"Bu mektup, Mir Seyyid Muhibbullah-ı Mankpûrî’ye yazılmıştır. Sima, raks ve vecd üzerinde bilgi vermekte, ruhtan açıklama yapmaktadır:

Bismillâhirrahmânirrahîm. Allahü teâlâya hamd olsun! O’nun seçtiği kullarına selam olsun! Allahü teâlâ, sana her şeyin doğrusunu düşünen ve doğrusunu bulan akıl versin ve her şeyin doğrusunu bildirsin! Vecd ve sima [yani kaside, ilahi dinleyerek kendinden geçmek, kimlere faydalıdır? Bunlar], hâlleri değişen, her zamanda başka türlü olan, bir zaman şuurlu, bir zaman şuursuz olan kimseler için faydalıdır. Bunlara (Erbab-ı kulûb) denir. Bunlara Allahü teâlânın sıfatları tecelli eder. Her sıfatın tecellisinde başka bir hâl alırlar. Sonsuz olan sıfatların ve isimlerin tecellileri, tesirleri altında hâlden hâle dönerler. Hâlleri değişir, dilekleri hep değişir. Bunlar devamlı bir hâlde kalamaz. Zamanları değişmeden olamaz. Bir zaman (kabz) yani sıkıntı, başka zaman (bast) sevinç içindedirler. Bunlara (İbnü’l-vakt) de denir. Hâllerin tesiri altında mağlubdurlar. Bir zaman yükselirler, başka zaman aşağı derecelere düşerler.

Tecelliyat-ı zatiyyeye kavuşanlar kalp makamından yukarı çıkmışlar, kalbin sahibine varmışlardır. Hallere köle olmaktan kurtulmuşlar, halleri verene ulaşmışlardır. Bunların vecd ve simaa ihtiyaçları yoktur. Çünkü zamanları değişmez. Hâlleri devamlıdır. Daha doğrusu vakitleri ve hâlleri yoktur. Bunlara (Ebül-vakt) ve (Erbab-üt-temkin) denir. Bunlar kavuşmuşlardır. Hiç geri dönmezler. Bir şey kaybetmezler. Bir şey kaybetmeyen, bir şey bulmaz. Evet, sona kavuşanlar arasında, vakitleri devamlı olduğu hâlde simadan faydalananler de vardır. Bunları biraz aşağıda açıklayacağız inşallahü teâlâ.

Sual: Resulullah “s.a.v.”: “Allahü teâlâ ile öyle vaktim olur ki, o anda hiçbir melek ve hiçbir peygamber bana yaklaşamaz” buyurdu. Bu hadis-i şerif vaktin devamlı olmadığını göstermiyor mu?

Cevap: Bu hadis doğru ise, âlimlerin çoğu burada bildirilen vaktin devamlı olduğunu anlamışlardır. Şöyle de deriz ki; devamlı olan vakitte ara sıra hususi hâller de olur. Bu hadis-i şerif bu hâlleri bildirmektedir.

Sual: Teganni dinlemek, bu hâllerin bulunduğu zaman belki faydalı olur. Böyle olunca nihayete kavuşanlar da bu hâlleri elde etmek için simaa muhtaç olur.

Cevap: Bu hâller namaz kılarken hasıl olmaktadır. Namazın dışında da hasıl olursa namazın tesiri iledir. Hadis-i şerifte: “Gözümün nuru namazdadır” buyuruldu. Bu hadis-i şerif, belki çok seyrek olan bu hâlleri göstermektedir. Başka bir hadis-i şerifte: “Kulun Rabbine en yakın olduğu zaman, namazdaki zamanıdır” buyuruldu. Alak suresi on dokuzuncu son ayetinde mealen: “Secde et, Rabbine yaklaş!” buyuruldu. Allahü teâlâya yakınlık çok olduğu zaman, başkalarının bulunması, araya karışmaları da o kadar azalır. Bu hadis-i şerif ve bu ayet-i kerime gösteriyor ki o vakit, namazda olan vakittir. Vaktin devamlı ve kavuşmanın aralıksız olduğu, tasavvuf büyüklerinin söz birliğinden de anlaşılmaktadır. Zünnûn-ı Mısrî buyuruyor ki: “Geri dönen, yalnız yoldan dönmüştür. Kavuşan, geri dönmez.”

(Yâd-ı dâşt), devamlı huzur demektir. Her an Allahü teâlânın huzurunda olmaktır. Bu nimet, bu yolun büyükleri olan Hacegân “kaddesallahü teâlâ ervâhahüm ve esrârehüm” hazretlerinin yolunda çalışanların eline geçmektedir. Vaktin devamlı olduğunu inkâr etmek, sona varamamayı gösterir. Büyüklerden birkaçı, mesela İbni Atâ ve benzerleri “rh.a.im ecmaîn”: “Allahü teâlâya kavuştuktan sonra beşeriyet hâllerine dönülebilir” demiştir. Bu sözden vaktin devamsızlığı anlaşılır. Fakat sözlerine dikkat edilirse "dönülebilir" diyorlar, "dönenler vardır" demiyorlar. Çünkü insanlık sıfatlarına dönen hiç olmamıştır. Böyle olduğunu erbabı iyi bilir. Buradan anlaşıldı ki tasavvuf büyükleri, vasıl olanın geri dönmeyeceğini söz birliği ile bildirmiştir. Bu söz birliğinden ayrılan birkaç kişi dönmek caizdir demiştir.

Sona varanlardan birçokları yüksek derecelerden bir dereceye kavuştuktan ve (Cemal-i ilahî)yi müşahede hasıl olduktan sonra kendilerine soğukluk ve gevşeklik hasıl oluyor. Böylece kavuşturucu mertebelere yükselmeleri duruyor. Bunların daha kavuşturacak konakları aşması lazımdı; yaklaştıran derecelerin hepsini geçmemişlerdi. Bu soğuklukla beraber yükselmek, yaklaşmak arzusundadırlar. İşte bu vakit sima bunlara fayda verir; hararetlerini, enerjilerini artırır. Sima yardımı ile yaklaştırıcı mertebelere yükselirler. Sükûnet bulduktan sonra bu mertebelerden geri dönerler. Fakat inerken o makamlardaki hâllerini kaybetmezler. Bu vecd, bu buluş; kaybettikten sonra olan buluş değildir. Çünkü vuslatı, huzuru hiç kaybetmezler. Her an kavuşmuş oldukları hâlde kavuşturucu konaklara yükselmeleri içindir. Sona gelenlerden vasıl olanların simaları, vecdleri de böyledir. Fena ve bekaya kavuşanlara cezbe verirler. Lakin soğuklukları, gevşeklikleri olduğu için yüksek konaklara çıkabilmek için yalnız cezbe iş göremez; sima da lazım olur.

Tasavvuf büyüklerinden birçokları da “kaddesallahü teâlâ esrârehüm”, velayet derecesine kavuştuktan sonra nefisleri kulluk makamına iner. Ruhları, kendi makamlarında Cenab-ı Hakk'a karşıdır. Kulluk makamında bulunan nefs-i mutmainneden her zaman ruha yardım gelir. Ruh bu yardımı ile matluba aşina olur. Bu büyükler ibadetle rahat ederler. Kulluk vazifelerini görmekle sükûnet bulurlar. Yükselmek arzuları azdır. İslamiyet’e uymak nuru ile parlamışlardır. Kalp gözleri, sünnete uymak sürmesi ile kuvvet bulmuştur. Bunun için keskin görüşlüdürler. Uzaktan öyle şeyler görürler ki yakında olanlar onları göremez. Yükselmeleri az ise de nurları çoktur. Aslın nurları ile aydınlanmışlardır. Bu makamlarında iken şanları, kıymetleri büyüktür. Simaa, vecde ihtiyaçları yoktur. Sima yerine ibadetlerden istifade ederler. Asıldan aldıkları nurlar, yüksek makamlara çıkmış gibi fayda verir. Sima ve vecde düşkün olan taklitçiler, bunların yüksek şanlarını bilmedikleri için kendilerini aşık, bunları zahid sanırlar. "Aşk ve muhabbet yalnız raksda, vecdde bulunur" derler.

Sona kavuşanlardan birçokları da vardır ki (Seyr-i ilallah) yolculuğundan ve (Beka-billah) makamına kavuştuktan sonra bunlara kuvvetli cezbe ihsan ederler. Kanca takıp çeker gibi sürüklerler. Orada soğukluk bulaşmaz, gevşeklik gelmez. Yükselmek için şaşılacak şeylere ihtiyaçları yoktur. Bunların dar olan halvetlerine sima ve nağme yanaşamaz. Vecd ve tevacüd ile ilişikleri yoktur. Yetişebilecek en son mertebeye çekilir, ulaştırılırlar. O Server’e “aleyhissalavâtü vetteslîmât vettehıyyât” uymak sayesinde, o Server’e “s.a.v.” mahsus olan makamdan pay alırlar. Böyle kavuşmak ancak (Efrad) denilen seçilmişlere nasip olur. (Kutup)lar da bu makamdan pay alır. Ancak Allahü teâlânın ihsanı ile sonun sonuna kavuşan bir seçilmişi bu aleme geri çevirirlerse ve yaratılışta uygun olanları yetiştirme vazifesi buna verilirse nefislerini kulluk makamına indirirler. Ruhu nefisten ayrı olarak Allahü teâlâya doğru olur. İşte bu, ferdiyyet kemallerine sahiptir. Kutubların yetiştirme yetkisine maliktir. Burada kutup dediğimiz (Kutb-i irşat)dır, (Kutb-i evtad) değildir. Zıl makamlarının bilgileri ve asıl makamlarının marifetleri kendisine verilmiştir. Daha doğrusu onun makamında ne zıl vardır ne de asıl vardır; zılden, asıldan ileri geçmiştir. Böyle bir kâmil ve mükemmil çok ender yetişir. Asırlardan, uzun yıllardan sonra bir tane bulunursa yine büyük nimettir. Her şey onunla nurlanır. O’nun bir bakışı kalp hastalıklarını giderir. Bir teveccühü, beğenilmeyen kötü huyları silip süpürür. Uruç makamlarının hepsinden daha yukarıya çıkmış, kulluk makamına inmiştir. İbadet etmekte rahat bulmuştur. Velayet makamlarının en üstünü olan (Abdiyyet) makamında yerleşen seçilmişleri de vardır. (Mahbubiyyet mansıbı)na kabiliyet de buna verilir. Bu ise velayet mertebesinin bütün kemallerini taşımakta ve davet derecesi makamlarının hepsini içine almaktadır. (Velâyet-i hâssa)dan ve (Nübüvvet makamı)ndan pay almaktadır. O’nun şanını şu mısra kısaca bildirmektedir:

Bütün güzellerde bulunan, yalnız sende vardır!

Başlangıçta olanlara vecd ve sima zararlıdır. Yükselmesine engel olur. Şartlarına uygun olsalar da zararlıdırlar. Simanın şartları, bu mektubun sonunda inşallah bildirilecektir. Bunun vecdi bozuktur, hâl kaplaması suçtur. Hareketleri tabiidir, isteklerine nefsinin şehvetleri karışmıştır. Başlangıçta olan, mübtedî denilenler, (Erbab-ı kulûb) olmayanlardır. Erbab-ı kulûb olanlar yoldakilerdir; mübtedî ile müntehî arasında bulunanlardır. Müntehî demek; sona varmış, (Fanî-fillah) ve (Bakî-billah) olmuş demektir. Bunun da dereceleri vardır. Kavuşmanın da mertebeleri vardır. Her derece, her mertebe birbirinin üstündedir. Bu mertebeler sonsuzdur; kavuşmakla bitmez, tükenmez. Sima yoldakilere ve müntehîlerin birkaçına faydalıdır. Bunu yukarıda bildirmiştik. Şunu da bildirelim ki Erbab-ı kulûb simasız olamaz demek istemiyoruz. Cezbolunmayanlar [çekilmekle şereflenmeyenler], sıkı riyazetler, ağır mücahedeler yardımı ile ilerleyebilirler. Sima ve vecd yalnız bunlara yardımcı olur. Erbab-ı kulûb meczublardan ise cezbe yardımı ile ilerlerler; sima bunlara lazım değildir. Şunu da söyleyelim ki cezb edilmeyen Erbab-ı kulûb için sima her zaman faydalı olmaz. Bundan yardım görebilmek için şartlar vardır; bu şartlar gözetilmezse zararlı olur.

Simanın şartlarından biri, kendini yüksek bilmemektir. Tamam olduğunu sanırsa ilerleyemez. Evet, sima bunu da biraz ilerletirse de sükûn bulduktan sonra o makamdan geri iner. Simanın bundan başka şartları tasavvuf büyüklerinin kitaplarında, (Avarif-ül-mearif) ve benzerlerinde yazılıdır. Zamanımız tarikatçılarının çoğunda bu şartlar yoktur. Şimdi yapılmakta olan sima ve raksların ve toplantıların zararlı olduğu açıktır. Bunların ilerletmeleri nerede? Hiç ilerletmezler; yardım etmekten çok uzaktırlar, fayda yerine zarar verirler.

TENBİH 1: [(Sima); ilahi, mevlid ve kaside ve Kur’an-ı Kerim’i teganni ile okuyanları dinlemek demektir. (Raks); eli, ayakları tempo ile oynatmak ve dans demektir.] Sima ve raks, müntehîlerden birkaçına da lazımdır dedik; çünkü yükselecek çok mertebeleri bulunduğu için yolda sayılırlar. Erişilebilecek mertebelere yükselmedikçe müntehî olmaz, sona varmış sayılmazlar. Seyr-i ilallah sonuna vardıkları için bunlara müntehî denilmiştir. Bu seyrin sonu salikin mazhar olduğu isme kadardır. Fakat bu seyrden sonra bu isimde ve isme bağlı şeylerde de seyr vardır. Bu isimdeki ve kavuşanların bildikleri şeylerdeki seyrden sonra ismin sahibine varıp burada fena ve beka hasıl edince tam müntehî olur. Seyr-i ilallahın doğrusu da budur. İsme kadar olan seyre de (Seyr-i ilallah) denilmiş, o mertebede olan fenaya ve bekaya da (Velayet) adı verilmiştir. (Seyr-i fillah) sonsuzdur denilmesi bekadaki seyr içindir; bütün konakları geçtikten sonradır. Bu seyrin sonsuz olması demek; o isimde seyr olunursa ve bu isimdeki şüunların her biri ile ayrı ayrı ahlaklanırsa sonuna varılmaz demektir. Çünkü her isimde sonsuz şüunlar bulunmaktadır. Eğer yükselirken onu bu isimden geçirirlerse bir adımda geçebilir ve sonun sonuna varabilir. Eğer orada yok olursa çok şerefli olur. Yok eğer insanları yetiştirmek için geri indirirlerse çok büyük üstünlük olur. Bu isme kavuşmanın kolay bir şey olacağını sanmamalıdır. Bu nimete kavuşabilmek için can feda etmek lazımdır. Acaba kimi bu büyük nimete kavuşturmakla şereflendirirler?

Tenzih ve takdis sanılan mertebe çok olur ki teşbih ve tenkistir. Hatta çok mertebeler vardır ki tenzih sanılırlar; hâlbuki ruh makamından da aşağıdırlar. Arşın üstündeki tenzih gibi görünen de teşbih dairesinin içinde olabilir. Münezzeh olarak [yani mahluklarla ilgisi olmayarak] görünen şey, ruh aleminden olabilir. Çünkü Arş; maddeli, cihetli, ölçülü şeylerin sonudur. Ruh alemi cihetli, ölçülü alemin dışındadır; çünkü ruh [madde değildir] mekansızdır, bir yere sığmaz. Ruhun Arşın dışında olduğunu söylemek seni şaşırtmasın. Ruhu kendinden uzak sanma, aranız çok açık zannetme; öyle değildir. Ruh mekansız olmakla beraber onun için her yer birdir. Arşın dışında demekle başka şey anlatılmaktadır; oraya varamayana anlatılamaz. [Ruh, radyo dalgalarına benzetilebilir. Bu dalgalar madde değildir, yer kaplamazlar. Böyle olmakla birlikte her yerde vardırlar denir; çünkü her yerde bulunan radyoda ses hasıl ediyorlar].

Tasavvuf büyüklerinden birçoğu ruh makamına varınca onu Arşın üstünde buluyorlar. Ruhun tenzihini [yani maddelere benzememesini], Allahü teâlânın tenzihi sanıyorlar. Ruh makamının bilgilerini ve marifetlerini ince, gizli şeyler zannediyorlar. "Allahü teâlânın Arş üstünde istivasını anladık" diyorlar. Hâlbuki onların gördükleri nur, ruhun nurudur. Bu fakir “k.s.”de bu makam hasıl olunca şaşırıp kalmıştım. Bereket versin, Allahü teâlânın yardımı imdadıma yetişerek bu tehlikeden kurtarılmıştım. O nurun ruhun nuru olduğunu, Allahü teâlânın nuru olmadığını anlamıştım. Bize bu doğru yolu gösteren Allahü teâlâya hamd olsun! Allahü teâlâ bize doğru yolu göstermeseydi biz onu bulamazdık. Ruh mekansız olduğu için, anlaşılamayacak bir mahluk olduğu için insanı şaşırtmaktadır. Doğruyu açığa çıkaran Allahü teâlâdır; doğru yolu gösteren ancak O’dur.

Bunlardan birkaçı Arşın üstündeki ruhun nuru ile nurlanarak geri dönerler ve onunla beka hasıl ederler. Kendilerini teşbih ile tenzihi birlikte taşıyor sanırlar. Bu nuru kendilerinden ayrı bulurlarsa cemden sonra fark yani birleştikten sonra ayrılmak makamına kavuştuklarını sanırlar. Tasavvufçuların böyle yanılmaları çok olmuştur. İnsanı böyle yanılmaktan ve korkulu yerlerden koruyan ancak Allahü teâlâdır.

Ruh bu madde alemine göre her ne kadar maddesiz ve anlaşılamayacak ise de hiç anlaşılamayana göre anlaşılır olmaktadır. Sanki bu madde alemi ile hiç maddesiz olan mukaddes varlık arasında bir geçit gibidir. Bunun için her ikisine de yakınlığı vardır, her iki bakımdan da incelenebilir. Hiçbir şeye hiç benzemeyen varlık ise böyle değildir. Maddeli varlıkların, aklın ve anlayışın O’na hiçbir bağlılığı yoktur. Bundan dolayı salik, ruhun bütün makamlarını geçmedikçe o isme varamaz. Görülüyor ki önce göklerin her tabakasını ve Arş'ı geçmek lazımdır. Madde aleminden büsbütün çıkmalıdır. Bundan sonra mekansız, maddesiz olan (Alem-i ervah) mertebeleri de aşılmalıdır; bundan sonra bu isme varılabilir.

Efendi, yükseldim, kavuştum sanıyor,
Kendini beğenmiş, yerinde sayıyor.

Allahü teâlâ mahluklara benzemekten çok uzaktır. O ötelerin ötesi, daha ötesidir. Bu (Alem-i halk) denilen madde ve ölçü aleminin ötesi (Alem-i emr)dir. Alem-i emrin ötesi isimlerin ve şüunların zıllerinin ve asıllarının topluca ve ayrı ayrı mertebeleridir. Bu zıl, asıl, mahluklar ve ilahî, toplu ve ayrı ayrı bütün mertebelerin ötesinde hakiki matlubu aramalıdır. Böyle aramak nimetini acaba kime ihsan ederler? Hangi talihliyi bu saadetle şereflendirirler? Bu Allahü teâlânın öyle bir ihsanıdır ki dilediğine verir; Allahü teâlâ büyük ihsan sahibidir. Çok yüksekleri istemelidir; yolda ele geçenlerle oyalanmamalıdır, bunların ötesini aramalıdır.

Sevgiliye kavuşmak ele geçer mi acaba?
Yüksek dağlar ve korkunç tehlikeler var arada!

TENBİH 2: Sonsuz kavuşmak ve devamlı vakit, ancak mutlak fenadan sonra Beka-billah ile şereflenen kimseye nasip olur. O’nun (ilm-ı husulî)si (ilm-i huzurî)ye dönmüştür. Bu sözümüzü daha açıklayalım: Bir kimsenin kendi dışında bulunan bir şeyi bilmesi için o şeyin görüntüsünün zihinde hasıl olması lazımdır. Görüntü hasıl olmaksızın bilmeye (ilm-i huzurî) denir. İnsan kendisini ilm-i huzurî ile bilir; çünkü kendisi kendi zihninde vardır. (İlm-ı husulî)de bilinen şeyin görüntüsü zihinde bulundukça o şey bilinir; zihindeki suret yok olunca o şey unutulur. Bundan dolayı ilm-i husulî devamlı olamaz. İlm-i huzurî böyle değildir; bilinen şey hiç unutulmaz. İnsan kendisini ilm-i huzurî ile bilmektedir; kendisi zihinde hep var olduğundan insan kendini hiç unutmaz. Beka-billah ilm-i huzurî ile olur, hiç unutulmaz. Bunu yanlış anlamamalıdır; Beka-billah kendini Hak bulmaktır sanmamalıdır. Tasavvufçulardan birkaçı burada yanıldı; (Hakkul-yakîn)in böyle olduğunu sandı. Öyle değildir. Tam fenadan sonra hasıl olan Beka-billah'ın böyle bilgileri yoktur. Onların söyledikleri hakkul-yakîn, cezbede hasıl olan Beka-billah ile uygundur. Bizim bildirdiğimiz beka ise başkadır.

Bu şarabı tatmadıkça tadını anlayamazsın!

Görülüyor ki Beka-billah devamlıdır. Burada unutmak hiç olmaz. Beka-billah hasıl olmadıkça devam olamaz. Çoklarına ve hele Ebû Bekir Sıddîk’tan gelen yolda olanlara bu makama yetişmeden önce devamlı görünür ise de doğrusu bizim bildiğimizdir. İşin iç yüzü bize bildirilen gibidir. Her şeyin doğrusunu ancak Allahü teâlâ bilir. Herkesin dönüşü O’nadır. Geçmişte ve gelecekte her hamd, alemlerin Rabbi olan Allahü teâlâ içindir. O’nun Resulü’ne devamlı ve sonsuz dualar ve selamlar olsun.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi