"Bu mektup, Molla Abdülhay için yazılmıştır. (İlm-ül-yakîn), (Ayn-ül-yakîn) ve (Hakk-ul-yakîn) bildirilmektedir:

Allahü teâlâ, size her şeyin hakikatini, doğrusunu bildirsin! Allahü teâlânın zatını, Kendisini tanımakta (İlm-ül-yakîn) demek, O’nun kudretini gösteren ayetleri, alametleri görmektir. Bu ayetleri (Basiret) ile yani kalp gözü ile görmeye (Seyr-i afakî) derler. Zat-ı ilahînin şühudu ve huzuru ise yalnız (Seyr-i enfüsî) ile ilerlemekte olur. Bu seyr, salikin kendinde olan ilerlemesidir.

Farsça beyit tercümesi:
Ömür boyu yol alsa,
hep seyr eder kendinde.

Salikin kendi dışında olan müşahedeleri, Allahü teâlânın zatını bildiren işaretleri, alametleri görmektir; Allahü teâlânın Kendisini müşahede etmek demek değildir. Hakâyık-ı Kur’âniyye’yi bilenlerin başı ve ariflerin büyüğü, İslam dinine yardım edenlerin önderi olan Hace Ubeydullah (kuddise sirruhül-akdes) buyurdu ki: “Seyr, yani ilerlemek, iki türlüdür: Doğru üzerinde seyr ve daire üzerinde seyr. Doğru üzerinde seyr, uzaklarda dolaşmaktır. Daire üzerinde seyr ise yaklaşmaktır. Bir doğru üzerinde seyr, dileği kendi dairesinin dışında aramaktır. Daire üzerinde seyr ise kendi kalbinin etrafında dönmektir ve dileği kendinde aramaktır.”

Görülüyor ki; hissedilen veya Alem-i misal’de görülen şekillerden herhangi biri olan ve nurlar, ışıklar gerisinde bulunan tecelliler, görünmeler hep (İlm-ül-yakîn) hasıl eder. Her ne şekil olursa olsun ve nasıl nur olursa olsun; renkli nur olsun, renksiz nur olsun, sınırlı olsun veya sonsuz olsun, bütün dünyayı doldursun veya doldurmasın; nurların ve şekillerlerin hepsi ilm-ül-yakîn içindedir. Mevlana Abdurrahman-ı Cami (kuddise sirruhussâmî) hazretlerinin (Leme’ât) kitabındaki beyitlerden birinin tercümesi:

Ey dost! Seni her yerde ararım,
Her an senden haberler sorarım.

Beytini açıklarken buyuruyor ki: “Bu beyit, dostu afakta yani insanın dışında görmeyi haber veriyor; İlm-ül-yakîni bildiriyor.” Bu şühud maksattan, dilekten haber vermediği için, O’nun huzurunu ancak işaretlerle ve düşüncelerle hasıl ettiği için; ateşi bildiren dumanın ve hararetin şühudu gibidir. Bunun için bu şühud ilm-ül yakînden ileri gidemez; (Ayn-ül-yakîn) bilgisi hasıl edemez, salikin varlığını yok edemez.

Ayn-ül-yakîn ise ilm-ül-yakîn ile bilindikten sonra Allahü teâlâyı müşahede etmektir. Bu şühud, salikin varlığını yok eder. Bu şühud çoğalınca salikin taayyünü büsbütün yok olur. Kendi taayyününden hiçbir şeyi müşahede etmez; yani kendini müşahedede fani olur. Bu (Taife-i aliyye) “kaddesallahü teâlâ esrârehüm” arasında bu şühuda (İdrak-i basit) denir, (Marifet) de derler. Bu idrak cahillerde de, yüksek olanlarda da vardır; fakat birbirlerine benzemez. Yüksek olanlarda mahlukların şühudu, Allahü teâlânın şühuduna mani olmaz. Belki onlar, Allahü teâlâdan başka hiçbir şeyi müşahede etmezler. Cahillerde böyle değildir; mahlukların şühudu Hak teâlânın şühuduna mani olur. Bu şühuddan haberleri olmaz, bunu idrak etmezler. Bu Ayn-ül-yakîn, İlm-ül-yakîni örter; önceden İlm-ül-yakîn de Ayn-ül-yakîni örtüyordu. Bu şühud hasıl olunca şaşkınlık ve bilgisizlik olur, ilim kalmaz. Büyüklerden birkaçı: “İlm-ül-yakîn, ayn-ül-yakîni örter. Ayn-ül-yakîn de ilm-ül-yakîni örter” buyurdu. Yine buyurdular ki: “Tam marifet hasıl olduğunu anlamak için kendi sırrına bakmak ve orada hiçbir bilgi bulmamak lazımdır. Böyle olan kimsenin marifeti tamdır. Marifetin bundan ötesi yoktur.” Büyüklerden birkaçı da: “Allahü teâlâyı en çok tanıyan arifin, Allahü teâlâyı bilmesi çok az olur; hayrete düşer, şaşırır kalır” buyurdu.

(Hakk-ul-yakîn) demek, yakîn yani anlamak kalmadıktan ve arif yok olduktan sonra Allahü teâlâyı müşahede etmektir. Ama arifin Hak teâlâyı şühudu, Hak teâlâ iledir (celle ve alâ); kendi müşahedesi değildir. Sultanın eşyasını ancak kendi vasıtaları taşır. Hakk-ul-yakîn bilgisi (Beka-billah) makamında hasıl olur. Hadis-i kudside: (Benimle işitir ve Benimle görür) buyuruldu ki bu makamı göstermektedir. Salikte tam fena hasıl olduktan, Zat-ı ilahîde ve sıfatlarında fani olduktan yani zattan ve sıfatlarından başka her şeyi unuttuktan sonra; Allahü teâlâ salike yeni bir vücut (varlık) ihsan eder. Onu şaşkınlıktan, şuursuzluktan kurtarır; şuur ve uyanıklık verir. İhsan olunan bu varlığa (Vücud-ı mevhûb-ı Hakkânî) denir. Bu makamda İlm-ül-yakîn ile Ayn-ül-yakîn birbirini perdelemez, örtmez. Şühud ile birlikte ilim vardır; ilim var iken de müşahede etmektedir.

Arif bu makamda kendi taayyününü Hak teâlâ sanmıştır; kendisinin mahluk olan taayyünü olduğunu anlamamıştır. Çünkü hiçbir mahluku müşahede etmemektedir. Tecelliyat-ı suriyyede kendi taayyünlerini ve suretlerini Hak teâlâ olarak tanımaktadır. Onlar kendisinin mahluk olan taayyünleridir. Bu taayyünlerinde fani olmadığı için bunların müşahedesini "Şühud-ı Hak" sanmaktadır. Bu nerede, o nerede? Toprak için olan nedir, her şeyin sahibi için olanlar nedir?

Cahiller bu sözleri işitince (Tecelli-i surî) ile (Hakk-ul-yakîn)in birbirinden başka olmadığını sanırlar. Her ikisi de kendini Hak teâlâ sanmaktır. Fakat arif, Tecelli-i surîde kendi suretine, şekline "Ben" der; Hakk-ul-yakînde ise kendi hakikatine, özüne "Ben" der. Tecelli-i surîde Hak teâlâyı kendi görür; bu makamda ise Hak teâlâyı Hak teâlâ ile görür, kendisi göremez. Görülüyor ki Tecelli-i surîde şühud sözü bir bakımdan söylenebilir. Çünkü Hak teâlâ ancak Hak teâlâ ile görülebilir; bu da Hakk-ul-yakîn mertebesindedir. Burada şühud demek tam yerinde olur. Zamanımızdaki birkaç şeyh, bu inceliği ve ayrılığı anlamadıkları için ve yakînlik deyince maddelerin birbirine yakın olmasını düşündükleri için din büyüklerine dil uzatıyorlar. Hakk-ul-yakîni yukarıda açıkladığımız gibi bildirenleri kötülüyorlar. “Allahü teâlâyı tanımak Tecelli-i surîde hasıl olur” diyorlar. Hâlbuki Tecelli-i surî sülükün yani bu yolculuğun başlangıcında hasıl olmaktadır; onlar buna Hakk-ul-yakîn diyorlar. Hâlbuki Hakk-ul-yakîn yolun sonunda ele geçebilir. Onların yolun sonunda kavuştukları ve Hakk-ul-yakîn dedikleri, bize yolun başında Tecelli-i surî olarak hasıl olmaktadır. Allahü teâlâ, dilediğini doğru yola kavuşturur.

Vesselam.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi