Bu mektup, Nakib Seyyid Şeyh Ferid-i Buharî “rh.a.” hazretlerine yazılmıştır. Tevhid-i şühudî ve tevhid-i vücudî bildirilmekte, aynül-yakîn ve hakkul-yakîn anlatılmaktadır:

Allahü teâlâ size selamet versin! Her kusurdan, sıkıntıdan korusun! Amin.

Bu yüksek insanların “rh.a.im” tasavvuf yolculuğunda önlerine çıkan tevhid iki türlüdür: Tevhid-i şühudî, Tevhid-i vücudî.

(Tevhid-i şühudî) bir olarak görmektir. Yani salik [yolcu], her şeyi yapanı bir görür. Ayrı ayrı şeyler görülmez. Tevhid-i vücudî; var olanı bir bilmek, O’ndan başka her şeyi yok bilmektir. Yok olmakla beraber, o bir mevcudun aynaları sanmaktır. Tevhid-i vücudî, ilmül-yakîn kısmından oluyor [yani kalp ile bilmektir]. Tevhid-i şühudî ise aynül-yakîn kısmından oluyor [yani görmektir]. Tevhid-i şühudî bu yolda elbette vardır. [Her salik buna yakalanacaktır.] Çünkü bu tevhid olmadıkça fenaya kavuşulamaz, aynül-yakîn nasip olamaz. Çünkü bir şey görülür ve görünmesi kuvvet bulursa başka hiçbir şey görülemez.

Tevhid-i vücudî ise böyle değildir; yani lazım değildir. Çünkü böyle marifet [bilgi] olmadan da ilmül-yakîn hasıl olur. Mevcudun bir olduğunu ilmül-yakîn ile bilmek, O’ndan başka şeyleri yok bilmeyi icap etmez. Yani Allahü teâlâyı var bilmek ve bu bilginin insanı kaplaması, O’ndan başka şeyleri bilmemeyi icap ettirmez. Mesela bir kimsede güneşin var olduğuna yakîn hasıl olunca; bu yakîn, bu kimseyi kapladığı zaman yıldızları yok bilmesi lazım gelmez. Fakat güneşi gördüğü zaman yıldızları elbette görmez; güneşten başka bir şey görmez. Yıldızları görmediği için yıldızları yok bilmez; hatta var olduklarını fakat görünmediklerini bilir. Bu kimse, o zaman "yıldızlar yoktur" diyenlere inanmaz, sözlerinin doğru olmadığını bilir.

İşte tevhid-i vücudî, bir mevcuttan başka her şeyi yok bilmek olup akla ve İslamiyet’e uygun değildir. Tevhid-i şühudî ise mevcudu bir görmektir ve akla ve İslamiyet’e uygundur. Mesela güneş doğarken "yıldızlar yok oluyor" demek doğru değildir; fakat bu zamanda yıldızları görmemek doğrudur. Güneşin ziyası çok olduğu ve insanın gözü kuvvetsiz olduğu için yıldızlar görülmemektedir. Eğer güneşin ziyası insanın gözünü kuvvetlendirseydi, güneşle birlikte yıldızları da görürdü. Bu görüş (Hakkul-yakîn) makamında olur.

İşte Sufiyye-i aliyyenin büyüklerinden bazısının İslamiyet’e uymuyor görünen sözlerini bazı kimseler tevhid-i vücudî sanmıştır. Mesela Ebû Mansur-ı Hallac’ın "Ene’l-Hakk" sözü ve Ebû Yezid-i Bistamî’nin “rh.a.” "Sübhânî" sözü ve bunlar gibi sözler böyledir. Böyle sözleri tevhid-i şühudî bilmemiz lazımdır; bu suretle İslamiyet’e uygun olurlar. Bu büyükler o hâl içinde Allahü teâlâdan başka hiçbir şey göremeyince bu sözleri söylemiş; Allahü teâlâdan başka bir şey yoktur demek istemişlerdir. "Ene’l-Hakk" demek "Ben yokum, Allahü teâlâ vardır" demektir. Kendini görmeyince var olduğunu bilmemiştir; yoksa kendini görüp "Hak teâlâyım" dememiştir. Böyle söylemek küfürdür.

Sual: Kendinin var olduğunu bilmemek, yok bilmek değil midir? Bu da tevhid-i vücudî olmaz mı?

Cevap: Var olduğunu bilmemek, yok olduğunu bilmek değildir. O zaman şaşkınlık hâlidir, akıl işlemez; hiçbir şeye hüküm, karar verecek hâlde değildir. "Sübhânî" sözü de Hak teâlâyı tenzihtir; kendini tenzih değildir. Çünkü kendi varlığını bilmemektedir, bir şeye hükmedemez.

[Hindistan’daki İslam âlimi Abdülhak-ı Dehlevî hazretleri, (Merec-ül-bahreyn)’de diyor ki: "Tasavvuf büyükleri, İslamiyet’e uymayan sözleri söylerken çok kızan ve çok sevinen insan gibidirler. Kızmak ve sevinmek insanın aklını örter, ihtiyarını giderir. Tasavvuf sarhoşları da böyle şuursuz konuşmuşlardır. Bu hâllerinde mazur iseler de böyle sözlerine uymak caiz değildir."]

(Aynül-yakîn) makamı hayret, şaşkınlık makamıdır. Bu makamda bazıları böyle şeyler söylemiştir. Bu makamdan kurtarıp da hakkul-yakîn makamına çıkarırlarsa böyle şeyler söyleyemez ve haddi aşmazlar. Zamanımızda tarikata girmiş birçok kimse kendilerine tasavvufçu süsü vererek tevhid-i vücudîyi dillerine almış, bundan yüksek mertebe olmaz sanıyor. İlmül-yakîne saplanıp aynül-yakînden mahrum kalmışlardır. Tasavvuf büyüklerinin sözlerine kendi hayalleri ile mana vererek böyle sözleri övünerek her yerde söylemektedirler. Tasavvuf büyüklerinin kitaplarında tevhid-i vücudîyi gösteren böyle sözler görülürse; ilk zamanlarında ilmül-yakîn mertebesinde söylemiş olduklarını, sonra bu makamdan ilerleyip aynül-yakîn makamına götürüldüklerini düşünmelidir.

Sual: Tevhid-i vücudî sahibi olan, mevcudu [yani var olanı] bir bildiği gibi bir vücut [varlık] görmektedir. Yani aynül-yakîn mertebesine de maliktir.

Cevap: Tevhid-i vücudî sahipleri, tevhid-i şühudînin âlem-i misaldeki suretini görmektedir; tevhid-i şühudîye kavuşmamıştır. Tevhid-i şühudî başkadır, âlem-i misalde gördükleri bu sureti başkadır. Çünkü tevhid-i şühudî mertebesinde hayret, şaşkınlık hasıl olur; hiçbir şeye hükmedemezler. Halbuki tevhid-i vücudî sahibi, tevhid-i şühudînin âlem-i misaldeki suretini gördüğü zaman yine ilim sahibidir; çünkü her şeyin yok olduğunu bilmektedir. "Yok" demek bir hüküm, karar vermektir. Hayret ile ilim birlikte bulunamaz. O hâlde tevhid-i vücudî sahibi aynül-yakîn makamına varmamıştır. Halbuki tevhid-i şühudî sahibini hayret makamından ileri götürürlerse hakkul-yakîn makamındaki marifete kavuşur ki bu makamda ilim ile hayret birlikte bulunur. Hayretsiz olan, hayretten önce olan ilim, ilmül-yakîndir. Bu cevabı bir misal ile aydınlatalım:

Devlet reisi olmaya elverişli bir kimse rüyada kendini devlet reisi olmuş, o makamda o işin başında görür. Fakat bu kimse elbette devlet reisi olmamıştır; yalnız âlem-i misaldeki suretini kendinde görmüştür. Devlet reisliği nerede, rüyada gördüğü suret nerede! Şu kadar var ki rüyası, âlem-i misaldeki suret olmakla beraber bu kimsenin bu suretin aslı olan makama kavuşmaya elverişli olduğunu haber vermektedir. Eğer çalışır, uğraşırsa Allahü teâlânın ihsanı ile o makama kavuşabilir. Bir şeye elverişli olmak ile o şeye kavuşmak hiç aynı olur mu? Aralarında çok fark vardır. Ayna yapılacak cam parçası ayna olmadıkça büyüklerin eline kavuşamaz, onların cemali ile şereflenemez.

Bu ince bilgileri yazmaktan maksadım; zamanımızda bazılarının özenerek, bir kısmının yalnız işiterek, bir kısmının ise hem işiterek hem de zevk alarak ve bazılarının da sapıklık ve zındıklık ile tevhid-i vücudî yolunu tutmuş, "sevabı, iyiliği, kötülüğü her şeyi Allah yapıyor" diyor. Hatta her şeyi Hak teâlâ biliyorlar. Bu kurnazlıkla İslamiyet’e uymuyor, emirleri yapmıyorlar. Böylece işin kolay tarafını bulmuşlar. "İbadet etmek lazımdır" deseler bile "bunlar ikinci derecededir, asıl maksat İslamiyet’in üstünde başka şeydir" diyorlar. Hâşâ ve kellâ! Öyle değildir; hiç de dedikleri gibi değildir. Bunların kötü düşüncelerinden Allahü teâlâya sığınırız!

Tarikat ve İslamiyet birbirinden başka, ayrı iki şey değildir. Aralarında kıl ucu kadar fark yoktur. Ayrılıkları yalnız topluluk ve genişlik, ilim ile ve keşif ile olmaktır. İslamiyet’e uymayan her şey bozuktur, atılması lazımdır. İslamiyet’in istemediği bir Müslümanlık zındıklıktır. İslamiyet’e yapışarak hakikati aramak tasavvuftur.

Allahü teâlâ bizi, sizi ve bütün milletimizi insanların efendisinin “aleyhisselâm” yoluna hem zahirde hem batında tam uymakla şereflendirsin! Amin.

Sevgili hocam “kaddesallahü sirreh” çok zaman tevhid-i vücudî yolunda idi. Risalelerinde ve mektuplarında bu yolu gösterdi. Fakat sonra Hak teâlâ lütfederek bu makamdan ilerletti, bu dar bilgilerden kurtardı. Talebesinden Abdülhak diyor ki son hastalığından bir hafta evvel buyurdu ki: "Pek iyi anladım ki tevhid-i vücudî dar bir sokak imiş; ana cadde başka imiş. Böyle olduğunu önceden de biliyordum fakat şimdi pek yakîn anladım." Bu fakir [yani İmâm-ı Rabbânî “kuddise sirruh”], hocama hizmet ettiğim zamanlar tevhid-i vücudî yolunda idim. Bu yolu kuvvetlendiren keşifler hasıl olmakta idi. Fakat Allahü teâlânın ihsanı bu makamdan kurtarıp dilediği makamla şereflendirdi. Sözü uzatmamak için burada kesiyorum. Vesselam.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi