"Bu mektup, Molla Abdülkadir-i Enbâlî’ye yazılmıştır. Hâller, vecdler, Alem-i emre bağlı şeylerdir. Bunları bilmek Alem-i halk ile olur. Bu mektupta bildirilenler, eski marifetlerdir. Bunların yenisi büyük oğluna yazdığı mektupta bildirilmiştir:

İnsanın bir görünen zahiri vardır, bir de görünmeyen batını vardır. İnsanın zahiri Alem-i halktan yapılmıştır, batını Alem-i emrdendir. Tasavvuf yolunun başında ve ortasında hâller, vecdler, müşahedeler ve tecelliler hasıl olur. Bunlar insanın batını olan Alem-i emre bağlı şeylerdir. Bu yolun sonunda hasıl olan şaşkınlık, cehalet, acz ve ümitsizlik gibi şeyler de Alem-i emre bağlıdır. İnsanın zahiri kuvvet bulunca bu da bu şeylerden pay alır. Her ne kadar devamlı olmaz ise de bir şeyler hasıl olur. (Kerimlerin sofrasından toprağa da bir pay düşer) sözünde olduğu gibi, Alem-i emrde olanlardan Alem-i halka da biraz serpilir. Zahirin asıl işi, bütün bunları bilmektir. Çünkü batında bunlar hasıl olur; fakat bunları bilmez. Zahir olmasaydı bir şey bilinmez, hasıl olan şeyler birbirinden ayırt edilemezdi. Tasavvuf yolunda ilerlemenin ve makamların Alem-i misalde işaretlerle gösterilmesi, zahirin anlaması içindir.

Görülüyor ki hâller batın içindir, bu hâlleri bilmek zahir içindir. Bundan anlaşılıyor ki hâllerini bilen evliya ile hâllerini bilmeyen evliyada hâllerin bulunması bakımından ayrılık yoktur. Bu hâlleri bilmek bakımından fark olabilir. Bunun gibi, bir adam çok acıkır, açlık dayanılmayacak kadar artar; adam kıvranır durur. Bu sıkıntılara açlık dendiğini de bilir. Başka birisi de böyle açlıktan kıvranır; fakat bu sıkıntılara açlık denildiğini bilmez. Bunların ikisinde de açlık hâli vardır, aralarında ayrılık yoktur. Ayrılıkları yalnız açlık denildiğini bilmekte ve bilmemektedir.

Hâllerini bilmeyenler de ikiye ayrılır: Birincileri, hâllerin hasıl olduğunu bilmez; değişik değişik hâller olduğunu anlamaz. İkincileri, bu değişiklikleri bilir; fakat her bir hâlin ne olduğunu bilmez. Bu ikincilere de ilim sahibi denir ve irşat etmeye elverişli olurlar. Hâlleri birbirinden ayırmak her rehberin yapacağı iş değildir. Belki yüzlerce sene geçtikten sonra bu nimete kavuşan biri bulunabilir. Başkaları kendi hâllerini bu nimet sahibinden öğrenirler. Ülülazm olan peygamberler “salavâtüllahi teâlâ ve teslîmâtühü aleyhim” birbirinden yüzlerce sene sonra gönderilirdi. Ayrı hükümler, başka başka dinler bunlar ile gönderilirdi. Başka peygamberler “aleyhimüssalavâtü vettehıyyât” onların dinlerine uyarlardı; yalnız onların hükümlerini bildirirlerdi.

Farsça mısra tercümesi:
Herkesin işi için yaratır bir kulunu.

Vesselam.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi