"Bu mektup, Nişaburlu Mir Salih adına yazılmıştır. Alem-i sagir ve alem-i kebirin, Allahü teâlânın isimlerinin ve sıfatlarının görünüşü olduğunu ve Allahü teâlânın kendisi ile hiçbir münasebeti bulunmadığını ve yalnız O’nun mahluku olduklarını bildirmektedir:

Ya Rabbî! Maddenin, basit ve bileşik cisimlerin, küçük alem denilen insanın ve büyük alem denilen diğer varlıkların yapısını, hakikatlerini doğru olarak bize bildir! Küçük alem ve büyük alem, Allahü teâlânın isimlerinin ve sıfatlarının aynalarıdır. O’nun zatında bulunan şüun ve kemallerin görünüşleridir. Bu alemler kapalı bir hazine ve örtülmüş bir sır idi. Bunları meydana çıkarmak istedi; icmalden tafsile getirdi. Yani bir ağacın her parçası çekirdekte sıkışık olarak bulunurken, hepsinin ağaç üzerinde ayrı ayrı meydana gelmesi gibi her şeyi ayrı ayrı yarattı. Kendisine ve sıfatlarına alamet olacak şekilde yarattı. Yani alemin hiçbir parçasının Allahü teâlâ ile hiçbir nisbeti, benzerliği yoktur. Yalnız O’nun mahluğudurlar; isimlerini, şüunlarını göstermektedirler.

Alemin Allahü teâlâ ile birleşmiş olduğunu, O’nun aynı ve benzeri olduğunu; alemi çevirmiş, aleme sirayet etmiş, her zerreye girmiş, her şeyle beraber olduğunu zannetmek, O’na olan sevginin ve tasavvuf sarhoşluğunun taşkınlığını gösterir. Hâlleri ve görüşleri doğru olan tasavvuf büyükleri ayılmış olduklarından, Allahü teâlânın hiçbir bakımdan bu aleme benzemediğini, yalnız O’nun mahluku olduklarını söylerler. Yalnız ilminin ihata ve sirayet ettiğini ve her şeyle beraber olduğunu bilirler. Ehl-i sünnet âlimleri de böyle söylemektedir. Allahü teâlâ o büyüklerin çalışmalarını bol bol mükafatlandırsın!

Sofiyye-i aliyyeden bazısı; "Allahü teâlânın Zat'ı, kendisi bu alemi kaplamıştır, bu alemle beraberdir" gibi şeyler söyleyerek Zat-ı ilahîyi mahluklara benzetiyor. Halbuki Zat-ı ilahînin hiçbir şeye benzemediğine, hatta zatında sıfat bile bulunmadığına inanmaktadırlar. Bunlara çok şaşılır; sözleri birbirini tutmuyor. Sözlerinin arasını bulmak için Zat-ı ilahîde mertebeler ayırmak fayda vermez. Eski felsefecilerin bozuk fikirlerini yanlış yollardan ispat etmeye kalkışmalarına benzer. Keşfi doğru olan büyükler (kaddesallahü teâlâ esrârehümül’azîz), Zat-ı ilahîyi hiçbir bakımdan başkalık göstermeyen "Basît-i hakîkî" olarak bilirler. Bundan fazla olanları isim ve sıfat sayarlar.

Farsça beyit tercümesi:
Sevgilinin ayrılığı, az da olsa çok acıdır,
Ufak bir kıl bile kaçsa nazik gözü pek acıtır.

Yukarıda bildirilenlerin iyi anlaşılması için şu misali yazmayı uygun görüyorum: Büyük bir fen adamı, senelerle yaptığı tecrübelerden elde ettiği kıymetli bilgileri anlatmak için harf ve sesleri kullanır. Bu harflerin ve seslerin anlatılan bilgi ve manalarla hiçbir benzerliği ve beraberliği yoktur. Yalnız onların aynası gibidirler; o kıymetli bilgiler bunlarla meydana çıkmaktadır. "Bu harfler ve sesler bu manaların kendileridir" demek yanlıştır. Burada ihata ve maiyet yoktur. Manalar saflıkları üzere kalmış, hiç değişikliğe uğramamıştır. Fakat bu manalar ile harf ve sesler arasında göstermek ve gösterilmek, anlatmak ve anlatılmak bakımından bir bağlılık vardır. Bu bağlılık bazı kimselerin hayalinde büyüyerek başka benzerlikler hatıra gelir. Hakikatte ise hiçbir benzerlik yoktur. İşte bu meselede bu fakirin anladığı da böyledir.

Mahlukların ayna gibi olduğunu göstermek için "Allahü teâlâ bu alem ile birleşmiştir, beraberdir, aynıdır ve alemi kaplamıştır" gibi şeyler söylemek, tasavvuf sarhoşluğundandır. Zat-ı ilahînin bu alemle hiçbir bağlılığı, benzerliği yoktur. O’nun sıfatlarını gösterdiği için "Vahdet-i vücud" desinler veya demesinler, varlık ikidir: Birisi hakikatte var olan Hak teâlâdır. İkincisi zıl (gölge) gibi olan mahluklardır. Eski Yunan felsefecilerinden Sofistaiyyelerin sandığı gibi, "Var olan birdir, ondan başkası hep vehim ve hayaldir" demek yanlıştır.

Farsça iki beyit tercümesi:
Onu önceden anlayınca sen,
Kendini o yana tam bağlarsın.
Kimin zılli olduğunu bilsen,
Gam yemezsin kalsan veya ölsen!

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi