"Bu mektup, Meyan Şeyh Bedîüddin’e yazılmıştır. Kur’an-ı Kerim’deki muhkem ve müteşabih olan ayet-i kerimeleri bildirmektedir:

Alemlerin Rabbi olan Allahü teâlâya hamdolsun! Peygamberlerin en üstünü olan Muhammed aleyhisselama “aleyhi ve aleyhim ve alâ âlihi ve ashâbihittayyibînettâhirîn ecmaîn” salât ve selâm olsun! Allahü teâlâ, bizi ve sizi ilimde rasih olanlardan eylesin!

Kardeşim! Allahü teâlâ, Kendi kitabını ikiye ayırdı: (Muhkemât) ve (Müteşâbihât). Bunlardan birincisi, İslamiyet bilgilerinin ve ahkâmının kaynağıdır. İkincisi, hakikatlerin ve sırların hazinesidir. El, yüz, ayak, baldır, parmaklar ve parmak uçları, Kur’an-ı Kerim’de ve hadis-i şeriflerde yazılıdır. Bunların hepsi müteşabihattandır. Bunlar gibi, Kur’an-ı Kerim’deki surelerin başında bulunan harfler de müteşabihattandır. Bunların ne demek olduğu, yalnız (ulemâ-i râsihîn) denilen büyüklere bildirilmiştir. Ayet-i kerimedeki "El" kelimesinin kudret demek olduğunu ve "Yüz" kelimesinin zat demek olduğunu sanmayınız! Bunlar çok gizli, derin bilgilerdir. En yüksek olanlara bildirilmiştir. Surelerin başındaki (Hurûf-ı mukattaât) denilen harfler ile ne bildirildiği nasıl anlatılabilir? Çünkü bunların her harfi, aşık ile maşuk arasındaki gizli esrarın denizleridir. Sevenle sevgilinin ince işaretlerinden örtülü birer işarettir.

Muhkemât, her ne kadar Kur’an-ı Kerim’in temelleridir; fakat bunların meyveleri ve neticeleri olan müteşâbihât, Kur’an-ı Kerim’in maksatları ve gayeleridir. Temel, binayı tutmaktan başka bir şeye yaramaz; neticeleri, meyveleri elde etmek için vasıtadan başka bir şey değildir. Bundan dolayı Kur’an-ı Kerim’in özü müteşâbihâttır. Kur’an-ı Kerim’deki muhkemât ise bu özün, bu çekirdeğin kabuğudur. Müteşâbihât; şifre ile, işaret ile aslı, özü bildiriyor; uluhiyet mertebesinin inceliklerini haber veriyor. Muhkemât böyle değildir. Müteşâbihât, hakikatlerdir. Muhkemât ise müteşabihatın yanında o hakikatlerin suretleri, görünüşleridir. Kur’an-ı Kerim’deki bilgilerin özü ile kabuğunu ve hakikati ile suretini birlikte elde edebilen alime (Âlim-i râsih) denir. Zahir alimleri bu ilimlerin yalnız kabuğunu öğrenirler, yalnız muhkemâtı bilirler. (Ulemâ-i râsihîn) ise muhkemât bilgilerini elde ettikten sonra müteşâbihât ile ne denilmek istenildiğini anlarlar. Sure ile hakikati, yani muhkem ile müteşâbihi birleştirirler.

Fakat muhkemâtı öğrenmeden ve muhkemâtın emirlerini ve yasaklarını yapmadan müteşâbihâta mana vermeye kalkışan ve sureti bırakarak hakikati arayan kimse cahildir, hem de kendi cehaletini anlamayan kara cahildir. Doğru yoldan çıkmıştır da kendi sapıklığından haberi yoktur. Bu dünyada suret ile hakikatin bir arada bulunduğunu bilmiyor. Bu dünya durdukça hiçbir hakikat suretten ve şekilden ayrılmaz. Hicr suresinin doksan dokuzuncu ayetinde mealen, (Sana yakîn gelinceye kadar, Rabbine ibadet et) buyuruldu. Burada yakîn demek mevt, yani ölüm olduğunu tefsir alimleri bildirmektedir. Allahü teâlâ, bu ayet-i kerimede ölüm gelinceye kadar ibadet yapılmasını emretmektedir. Ölüm de bu dünyanın sonu demektir. Çünkü hadis-i şerifte, (Bir kimse ölünce, o’nun kıyameti kopmuş olur) buyuruldu.

Ahiret hayatında hakikatler meydana çıkacaktır; orada suretler hakikatlerden ayrılacaktır. Dünya hayatı başkadır, ahiret hayatı başkadır. Bu iki hayatı birbiri ile karıştıran ya cahildir veya zındıktır. Zındık, din perdesi altında İslamiyet’i yıkmaya çalışır. Çünkü İslamiyet’in cahillere olan her emri, alimlere de ve tasavvuf yolunun sonuna varanlara da emredilmiştir. İslamiyet’in emirlerini yapmakta bütün müminler ve ariflerin en yüksek derecede olanları arasında hiç ayrılık yoktur. Tasavvufçuların cahil olanları ve mülhidler yani zındıklar, İslamiyet’in emir ve yasaklarından kendilerini sıyırmak istiyorlar. "Bu emirler ve yasaklar yalnız cahil kimseler içindir" diyorlar. Tasavvufçulara ve tarikatçılara yalnız marifet ve hakâyık-ı Kur’âniyye’yi öğrenmek emrolundu diyorlar. O kadar cahildirler ki; amirlere, kumandanlara ve devlet adamlarına da yalnız adalet ve insaf etmeleri emrolundu, bunlara başka bir ibadet emrolunmadı diyorlar. "İslamiyet marifet elde etmek için lazımdır, marifet elde edenlerin İslamiyet’e uymalarına lüzum yoktur" diyorlar. Yukarıdaki ayet-i kerime de yakîn demek marifetullah demektir; Sehl bin Abdullah-ı Tüsterî de böyle demiştir diyorlar. Bu ayet-i kerimeyi, "Allahü teâlânın marifetine kavuşuncaya kadar ibadet ediniz!" demektir diye anlıyorlar. Ehl-i sünnet alimlerinden bu ayet-i kerimedeki yakîne "marifetullah" diyen olmuş ise de, “Marifetullah elde edinceye kadar ibadet zahmeti ve güçlüğü bulunur, sonra bu güçlük kalmaz” demişlerdir. Yoksa "sonra ibadet etmek kalmaz" dememişlerdir. Böyle söylemek ilhad ve zındıklık olur.

Bunlara göre arifler ibadet yapmakla emrolunmadı. Bunlar gösteriş için ibadet ederler, talebelere ve kendilerine uyanlara öğretmek için yaparlar; yoksa ibadet yapmaya ihtiyaçları yoktur derler. Bu sözlerine herkesi inandırmak için Ehl-i sünnet alimlerinin, “Üstad, münafık ve mürâî (gösterişçi) olmadıkça talebe o’ndan bir şey öğrenemez” sözünü ileri sürerler. Bu zındıkları Allahü teâlâ yok eylesin! Bilmiyorlar ki ariflerin ibadete ihtiyaçları o kadar çoktur ki cahillerin ihtiyacı bunun onda biri kadar bile değildir. Çünkü arifler ibadet etmekle yükselebilirler; o’nların ilerlemeleri İslamiyet’e uymaya bağlıdır. İbadetlerin cahillere kıyamette verilecek olan karşılığına arifler bu dünyada kavuşmaktadır. Bundan dolayı ariflerin ibadet yapması daha çok lazımdır; o’nların İslamiyet’e uymaya ihtiyaçları daha çokdur.

İslamiyet’in sureti ve hakikati vardır; bu ikisine birlikte din denir. Suret dediğimiz dinin bilinen emirleri ve yasaklarıdır; hakikat de İslamiyet’in iç yüzüdür. Kabukla özün her biri İslamiyet’in parçasıdır. Muhkem ve müteşabihten her biri İslamiyet’in kısımlarıdır. Ulemâ-i zâhir, İslamiyet’in yalnız kabuğunu öğrenmişlerdir. Ulemâ-i râsihîn (kaddesallahü esrârehümül-azîz), İslamiyet’in kabuğunu ve özünü birlikte elde etmişlerdir; suret ile hakikati bir araya getirmişlerdir. İslamiyet’i bir insana benzetebiliriz; o’nun da insan gibi sureti ve hakikati vardır. Çok kimseler o’nun suretiyle kalmışlar, hakikatine ve özüne inanmamışlardır. Rehberlerini yalnız doğru yolu gösterici ve kalbi temizleyici olarak bilmişlerdir; bunlar zahir alimleridir.

Birçok kimse de İslamiyet’in yalnız hakikatine tutuldular. Fakat bunu İslamiyet’in hakikati bilmediler; "İslamiyet yalnız surettir ve kabuktur" dediler. "İslamiyet’ten başka bir öz, bir hakikat vardır" dediler. Bununla beraber İslamiyet’e tam uydular, İslamiyet’i elden bırakmadılar, sureti elden kaçırmadılar. İslamiyet’in bir hükmünü yerine getirmeyene yıkıcı ve sapık dediler; bunlar Allahü teâlânın evliyasıdır. Allahü teâlânın sevgisine dalmışlar, O’nun masivasını unutmuşlardır.

Birçokları da İslamiyet’in suretle hakikatin ikisine birlikte denir dedi; öz ile kabuğun ikisinin de İslamiyet olduğuna inandı. İslamiyet’in hakikatini bırakarak yalnız suretine sarılmaya kıymet vermediler. "Suret olmadan yalnız hakikati elde etmek de tam olmaz, noksan olur" dediler. Hakikati elde etmeden yalnız surete sarılanı da Müslüman bildiler ve kıyamette kurtulacağını söylediler; ulemâ-i zâhir ve bütün müminler böyledir dediler. "Surete sarılmaksızın hakikat elde edilemez" dediler; elde edilir diyenlere zındık ve sapık dediler. Bu keskin görüşlü büyüklere göre görünür görünmez bütün üstünlükler hep İslamiyet’in içindedir. İlahi ilim ve marifetler, Ehl-i sünnet alimlerinin bildirdikleridir. Binlerce şühud ve müşahedenin kıymeti; bir itikat bilgisi olan, “Allahü teâlâ hiçbir şeye benzemez, hiç kimse tarafından anlaşılamaz” sözünün kıymeti ile bir olamaz. İslamiyet’in hükümlerinden bir hükmüne uymayan bir kimsede hasıl olan hâllere, vecdlere, tecellilere ve zuhurlara hiç değer vermezler; bunların istidraç olmasından korkarlar. Böyle söyleyenler Allahü teâlânın hidayetine kavuşan Ulemâ-i râsihîn’dir. Hakâyık-ı Kur’âniyye ve işin iç yüzü o’nlara bildirilmiştir. İslamiyet’in edeplerini gözettikleri için İslamiyet’in hakikatine kavuşmuşlardır.

Yukarıda bildirilen ikinci kısım böyle değildir. Bunlar da hakikati arıyor, hakikate tutulmuş ve İslamiyet’in ahkâmına elden geldiği kadar sarılmış iseler de bu hakikati İslamiyet’in dışında biliyorlar. İslamiyet’i bu hakikatin kabuğu sanıyorlar. Bunun için bu hakikatin görüntülerinden, zıllerinden bir zille bağlanıp kalmışlardır; bu hakikatin özüne ve iç yüzüne kavuşamamışlardır. Bunun için bunların evliyalığı bir zilde kalmış, Allahü teâlânın sıfatlarının görüntülerine varabilmişlerdir. Ulemâ-i râsihîn’in evliyalığı ise asıldadır; asıla kavuşturan yolu bulmuşlardır. Zıllerin perdelerinin hepsini aşmışlardır. Bunların evliyalığı, peygamberlerin velâyetidir (a.s.). Öteki evliyanın velâyeti ise peygamberlerin (aleyhimüssalavâtü vettehıyyât) velâyetinin gölgesidir.

Çok zamandan beri bu fakir; müteşabihatın neyi gösterdiğini yalnız Allahü teâlâ bilir sanıyordum, ulemâ-i râsihîn yalnız bunlara iman eder diyordum. Alimlerin ve tasavvufçuların müteşabihat için verdikleri manaları uygun bulmuyordum; örtülebilecek olan manaların bunlar olduğunu sanmıyordum. Mesela Aynülkudat-ı Hemedanî (rh.a.) hazretleri, "Elif Lâm Mîm"den elem ve dert manasını anlamıştır; çünkü aşk ve muhabbete elem lazımdır. Çok zaman sonra Allahü teâlâ lütfederek ve ihsan ederek müteşabihatın tevilinden yani işaret ettikleri manalardan bu fakire (rahmetullahi aleyh) az bir şey bildirdi. Bu büyük denizden bu miskinin uygun yaratılmış toprağına birkaç damla serpildi. Ulemâ-i râsihîn’e de müteşabihatın tevilinden ve işaret ettikleri ince bilgilerden çok şeyler ihsan edildiğini anladım. Bize doğru yolu gösteren Allahü teâlâya hamdolsun! Allahü teâlâ bize doğru yolu göstermeseydi kendimiz bulamazdık. Rabbimizin peygamberleri hep doğru söylemişlerdir. Bildirdiğiniz rüyaların tabirini buluştuğumuzda söylerim; o’nun yerine ince marifetleri yazdım. Kusuruma bakmayınız! Size ve doğru yolda olanlara ve Muhammed Mustafa’nın (aleyhi ve alâ ihvânihissalavâtü vetteslîmâtül ulâ) izinde gidenlere selam olsun!

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi