, perdede oynayan karton, tahta parçalarının birçok şeyler yaptığını görür. Aklı olan kimseler bu hareketleri perde arkasında oturan adamın yaptığını anlar. Fakat bu işler perdedeki tahta parçalarından meydana gelmektedir. Bunun için “bu şekiller hareket ediyor” denir; “perde arkasındaki adam hareket ediyor” denmez. Bu sözleri işin doğrusunu göstermektedir. Peygamberlerin “aleyhimüssalevâtü vetteslîmât” yolları da böyle olduğunu bildirmektedir. “İşleri yapan bir yapıcıdır” demek, sekr hâlinde söylenen sözlerdendir. Sözün doğrusu şöyledir ki; işleri yapan çoktur, işleri yaratan birdir. Tevhid-i vücud bilgileri de böyledir; sekr vaktinde ve hâl kapladığı zaman söylemişlerdir. Keşif yolu ile edinilen bilgilerin doğru olması, İslamiyet’te açıkça anlaşılan bilgilere uygun olmaları ile ölçülür. Kıl kadar ayrılık sekrden ileri gelir. Din bilgilerinin doğrusu, Ehl-i sünnet vel-cemaat âlimlerinin “rahmetullahi teâlâ aleyhim ecmaîn” anladıkları bilgilerdir. Bunlara uymamak ya zındıklık ve ilhaddır, yani doğru yoldan ayrılmaktır yahut sekr hâlinde söylenmiştir. Sekrden tam kurtulmak (Abdiyyet makamı)nda olur. Başka makamların hepsinde az çok sekr bulunur. Farsça mısra tercümesi:

Daha söylersem sonu gelmez.

Hâce Bahaeddin-i Nakşibend “kaddesallahü teâlâ sirrehül akdes” hazretlerinden “Sülük niçin yapılıyor?” diye sorulduğunda; “Kısa, toplu olan bilgilerin genişlemesi, açıklanması ve akıl ile, düşünce ile bulunan bilgilerin keşif ile, kalp ile anlaşılması için” buyurdu. İslamiyet’in bildirdiği bilgilerden başka şeyler öğrenmek için demedi. Tasavvuf yolunda ilerlerken İslamiyet’te bulunmayan şeylerle karşılaşılmakta ise de yolun sonuna varınca bu bilgilerin hepsi yok olur. Yalnız İslamiyet’in bildirdiği şeyler, açık ve geniş olarak bilinir. Aklın dar çerçevesinden kurtularak keşfin sonsuz meydanına açılmak hasıl olur. Yani Peygamberimiz “aleyhissalâtü vesselâm” bu bilgileri melekten aldığı gibi, bu büyükler de bu bilgilerin hepsini kalplerine gelen ilham yolu ile aynı kaynaktan alırlar. Âlimler bu bilgileri İslamiyet’ten alırlar; kısaca, topluca bildirirler. Bu bilgiler peygamberlere “aleyhimüssalevâtü vetteslîmât” keşif yolu ile geniş, uzun bildirildiği gibi evliyaya da böylece bildirilmektedir. Ancak peygamberler “aleyhimüssalâtü vesselâm” asıldırlar, önde gidenlerdir; evliya ise bunların arkalarında, izlerinde gelenlerdir. Evliyanın yükseklerinden pek azını “rh.a.” ancak yüzlerce sene sonra, birbirinden pek uzak zamanlarda seçerek bu yüksek makama kavuştururlar.

Akıl ile, düşünce ile anlaşılan bir bilgiyi keşif yolu ile açıklamak istiyordum fakat kağıtta yer kalmadı. Böyle olmasında Allahü teâlânın hikmeti olsa gerek. Vesselam.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi