"Bu mektup; hakikatleri bilen kardeşi Meyan Gulam Muhammed hazretlerine yazılmıştır “rh.a.imâ”. Cezbe ve sülûk ve o’nların marifetleri bildirilmektedir:

Bismillâhirrahmânirrahîm. Bize doğru yolu gösteren Allahü teâlâya hamdolsun! Allahü teâlâ bize doğru yolu göstermeseydi biz doğru yolu bulamazdık. Peygamberlerin hepsi “salavâtüllahi teâlâ aleyhim ecmaîn” doğru olarak gelmiştir. O’nların sonuncusu ve en üstünü olan Muhammed aleyhisselam hep doğru söylemiştir “salavâtüllahi sübhânehu ve berekâtühu ve tehıyyâtühu aleyhi ve aleyhim ve alâ men tâbeahüm ecmaîn ilâ yevmiddîn”.

Taleplerin gevşek ve yaratılışları aşağı olduğundan ve kâmil ve mükemmil olan bir rehber bulamadıklarından; uzun yolu kısalttıkları ve yüksekleri bırakıp aşağı şeyler arkasında koştukları görülmektedir. Yolda ellerine geçen en değersiz şeyleri bile bir şey sanıp o’nlara bağlanıp kalmakta ve o’nları aranılan şey sanarak "yolun sonuna vardık, kâmil ve müntehi olduk" demektedirler. Yolun sonuna varanların ve aranılana kavuşanların yolun sonundan ve vardıkları yüksek makamlardan bildirdiklerini; bu aşağı yaratılışlı olanlar, hayalleri geniş olduğu ve nefislerine uydukları için kendi bozuk hâllerine benzetmektedirler.

Farsça mısra tercümesi:
Fare rüyada deve olmuş!

Büyük denizden bir damlaya, hatta damlanın görüntüsüne ve okyanustan bir sızıntıya, hatta bunun görüntüsüne kavuşunca suya kavuştuk sanmışlardır. Maddeden yapılmış olan şeylerin bazısını maddesiz, anlaşılamayan şey bilmişler; o’nları görünce Allahü teâlâya kavuştuklarını sanmışlardır. Benzeri olanı benzeri olmayana benzetmişler; o’nu bırakıp buna sarılmışlar. Anlaşılamayan bilgileri başkalarından öğrenerek inananlar ve anlaşılamayanı arayanlar; sülûk yolunu tamamlamayan bu taleplerden ve serap ile avunan bu susuzlardan kat kat daha iyidirler. Haklı ile haksız arasında ve doğru yolda gidenle yoldan sapan arasındaki ayrılık pek çoktur. Aradıklarına kavuşamayarak mahluku sonsuz bilen taleplere yazıklar olsun! Anlaşılabilen şeyleri anlaşılamayan sanıyorlar. Suçları keşiflerinin yanlış olmasına bağışlanmayıp da hesaba çekilirlerse vay hâllerine! Ya Rabbi! Unuttuklarımızdan, yanıldıklarımızdan bizleri sorumlu tutma!

Bir kimse hacca gitmek istiyor, sevinerek yola çıkıyor. Yolda Kabe’ye benzer bir ev görüyor. Yalnız şekli benziyor ise de o’nu Kabe sanıyor, orada kalıyor. Bir başkası, hacca gitmiş olanlardan duyarak Kabe’ye öğreniyor, o’nu seviyor, hacca gitmek istiyor fakat yola çıkmamış, bir adım atmamıştır. Bununla beraber başka bir şeye Kabe dememiş, yalnız Kabe’ye doğru olarak inanmıştır. Bu kimse yanılmış olan birincisinden daha iyidir. Kabe’ye varmamış fakat başka bir binayı da Kabe sanmamış olan üçüncü bir hac yolcusu; doğru inanan fakat yola çıkmamış olandan elbette daha iyidir. Çünkü bu, hem inanmakta hem de kavuşmak için yolculuk yapmaktadır. O’nun daha üstün olduğu meydandadır.

Doğru yolu bulamayanlardan bir kısmı da kendilerini maksada ermiş sanarak ve kavuştuklarını hayal ederek şeyhlik yapmakta, herkese yol göstermeye kalkışmaktadırlar. Kendileri bozuk oldukları için bu yola uygun olan çoklarını da bozmaktadırlar. Sohbetleri kalpleri kararttığı için taleplerin isteklerini, çalışmalarını yok etmektedirler. Kendileri sapıttıkları gibi başkalarını da doğru yoldan saptırmışlardır. Kendileri yıkıldıkları gibi başkalarını da yıkmışlardır.

Kemale geldiğini, kavuştuğunu sanmak; sülûk yapmamış meczuplarda, cezb edilmeyen saliklerden daha çok olmaktadır. Çünkü mübtedîdeki ve müntehideki cezbeler görünüşte ortaktır; aşk ve muhabbetleri görünüşte eşittir. İşin iç yüzü böyle değildir, hâlleri başkadır:

Farsça mısra tercümesi:
Toprak başkadır, temiz alem başkadır.

Nefsin istekleri karışmış olan her şey bozuktur. Doğru yolda olanın her işi Hak içindir. Bunu biraz sonra inşallahü teâlâ açıklayacağız. Görünüşteki bu benzerlik ve bağlılık yanlış hayallere yol açmıştır. Ebû Bekir Sıddîk’tan gelen yolda cezbe sülûkten önce olduğu için bu yolda, sülûk nimetine kavuşmamış olan meczuplarda böyle hayaller ve bu gibi vehimler çok olur. Bunlardan birçoğuna cezbe makamında çeşitli hâller hasıl olur. Bir hâlden başka bir hâle dönerler. Bunları sülûk konaklarında ilerlemek ve (Seyr-i ilallah) yolculuğu sanırlar. Bu değişmeleri görünce kendilerini (Meczub-i salik) bilirler.

Bunun için kısa aklımla düşündüm ki; cezbe ve sülûkün ne olduklarını, bu iki makam arasındaki ayrılıkları, her birinin kendisini diğerinden ayırmaya yarayan hassalarını ve mübtedî ile müntehinin cezpleri arasındaki farkları ve tekmil ve irşat makamlarının ne olduğunu ve bu makama bağlı olan bilgileri yazayım. Böylece doğruyu açığa çıkarayım, yanlış olanların bozukluğunu göstereyim. Suçlular beğenmeseler de bu hizmeti yapmaya Allahü teâlânın yardımı ile başladım. Doğru yolu gösteren ancak O’dur. O, çok iyi bir sahip ve çok iyi vekildir.

Bu mektupta iki maksatla bir hatime vardır:
Birinci maksatta, cezbe makamındaki marifetler bildirilmektedir.
İkinci maksatta, sülûk bilgileri vardır.
Hatimede, taleplere çok lüzumlu ve faydalı olan çeşitli bilgiler vardır.

BİRİNCİ MAKSAT: Sülûkü bitirmemiş olan meczuplar çok çekilseler de ve hangi yoldan çekilseler de (Erbab-ı kulûb)dandırlar. Sülûk yapmadan ve (nefsin tezkiyesi) olmadan kalp makamından ileri geçilemez; kalbin sahibine varılamaz. O’nların çekilmeleri kalbe olan çekilmedir. O’nların sevgileri kendilerinden değildir, dışarıdandır; kendileri içindir, sevilen için değildir. Çünkü bu makamda nefis ruh ile birleşmiştir, zulmet nur ile bir aradadır. Kalp makamından kurtulmak ve kalbin sahibine kavuşmak ve ruhun aranılana çekilmesi; ruh nefesten kurtulup aranılana dönmedikçe ve nefis ruhtan ayrılarak kulluk makamına inmedikçe olamaz. Bu ikisi bir arada kaldıkça (Hakikat-i camia-i kalbiyye) sağlamdır ve ayaktadır. Yalnız ruhun çekilmesi düşünülemez. Ruhun nefesten kurtulması ancak sülûk konaklarını geçtikten ve Seyr-i ilallah yolculuğunu bitirdikten ve Seyr-i fillah başladıktan ve belki de (Seyr-i anillah-ı billah) yolculuğundaki (Fark-ı ba’del cem) makamına kavuştuktan sonra hasıl olabilir.

Farsça beyit tercümesi:
Her dilenci olur mu bir kahraman?
Nerede sivrisinek, nerede Süleyman?

Müntehi ile mübtedînin cezpleri arasındaki fark anlaşılmış oldu. Erbab-ı kulûb meczuplarının şühudları kesret yani mahluklar perdesi arkasında olur; anlasalar da anlamasalar da böyledir. Bu kesrette gördükleri de yalnız Alem-i ervahtır. Ruhların alemi letafet, ihata ve sereyan bakımlarından görünüşte Kendini Yaratan'a benzer. (Allahü teâlâ, Âdem’i kendi suretinde yarattı) hadis-i şerifi böyle olduğunu bildirmektedir. Bunun için ruhun şühudunu Hakk’ın şühudu sanırlar. İhata, sereyan, kurb ve maiyyet de böyledir. Çünkü salik bulunduğu makamın bir üstünü görebilir, daha üst makamları göremez. O’nların bulunduğu makamın üstü (Ruh makamı)dır; bunun için ruh makamından yukarısını göremezler. Ruhun şühudundan başka şühudları olmaz. Ruhun üstünü görebilmek için ruh makamına kavuşmak lazımdır. Muhabbet ve çekilmek de şühud gibidir. Hak teâlânın şühudu için, belki O’na muhabbet ve çekilmek için Seyr-i ilallahın sonundaki Fenanın hasıl olması lazımdır.

Farsça beyit tercümesi:
Bir kimsede hasıl olmazsa fena,
Hak teâlâya yol bulamaz asla!

Başka söz bulunamadığı için şühud diyoruz. Yoksa bu büyüklerin işi başkalarının dedikleri şühudun çok ilerisindedir. O’nların aradıkları anlaşılamayan bir varlık olduğu gibi O’na kavuşmaları da anlaşılamayan bir kavuşmaktır. Maddeli, ölçülü olan O’na yol bulamaz. Sultanın hediyelerini ancak o’nun hayvanları taşıyabilir.

Farsça beyit tercümesi:
Anlaşılamayan, ölçülmez bağlantılar,
Hak ile ruhumuz arasında var!

Sülûk sahiplerinden hakikate varmış olanlara göre Hak teâlânın ihata, sereyan, kurb ve maiyyeti ilim yolu ile anlaşılmaktadır. Doğru yolun âlimleri de böyle söylemişlerdir. Allahü teâlâ bu âlimlerin çalışmalarına bol bol mükafat versin! O büyüklere göre Allahü teâlânın Kendisi bu aleme yakındır, sereyan etmiştir sanmak; bir şeye kavuşmamış olmayı, uzakta kalmış olmayı gösterir. Yaklaşmış olanlar "Allahü teâlâ yakındır" demezler. Büyüklerden biri buyurdu ki: “Yakın olduğunu söyleyen uzaktadır. Uzaktayım diyen yakındır. Tasavvuf da budur.” (Tevhid-i vücud) bilgileri kalbin çekilmesinden ve muhabbetten hasıl olmaktadır. Cezb edilmeyen, sülûk yolunda ilerleyen (Erbab-ı kulûb) bu bilgilere yakalanmaz. Sülûk ile kalpten büsbütün ayrılıp kalbin sahibine dönmüş olan meczuplar da bu bilgilerden uzaklaşırlar, tövbe ederler. Meczulardan birçoğu sülûk yoluna girdikleri ve bu yolun konaklarında ilerledikleri hâlde eski makamlarını unutmazlar. Yukarı makamlara bakmazlar; tevhid bilgileri bunları bırakmaz. Bu tehlikeden kurtulamazlar; bunun için yakınlık konaklarına ve mukaddes makamlara yükselmezler. Ya Rabbi! Bu zalimlerin şehrinden bizi çıkar. Senden bize bir sahip gönder. Senden bize bir yardımcı ihsan eyle!

Aranılana kavuşmak bu bilgilerden kurtulmakla belli olur. Çünkü hiçbir şeye benzemeyene yaklaştıkça alem, Yaratan'dan o kadar uzak bulunur. Bu zaman alemi Yaratan'dan başka bilmemek ve Yaratan'ı alemi çevirmiş sanmak gibi şeyler olmaz.

Arapça mısra tercümesi:
Toprağa düşen nerede?
Her şeyin sahibine olan nerede?

MA’RİFET 1: Hace Nakşibend “kaddesallahü teâlâ sirrehül-akdes” hazretleri, “Nihayeti başlangıçta yerleştirdik” buyurdu. Bu söz; müntehîlerde olan cezb ve muhabbet, bu yolda başlangıçta olanlardaki cezb ve muhabbette yerleştirilmiştir demektir. Çünkü müntehînin çekilmesi ruhun çekilmesidir; mübtedînin cezbi ise kalbin çekilmesidir. Kalp, ruh ile nefis arasında geçit gibi olduğundan, kalp çekilirken ruh da cezb olunmaktadır. Başlangıçta bu yerleşmenin yalnız bu tarikatta olması, büyüklerin bu yolu bunun hasıl olması için koymuş olduklarındandır; bu yolu buna kavuşmak için kurdukları içindir. Yoksa bütün cezbelerde de bu yerleşmek vardır; fakat başka tarikatlerde rastgele hasıl olabilmektedir. Buna kavuşmaları için belli bir yolları yoktur. Bundan başka, bu büyüklerin yolundaki cezbe makamı çok şanlıdır; başkaları böyle değildir, olsa da çok azdır. Bunun için bunların birçoğuna bu makamda, sülûk konaklarını aşmamış olsalar bile sülûk edenlerin karıştıkları fena ve bekaya benzeyen fena ve beka hasıl olur. (Tekmil) yani başkalarını yetiştirebilmek makamından bir şeylere kavuşurlar ki (Seyr-i anillah-ı billah) yolculuğu makamına benzemektedir. Böylece uygun yaratılışlı olanları yetiştirebilirler. Aşağıda bunu daha açıklayacağız inşallahü teâlâ.

Burada bir incelik vardır: Şöyle ki; ruh bu bedene gelmeden önce mukaddes alemi biraz biliyordu, bedene gelince bu bilgisi kalmadı. Bu yolun büyükleri, ruha eski bilgisini hatırlatacak bir yol buldular. Fakat ruh bedene bağlı kaldıkça, o mukaddes makama dönen kalp oluyor. Kalbin dönmesi, nefsin ve ruhun da dönmeleri demektir. Ruhun maksada dönmesi, kalbin dönmesinde yerleştirilmiştir. Müntehîlerde ruh fena bulduktan ve hakkani vücutla beka bulduktan sonra ruh maksada dönmektedir. Ruhun o bekasına (Beka-billah) denir. Kalbin teveccühü içinde bulunan ruhun teveccühü ve belki ruhun bedene gelmeden önceki teveccühü, ruhun varlığı ile birlikte olan teveccühüdür. Ruh daha fani olmamıştır. Ruhun varlığı ile olan teveccühü ile ruhun fenası ile olan teveccühü başka başkadır. Kalbin teveccühü içinde olan ruhun teveccühüne "nihayet" denilmesi, nihayette yalnız ruhun teveccühü kaldığı içindir. Nihayetin bidayette yerleştirilmesi demek; nihayetin görüntüsünün bidayette yerleştirilmesidir, kendisinin yerleştirilmesi demek değildir; o bidayette yerleştirilemez. Görüntünün yerleştirildiğini açıkça söylememeleri, belki bu (Tarika-i aliyye) talebesini çalıştırmak için olabilir. İşin doğrusu, Allahü teâlânın yardımı ile bizim bildirdiğimizdir. Sabıkların çekilmeleri “kaddesallahü teâlâ esrârehüm” çalışmakla, uğraşmakla değildir; rehberin teveccühü ve huzuru iledir. Onlarınki de kalbin çekilmesidir. Ruhun bedene gelmeden önce olan teveccühünden de biraz kalmıştır. Ruhun bedene gelmeden önceki teveccühünün meydana çıkması için uğraşmak, bedene gelince teveccühü unutanlar için lazımdır. Çalışmaları sanki önceki teveccühü hatırlatmak içindir, o kaçırılmış olan nimeti bulmak içindir. Eski teveccühü unutanlar, adı geçen sabıklardan daha latif yaratılışlıdırlar; çünkü eski teveccühün hepsini unutmak, teveccühün tam olduğunu ve onda yok olmuş olduğunu gösterir. Teveccühü unutmamak böyle değildir. Böyle olmakla beraber sabıkların teveccühleri bütün varlıklarına yayılmış, işlemiştir; bedenleri de ruhları gibi olmuştur. Sevilmiş ve seçilmiş olanlar da böyledir. Fakat sevilmişlerdeki yayılış ile sabıklardaki yayılış başkadır. Bir şeyin kendisi ile görüntüsünün başka olmaları gibidir. Buna kavuşanlar böyle olduğunu iyi bilirler. Evet, kavuşan muhiblerde ve olgunlaşan müritlerde de bu yayılış vardır; fakat şimşek gibi gelip geçicidir, sürekli değildir. Devamlı yayılma ancak sevilmiş olanlar içindir.

MA’RİFET 2: Erbab-ı kulûb meczupları, kalp makamında yerleşince ve o makamın marifetine ve şuuruna kavuşunca talebelere faydalı olabilirler. Bunların yanında bulunanlarda kalbin çekilmesi ve muhabbeti hasıl olabilir. Fakat kendileri kemale yetişmiş olmadıkları için yanında bulunanlar da olgunlaşamazlar. “Nakıstan kâmil gelmez” demişlerdir. Bunlar yanındakileri kavuşturamaz iseler de sülûk erbabından daha faydalı olurlar. Çünkü sülûkün sonuna varsalar ve müntehîlerin cezbine kavuşsalar da (Seyr-i anillah-ı billah) ile kalp makamına indirilmemişlerdir. Bu aleme döndürülmemiş olan müntehî; başkalarını yetiştirmek, onlara fayda vermek makamına malik olmaz. O’nun aleme teveccühü, bağlılığı kalmamıştır ki fayda verebilsin. Kendisine uyulan kimse bir geçittir; çünkü geçit makamı olan kalp makamına inmiştir. Ruhtan ve nefisten faydalanmaktadır. Ruh yolu ile yukarıdan istifade etmekte, nefis yolu ile aşağıya fayda vermektedir. O’nun Allahü teâlâya teveccühü ile insanlara teveccühü bir aradadır; ikisinden biri ikincisine perde olmaz. İfadeyi ve istifadeyi birlikte yapmaktadır. Tasavvuf büyüklerinden birkaçı şeyhin bir geçit olmasına "Hak ile halk arasında aracı olmasıdır" diyorlar; "teşbihi ve tenzihi kendinde toplamıştır" diyorlar. İyi bilmelidir ki; geçit olmayı böyle anlamak sekrden (şuursuzluktan) ileri gelmektedir. Rehberlik ise sahv (şuur) hâlidir, şuurlu olmaktır. Öyle sözler bu makamına yakışmaz; çünkü bu makamda o’nların nefisleri, ruhun her tarafı kaplayan nurları içindedir. Nurların içinde bulunması sekre sebep olmuştur. Kalbin geçit olması makamında ise nefis ve ruh birbirinden ayrılmıştır; bundan dolayı burada sekr olamaz. Burada davet makamına uygun olan sahv vardır.

Olgun olan zatı kalp makamına indirdikleri zaman geçit gibi olduğu için alemle bağlılık hasıl eder; yaratılışı uygun olanları yetiştirir. Hâlleri değişmeyen meczubun da kalp makamında bulunduğu zaman alemle bağlılığı vardır, talebelere teveccüh eder. Kalbin çekilmesi ve muhabbeti olsa bile çekilmeye ve muhabbete kavuşmuştur; bundan dolayı talebelere faydalı olur. Şunu da bildirelim ki; hâli değişmeyen meczubun verdiği fayda miktarı, geri dönmüş müntehînin yaptığı faydadan daha çoktur. Müntehînin faydası ise meczubun faydasından daha kıymetlidir. Çünkü geri dönmüş müntehînin alem ile bağlılığı var ise de bu bağlılık görünüştedir. Doğrusuna bakılırsa alemden ayrıdır, asıla doğrudur, O’nunla bakidir. Meczup ise aleme sıkı bağlıdır, alemin bir parçasıdır; alemin baki olduğu beka ile bakidir. İşte bunun için talebeler meczuba tam yakındırlar; bunun için ondan daha çok fayda hasıl ederler. Geri dönen müntehîden ise daha az istifade ederler. Fakat velâyet kemallerinin mertebelerine yükselmek ancak müntehînin yardımı ile olur; bundan dolayı müntehîden istifade etmek daha kıymetlidir. Bundan başka, müntehînin hakikatte himmeti ve teveccühü yoktur; meczubun ise himmet ve teveccühü vardır. Himmet ve teveccüh ile talebeyi ilerletir ise de kemale ulaştıramaz.

Şunu da bildirelim ki talebelerin meczuplardan edinecekleri teveccühün sonu, ruhun unutmuş olduğu eski teveccühüdür. Bunların sohbetinde ruh eski teveccühünü hatırlar. Kalbin teveccühünde eski teveccüh de birlikte hasıl olur. Müntehîlerin sohbetinde hasıl olan teveccüh böyle değildir; eskiden bulunmayan yeni bir teveccühtür. Ruhun fenasından, belki de (Hakkani vücut) ile bekasından sonra hasıl olan bir teveccühtür. Bundan dolayı birinci teveccüh kolay hasıl olur, ikinci teveccüh güç hasıl olur. Kolay olan çok olur, güç olan daha az olur. Bunun için demişlerdir ki; cezbe hasıl etmek için şeyhin faydası olmaz. Çünkü o bağlılık önceden var idi, ruh bedene gelince unutuldu; hatırlatmak ve uyandırmak lazım oldu. Bunu hatırlatan zata (Öğretici) denir, (Yetiştirici) denmez. Sülûk konaklarında ilerletmek için yetiştirici şeyh lazımdır.

Yetiştiricilerin, hâli değişmeyen böyle meczuplara talebeleri yetiştirmek için izin vermesi uygun değildir. Bunları kemale erdirmek, yetiştirmek için bırakması doğru olmaz. Çünkü talebeler arasında yüksek yaratılışlı olanlar vardır. Olgunlaşacak ve başkalarını da yetiştirebilecek yükseklikte yaratılmışlardır. Bunlar böyle bir meczubun eline düşerse yaratılışlarındaki olgunlaşma kuvvetleri yok olabilir; yükselmez olurlar. Buğday yetiştirmeye elverişli bir toprağa, iyi buğdayın sağlam tohumu ekilirse toprağın kuvvetine göre iyi buğday elde edilir. Kötü buğday tohumu veya nohut ekilirse iyi buğday vermek şöyle dursun, toprağın yetiştirme kuvveti bozulur. Eğer bir meczuba izin vermekte fayda görür ve o’nun talebelere faydalı olacağını anlarsa; o’nun talebeleri yetiştirmesini birkaç şarta bağlar. Bunlardan biri; talip o’nun yetiştirme yoluna uygun olmalıdır. O’nun yanında talebin yaratılışındaki kuvvet bozulmamalıdır. Kendi nefsi de bu başkanlıktan dolayı taşkınlık yapmamalıdır; çünkü nefsi tezkiye bulmamış, kötü isteklerden vazgeçmemiştir. Bundan başka, talebin kendisinden her şeyi aldığını ve daha da alacak kuvvette olduğunu anlarsa bunu ona bildirmeli; başka Rehber’e “rh.a.” giderek o’nun yanında işini bitirmesini söylemelidir. Kendini müntehî olarak tanıtmamalı, başkalarını aldatarak herkesin yolunu kesmemelidir. İşte meczubun hâline ve zamana göre bu şartlardan uygun olanı bildirmeli, bunları gözetmesini sıkıca söyleyerek izin vermelidir. Geri dönmüş olan müntehînin talebeleri yetiştirmesi için böyle şartlar lazım değildir. Çünkü o, Hakk’a teveccüh ile halka teveccühü kendisinde toplamış olduğundan her tarika ve her yaratılıştaki talebe uygundur. Herkes yaratılışındaki kuvvet kadar ve o’na bağlılığı kadar o’ndan istifade edebilir. Her ne kadar şeyhlerin sohbetinde, o’nlara bağlılığın az veya çok olmasından dolayı çabuk ve yavaş ilerlemek ayrılıkları olabilirse de hepsinin yetiştirme kuvvetleri birdir. Talebeleri yetiştirirken hasıl olacak şöhretin Allahü teâlânın bir hilesi ve aldatması olmasından korkması; bunun için Hak teâlâya sığınması ve O’nun merhametine sarılması lazımdır. Çünkü bu işte ve bütün işlerinde ve bütün zamanlarında Hak teâlâya sığınması o’na ihsan edilmiştir. Hiçbir vakit, hiçbir işinde o’ndan ayrılmaz. Bu, Allahü teâlânın öyle bir ihsanıdır ki dilediğine verir. Allahü teâlâ büyük ihsan sahibidir.

İKİNCİ MAKSAT: Burada sülûk anlatılacaktır.

Bir talip sülûk yolu ile yükselmek istediği zaman kendi rabbi ve yetiştiricisi olan isme varır ve bu isimde fani (yok) olursa (Fena makamı)na kavuşmuş olur. Bu isim ile beka bulduktan sonra (Beka makamı)na kavuşmuş olur. Bu fena ve beka ile velâyetin birinci mertebesine yükselmekle şereflenmiş olur. Bu sözümüzü açıklamak ve incelemek lazımdır.

AÇIKLAMA: Allahü teâlâdan gelen feyz iki türlüdür: Birincisi; var etmek, varlıkta durdurmak, yaratmak, rızık vermek, hayat vermek, öldürmek gibi nimetlerdir. İkincisi; iman, marifet ve velâyet ile peygamberlik mertebelerinin başka başka kemalleridir. Birinci feyzler ve ihsanlar Allahü teâlânın sıfatlarından gelir. İkinci feyzlerin birçoğu yine sıfatlardan ve başka birçoğu da şüunlardan gelir. Sıfatlar ile şüunlar arasında çok ince ayrılık vardır. Bu başkalıklar ancak Muhammed aleyhisselamın velâyetine kavuşanlardan pek az kimseye bildirilir. Bunları bildiren hiç kimse yoktur. Kısaca söyleriz ki: Sıfatlar Allahü teâlânın zatından ayrı olarak dışarıda vardır; şüunlar ise Zat-ı ilahîde var denilen şeylerdir. Mesela su öyle yaratılmıştır ki yukarıdan aşağı düşer. O’nun bu düşmesi kendisinde hayat, ilim, kudret ve irade varlığını düşündürür. Çünkü ilim sahipleri ağır oldukları için ve bildikleri için yukarıdan aşağı inerler; yukarıya bakmazlar. İlim ise diri olanda bulunur. İrade ilme bağlı olur. Kudretin de var olması lazım gelir; çünkü irade, gücü yeten iki şeyden birini seçmektir. Suda bunları düşünmek şüunlara benzer. Bu şüunlar var iken suyun başka sıfatları da olabilir; bu sıfatlar sudan ayrı olarak var olur. Yukarıdaki düşüncelerle yani şüunlarla "su diridir, âlimdir, kâdirdir ve dileyicidir" denilemez; bunları söyleyebilmek için ayrıca sıfatların bulunması lazımdır. Âlimlerden birkaçı su için bu isimleri söylemişler ise de sözleri, şüun ile sıfatları birbirinden ayıramadıkları için olmuştur. Sıfatların yokluğunu söyleyenler de bu ikisini ayıramayanlardır. Sıfatlar ile şüunlar arasında ikinci bir ayrılık daha vardır: Şüunların bulunduğu makam dalgalanan şanlı bir makamdır; sıfatların makamı böyle değildir. Muhammed Resulullah’a (sallallahü teâlâ aleyhi ve âlihi ve sellem) ve O’nun gölgesinde bulunan evliyasına (kaddesallahü teâlâ esrârehüm), ikinci feyz şüunlardan gelir. Başka peygamberlere (salavâtüllahi teâlâ ve berekâtühü alâ nebiyyinâ ve aleyhim ve alâ cemîi etbâihim) ve o’nların gölgesinde bulunan evliyaya bu feyz, hatta birinci feyz de sıfatlardan gelir.

Resulullah’ın (aleyhissalâtü vesselâm) rabbi olan ve ikinci feyzin gelmesine vasıta olan isim, ilmin şanının zillidir. İlim şanı; toplu olan ve birbirinden ayrılmış olan bütün şüunları kendinde toplamaktadır. İlim şanının bu görüntüsüne (Kabiliyet-i zat) denir. İlim şanı ve bunun kendinde toplamış olduğu bütün şüunlar, Zat-ı teâlânın kabiliyetidir. Bu kabiliyet; Zat-ı teâlâ ile ilim şanı arasında bir geçit ise de bunun Zat-ı teâlâ tarafı anlaşılamaz olduğundan, bu geçit yalnız ilim şanına karşı olan tarafı ile anlaşılabilmektedir. Bunun için bu kabiliyete "ilim şanının zilli" denilmiştir. Bir şeyin zilli, o şeyin ikinci bir mertebede görüntüsüdür. O’nun kendisi değildir, benzeridir. Bu kabiliyetin hasıl olması, iki tarafının hasıl olması demektir. Bundan dolayı bu geçit, mükaşefede ilim şanının altında görünmektedir. Bu şandan sonra ve o’nun altında göründüğü için o’nun zilli demek uygun olmuştur.

Resulullah’ın (sallallahü teâlâ aleyhi ve selleme ve bâreke) gölgesinde bulunan evliyanın rableri olan, o’nlara ikinci feyzin gelmesinde geçit olan isimler, bu kabiliyetin zılleridir; bu toplu olan kabiliyetin açılmış, dağılmış parçalarıdır. Başka peygamberlerin (salavâtüllahi teâlâ ve teslîmâtühü alâ nebiyyinâ ve aleyhim) rableri ve hem birinci hem ikinci feyzlerin gelmesine geçit olan, ayrıca dışarıda bulunan sekiz sıfatın Zat-ı teâlâdaki kabiliyetidir. O peygamberlerin görüntüsü altında bulunan evliyanın rableri; hem birinci ve hem ikinci feyzin gelmesinde geçit olan bu sekiz sıfattır. Resulullah’a (aleyhissalâtü vesselâm) birinci feyzin gelmesinde geçit olan, Allahü teâlânın sıfatlarının Zat-ı teâlâdaki kabiliyetidir. Sanki başka peygamberlere (salavâtüllahi ve berekâtühü alâ nebiyyinâ ve aleyhim) feyzlerin gelmesinde geçit gibi olan kabiliyetler, bu toplu olan kabiliyetin zılleri ve açılıp yayılmış şeklidir. Resulullah’ın (aleyhissalâtü vesselâmü vettehıyye) görüntüsü üzerinde bulunan evliyaya birinci feyzin gelmesinde geçit gibi olanlar da başkadır; çünkü bunlar sıfattırlar. Görülüyor ki Muhammedî olan evliyaya birinci feyzin gelmesindeki geçitler, ikinci feyzin gelmesindeki geçitlerden başkadır. Başka evliyada ise bu geçitler başka değildir.

Tasavvuf büyüklerinden birkaçı (kaddesallahü teâlâ esrârehüm): “Muhammed aleyhisselamın rabbi yani feyz gelmesinde geçit olan, sıfatların zattaki kabiliyetidir” dediler. Bu sözleri; şüun ile sıfatları birbirinden ayıramadıklarını göstermektedir, hatta şüun makamını bilmediklerini göstermektedir. Doğruyu meydana çıkaran ancak Allahü teâlâdır, doğru yolu gösteren O’dur. Resulullah’ın (aleyhissalâtü vesselâmü vettehıyye) rabbi yani her iki feyzin de gelmesine geçit olan —hem şüun makamındaki ve hem sıfatların makamındaki rabbi— bütün rablerin rabbidir; yani ana geçit, ana yol olduğu iyi anlaşıldı. Bundan başka, Resulullah’ın (aleyhissalâtü vesselâm) velâyetinin kemalleri mertebelerine feyz, doğrudan doğruya geçit olmaksızın Zat-ı ilahîden gelmekte olduğu da anlaşılmış oldu. Çünkü şüunlar zattan başka değildirler; zattan başkalıkları yalnız akıl iledir. Bundan dolayı (Tecelli-i zatî), yalnız Resulullah için oldu (s.a.v.). O’nun izinde gidenlerin büyükleri, O’nun yolundan feyz aldıkları için bunlar da o makamdan bir şeye kavuşmuşlardır. Başkalarının feyz almalarına sıfatlar geçit olmaktadır. Sıfatlar, ayrı bir varlıkta dışarıda mevcut oldukları için arada sağlam perdedirler; bunlar (Tecelli-i sıfatî)ye kavuşurlar. Sıfatların zattaki kabiliyeti akıl ile, düşünce ile vardır; dışarıda varlığı yoktur. Sıfatlar dışarıda vardırlar, o’nların kabiliyetleri ise dışarıda yoktur. Fakat kabiliyetler, Zat ile sıfatlar arasında geçit gibidirler; belki de şüunlarla sıfatlar arasındadırlar. Geçidin iki ucu iki tarafındakine benzer; bunun için kabiliyetler de sıfatlar gibi olarak perdelik yapmışlardır.

Farsça beyit tercümesi:
Dostun ayrılığı, az olsa da az değildir,
Gözde yarım kıl olsa, çok görünür.

Yukarıdaki bildirilenlerden anlaşıldı ki Zat-ı teâlânın perdesiz olarak görünmesi (Tecelli-i şühudî)de olabilir; fakat (Tecelli-i vücudî)de olamaz. Bunun için Resulullah’a (s.a.v.), velâyet kemallerinin feyzinin gelmesinde hiçbir şey perde olmamaktadır. Vücudun feyzinin gelmesinde ise sıfatların zattaki kabiliyetleri perde olmaktadır; bu yukarıda bildirildi.

Sual: Şüun ve o’nların kabiliyetleri akıl ile düşünülür şeyler olunca zihinde var olurlar; ilim bunlara perde olur. Bununla beraber sıfatların perdeleri dışarıda, şüunun perdeleri ilimde olmaz mı?

Cevap: Zihinde var olan şey, dışarıda var olan iki şey arasında perde olamaz. Dışarıda var olan şeye, yine dışarıda var olan şey perde olur. Zihinde var olan şey perde olsa bile bazı marifetler hasıl olunca bu perde aradan kalkar. Dışarıda var olan perde ise aradan hiç kalkmaz.

Yukarıdaki bilgilerden anlaşılıyor ki Muhammedî olan kimsenin (Seyr-i ilallah) denilen yolculuğunun sonu, o’nun rabbi olan isme kadardır. Bu isim de şanın zillidir. Bu isimde fena bulduktan sonra (Fena-fillah) makamına kavuşmakla şereflenir. Eğer bu isimde baki olursa (Beka-billah) makamına kavuşur. Bu fenaya ve bekaya kavuşmakla (Velâyet-i hâssa-i Muhammediyye) (s.a.v.) velâyetinin birinci mertebesine ayak basmış olur. Muhammedî olmayan bir veli, rabbi olan sıfata ve o sıfatın kabiliyetine yetişir. Eğer kavuşmuş olduğu bu isimde yani sıfatta ve kabiliyette fani oldu ise o’na "fani-fillah" denilemez. Bunun gibi bu isimde beka bulunca da "baki-billah" değildir. Çünkü (Allah) ismi bütün şüunları ve sıfatları bulunan bir mertebenin ismidir. Şüunun zattan başka olması akıl ile olduğundan, şüun zattan ve birbirinden başka değildir. Bundan dolayı şüunda bir bakımdan fena bulmak her bakımdan fena bulmak olur; belki de Zat-ı teâlâda fena bulmak olur. Bunun gibi şüunda bir bakımdan beka bulmak her bakımdan beka bulmak olur. Bundan dolayı böyle olunca "fani-fillah" ve "baki-billah" demek doğru olur. Hâlbuki sıfatlarda böyle değildir; çünkü sıfatlar zattan ayrı olarak dışarıda vardır. Bunlar Zat-ı teâlâdan ve birbirinden başkadırlar. Bir sıfatta fena bulmakla her sıfatta fena bulmuş olmaz. Sıfatlarda beka bulmak da böyledir. Bunun için böyle fani olana fani-fillah denilemez; belki yalnız "fani" ve yalnız "baki" denilebilir yahut sıfatın ismi söylenerek denilir; "ilim sıfatında fani" veya "bu sıfatla baki" gibi denilir. Bundan anlaşılıyor ki Muhammedî olan evliyanın (k.s.) fenası tamdır, bekası da kâmildir.

Muhammedî olan veli şüuna doğru yükselir. Şüunun bu alemle hiç ilgisi yoktur; çünkü alem sıfatların zillidir, şüunun görüntüsü değildir. Bundan dolayı salikin şanda fenası o’nun tam fenası olur; öyle olur ki salikin varlığı ve eseri, izi hiç kalmaz. Bekasında da bütün varlığı o şan ile baki olur. Sıfatta fani olan böyle değildir; kendisi ve eseri büsbütün yok olmaz. Çünkü salikin varlığı o sıfattandır ve o sıfatın zillidir. Asılın görünmesi kendi zillini büsbütün yok etmez. Hasıl olan beka da fenası kadardır. Bundan dolayı Muhammedî olan veli insanlık sıfatlarına geri dönmez, kovulmak korkusundan mahfuzdur (korunmuştur); çünkü kendisinden büsbütün geçmiştir, Hak teâlâ ile baki olmuştur. Bu makamdan geri dönmek olamaz. Sıfatlarda fena bulmak böyle değildir; çünkü bu fenada salikin varlığının eseri yok olmadığı için geri dönebilir. "Vasıl olan velinin insanlık sıfatlarına dönmesi caiz olur" diyen ve "olmaz" diyen âlimler vardır; böyle başka söylemeleri yukarıda bildirdiğimiz ayrılıktan ileri gelebilir. Bu sözün doğrusu; Muhammedî olan geri dönmekten korunmuştur, başkaları için bu korku vardır. Salik fenaya kavuştuktan sonra "varlığının eseri de yok olur" denildiği gibi "yalnız varlığı yok olur, eseri yok olmaz" diyenler de olmuştur. Bu sözün doğrusunu biraz açıklamak ister: Şöyle ki; Muhammedî olan salik fani olunca hem kendi hem de eseri yok olur; başkalarının ise eseri yok olmaz. Çünkü salikin aslı olan sıfat yok olmamıştır, o’nun zilli de yok olmaz. Burada bir incelik vardır; şöyle ki:

Aynın ve eserin yok olması demek görünmemeleri demektir, varlıklarının yok olması değildir. Varlıkların yok olması ilhada ve zındıklığa yol açar. Tasavvuf büyüklerinden birçoğu "kendisi yok olur" dedi, "eser yok olmaz" dediler. "Eseri yok bilmek, eserin yok olacağını söylemek ilhad ve zındıklık olur" dediler. Burada da sözün doğrusu, Allahü teâlânın bildirmesi ile bizim söylediğimizdir. Ne kadar şaşılır ki; "vücut yok olur" dedikleri hâlde "kendisi de yok olur" demişlerdir. Çünkü "vücudunun kendisi yok olur" demek de "eser yok olur" demek gibi ilhad ve zındıklık olur. Sözün kısası; kendisinin de ve eserinin de vücudu yok olamaz. Aynın ve eserin de şühudları yok olabilir, yok olmuştur da; fakat yalnız Muhammedî olanlarda yok olmuştur.

Muhammedî olan evliya kalp makamından büsbütün kurtulmuşlar, kalbin sahibine kavuşmuşlardır. Hâlleri değişmez. Masivaya köle olmaktan tam azat olmuşlardır. Başka evliyada eserlerin vücudu bulunduğundan hâlden hâle dönerler, kalp makamından dışarı çıkamazlar; çünkü eserlerin varlığı ve hâllerin değişmesi (Hakikat-i camia-i kalbiyye)den olur. Başka evliyanın şühudları perde arkasında olur; çünkü salikin varlığı ne kadar çoksa aranılanın perdeleri de o kadar çok olur. Eser kaldıkça perde de bu eserdir.

MA’RİFET 3: Eğer salik; bilinen sülûkten başka bir sülûk yolu ile yüksek mertebelerden bir mertebede rabbi olan isme yetişirse veya bu isme yetişmeyerek bu mertebede fani olursa buna da (Fena-fillah) demek doğru olur. Bu mertebede (Beka) da böyledir. Fena-fillahı bu isim için söylemek; bu fena, başka fenaların mertebelerinin birinci mertebesi olduğu içindir.

MA’RİFET 4: Sülûkün çeşitleri vardır. Birçoğunda önce cezbe yoktur, birçoğunda ise önce cezbe vardır. Birçoğunda da sülûk yolundaki konakları geçerken cezbe hasıl olur. Bir başkaları sülûk konaklarını geçer fakat cezbe hasıl olmaz. Sevilmişlerde cezbe önce olur; öteki çeşitleri sevenler içindir. Muhiblerin yani sevenlerin sülûkü, bilinen on makamı geçmektir; sıra ile birer birer geçilir. Mahbubların yani sevilmişlerin sülûkünde on makam toptan hasıl olur; sıra ile birer birer geçmelerine lüzum kalmaz. (Vahdet-i vücud) bilgisi ve buna benzer olan ihata, sereyan, Zat-ı ilahînin maiyyeti gibi şeyler önce olan veya ortada hasıl olan cezbelerde olur. Cezbesiz olan sülûkte ve müntehîlerin cezplerinde böyle bilgiler hasıl olmaz; bunu yukarıda bildirmiştik. Müntehîlerde hasıl olan (Hakk-el-yakîn)’in de tevhid-i vücudîye bağlı olan bilgilerle bir ilgisi yoktur. Her nerede tevhid-i vücudî saliklerinin makamlarına uygun olan hakkel-yakîn bildirilmiş ise bu; mübtedî olan veya ortada olan meczupların hakkel-yakînidir.

MA’RİFET 5: Tasavvuf büyüklerinden birkaçı buyurdu ki: “Talepte cezbe hasıl olunca, bundan sonra o’nun yol göstericisi artık bu cezbedir. Başka yol gösterici istemez. Bu cezbe o’na yetişir.” Bu cezbe sözü ile eğer Seyr-i fillahın cezbesini demek istiyorlarsa evet öyledir, yetişir. Fakat "yol gösterici" demeleri bu isteklerine uygun olmaz; çünkü Seyr-i fillah’tan sonra yol kalmamıştır ki yol gösterici lazım olsun. Sülûkten önce olan cezbe de olamaz; sözlerinden de bunun olmadığı anlaşılmaktadır. Geriye ortadaki cezbeyi dilemiş olmaları kalıyor. Bunun yalnız başına talibi aradığına kavuşturabileceği bilinememektedir. Çünkü ortada bulunanlardan çoğu bu cezbe hasıl olduğu zaman yukarıya yükselmekten vazgeçmektedirler; bu cezbeyi müntehîlerin cezbesi sanmaktadırlar. Yolda hasıl olan cezbe eğer yol göstermek için yetişseydi bunları yolda bırakmazdı. Evet, başlangıçtaki cezbe sevilenlerde hasıl olduğu için buna "yetişir" denilirse yeri vardır. Mahbubları ihsan çengeli ile çekerler, bunları yolda bırakmazlar. Fakat başlangıçta hasıl olan her cezbenin de yetişeceği söylenemez. Arkasından sülûk gelen cezb, yol göstermek için yetişir; sülûke kavuşmazsa kısır bir meczuptur, sevilmişlerden değildir.

SON: Tasavvuf büyüklerinden birçoğu (kaddesallahü teâlâ esrârehüm): “Tecelli-i zatî şuuru giderir ve hissi yok eder” dediler. Bunlardan birkaçı kendi hâllerini şöyle anlattı: “Tecelli-i zatî hasıl olunca uzun zaman hissiz, hareketsiz düşmüşüm; herkes beni öldü zannetmiş.” Birkaçı da Tecelli-i zatî üzerinde konuşmayı ve başka şeyleri yasak ettiler. Sözün doğrusu ise; bu Tecelli-i zatî, isimlerden bir ismin perdesi arkasından olmaktadır. Perdenin arada kalması, tecelliye kavuşanın varlığında kalan eserin çokluğu kadar uzun sürer. Şuurun gitmesi de kalan bu eserden ileri gelmektedir. Eğer tam fani olup da (Beka-billah) ile şereflenirse bu tecelli o’nun şuurunu hiç gidermez.

Arapça beyit tercümesi:
Ateş, içine düşen kimseyi yakar,
Ateş olmuş kimse ise nasıl yanar?

Bir kimse ateşe düşerse yanar, kül olur. Bir kimse yanıp ateş olmuş ise ateş artık o’nu yakamaz. Perde arkasında olan tecelli, Tecelli-i zat değildir; tecelli-i sıfat demektir. Resulullah için olan Tecelli-i zat, perdesiz olan tecellidir (aleyhissalâtü vesselâmü vettehıyye). Perde bulunması, şuursuzluk olması ile anlaşılır. Şuursuzluk uzaklığı gösterir; şuur perdesizliği gösterir. Şuur, tam olan huzurda olur. Büyüklerden biri, perdesiz olan tecellinin biricik sahibi olan Muhammed aleyhisselamın hâlini şöyle anlatıyor:

Musa aleyhisselam, sıfatlardan,
Bir ışık görüp, aklı gitti tamam.
Sen ise Muhammed aleyhisselam!
Zatına bakar ve gülerdin müdam.

Perdesiz olan bu tecelli-i zatî sevilmişler için aralıksızdır, sevenler için ise şimşek gibi gelip geçicidir; çünkü mahbubların bedenleri ruhları gibi olmuştur. Bu benzerlik bütün bedenlerine işlemiştir. Sevenlerde bedenin bu benzeyişi çok az olur. Hadis-i şerifte: (Allahü teâlâ ile öyle vaktim vardır ki...) buyuruldu. Burada bildirilen vakit, şimşek gibi gelip geçen tecelliler değildir; çünkü o Server (s.a.v.) sevilmişlerin şahıdır. O tecelli, o Server için süreklidir. Belki bu aralıksız tecellide bulunan şeylerden biri bildirilmiştir ki bu şey az zaman hasıl olmaktadır. Tadını tadanlar bunu iyi anlar.

MA’RİFET 6: (Allahü teâlâ ile öyle vaktim vardır ki, o zaman hiçbir melek ve hiçbir peygamber bana ortak olamaz) hadis-i şerifini anlatırken tasavvuf büyükleri ikiye ayrılmıştır: Birçoğu burada bildirilen vaktin sürekli, kesiksiz vakit olduğunu söyledi; başkaları ise ara sıra olan vakittir dedi. Sözün doğrusu şöyledir ki; sürekli olmakla beraber bunun ara sıra olan yerleri de vardır. Yukarıda buna işaret etmiştik. Bu fakire göre (kaddesallahü teâlâ sirrehül-azîz), ara sıra olan vakit namazda olmaktadır. Belki bunun içindir ki hadis-i şerifte: “Namaz gözümün bebeğidir” buyurularak buna işaret olunmuştur. Başka bir hadis-i şerifte: “Kulun Rabbine en yakın olduğu zaman namazdadır” buyuruldu. Alak suresinin on dokuzuncu ayetinde: (Secde et ve yaklaş!) buyuruldu. Allahü teâlâya yakınlık ne kadar çok olursa başka şeylerin araya karışması o kadar az olur.

Sual: Tasavvuf büyüklerinden birkaçı (kaddesallahü teâlâ ervâhahüm) kendi hâllerinin kuvvetini, sürekli olduğunu bildirmek için: “Namazdaki hâlim, namazdan önceki hâlim gibidir” diyor. Yukarıdaki hadis-i şerif, hatta ayet-i kerime ise hâlin sürekli olmadığını bildirmektedir. Bu nasıl olur?

Cevap: Zamanın sürekli olduğu meydandadır. Söz konusu olan, bu sürekli zaman içinde ayrıca az bulunan zamanların da olup olmamasıdır. Bu az zamanların bulunduğunu anlamayanlar buna "yok" demişlerdir. Bu makama kavuşturulanlar ise varlığını bildirmişlerdir. Sözün doğrusu şudur ki; Resulullah’ın (aleyhissalâtü vesselâmü vettehıyye) artıklarını toplamakla şereflendirilen bir kimse namazda gönlünü toparlayıp namazdaki o nimetten biraz tadabilir. Fakat namazda Resulullah’a mahsus olan nimetin artıklarını toplamakla şereflenenler pek azdır. Allahü teâlâ sonsuz olan ihsanı ile ve Muhammed aleyhissalâtü vesselâm hürmetine bu makama bizleri de kavuştursun!

MA’RİFET 7: Sıfatların sahiplerinden olan müntehîler, bilgiler ve marifetler bakımından meczuplara yakındırlar. Her ikisinin şühudları birbirine benzer; çünkü ikisi de (Erbab-ı kulûb)dandırlar. Bununla beraber sıfatların sahipleri, bilgilerin ve marifetlerin inceliklerini anlarlar; meczuplar böyle değildir. Bundan başka sıfatların erbabı; sülûk etmekle ve yukarı yükselmekle, yükselmemiş meczuplardan daha çok yaklaşırlar. Lakin aslın sevgisi meczupları sarmıştır. Arada perdeler varsa da, (Kişi, sevdiği ile beraberdir) hadis-i şerifine göre meczuplar da asıla yakın ve beraber sayılır. Meczuplar, sevgi bakımından Muhammedî olan evliyaya benzerler; çünkü arada perdeler bulunsa bile meczuplarda da aslın sevgisi vardır.

MA’RİFET 8: Tasavvuf büyüklerinden birkaçı: “Kutuplar tecelli-i sıfata, ferdler tecelli-i zata kavuşur” demişlerdir. Bu sözleri üzerinde biraz düşünmek lazımdır; çünkü kutup yaratılışta Muhammedîdir. Muhammedî olanlar tecelli-i zata kavuşur. Evet, bu tecellinin de çeşitleri vardır. (Efrad)ın kavuştuğu kurba (Aktâb) kavuşamaz; fakat ikisi de zatın tecellisine kavuşur. Bunlar belki kutup demekle (Kutb-i ebdal) demek istemişlerdi; çünkü bu kutup İsrafil aleyhisselamın zilli üzerindedir, Muhammed aleyhisselamın zilli üzerinde değildir.

MA’RİFET 9: Hadis-i şerifte: “Allahü teâlâ, Âdem’i kendi suretinde yarattı” buyurdu. Allahü teâlâ madde değildir, benzeri yoktur, nasıldır denilemez. Adem’in ruhu, kendi hülasası ve özüdür. Allahü teâlâ, Adem’in ruhunu bilinemez ve nasıldır denilemez olarak yarattı. Allahü teâlâ mekansız olduğu gibi ruh da mekansızdır, ruh da madde değildir. Ruhun bedene bağlılığı, Allahü teâlânın alem ile olması gibidir; ne içindedir ne dışındadır, ne bitişiktir ne ayrıdır, yalnız o’nu varlıkta durdurmaktadır. Bedenin her zerresini diri tutan ruhtur. Bunun gibi alemi varlıkta durduran Allahü teâlâdır. Allahü teâlâ bedeni ruh vasıtası ile diri tutmaktadır. İnsana gelen her feyz önce ruha gelir, ruhtan bedene yayılır. Ruh nasıl olduğu anlaşılmaz olarak yaratılmış olduğu için hiç anlaşılamayacak olan Allahü teâlâ o’nda yerleşmektedir. Hadis-i kudside: (Yere ve göğe sığmam. Fakat mümin kulumun kalbine sığarım) buyurdu.

Çünkü yer ve gök çok geniş olmakla beraber maddedirler, mekanlıdırlar, bir şeye benzetilebilirler, nasıl oldukları anlaşılır. Mekansız olan, nasıl olduğu bilinmeyen mukaddes Varlık o’nlarda yerleşemez. Mekansız olan mekanda yerleşmez; benzeri olmayan benzeri olanla bir arada bulunmaz. Mümin kulun kalbi ise mekansızdır, nasıl olduğu anlaşılamaz; o’nun için burada yerleşir. "Müminin kalbi" denildi; çünkü kâmil, olgun müminlerden başkasının kalbi mekansızlık derecesinden aşağı düşmüştür, mekanlı ve maddeli şeylere karışmıştır. Onlar gibi olmuştur. Böyle düşmekle ve maddeli varlıklar gibi olmakla o’nlardan sayılmıştır, anlaşılacak hâle gelmiştir. Anlaşılamayanı yerleştirmek gücü kalmamıştır. Araf suresinin yüz yetmiş sekizinci ayetinde mealen, (Onlar hayvan gibidir; belki hayvandan daha sapıktır) buyuruldu.

Tasavvuf büyükleri arasında kalbinin geniş olduğunu söyleyenler, kalbinin mekansız olduğunu anlatmışlardır; çünkü mekanlı ne kadar geniş olsa da yine dardır. Arş, madde aleminin en büyüğü ve en genişidir; fakat mekanlı olduğundan mekansız olan ruha göre hardal tanesi gibi kalır, belki daha da küçüktür. Şunu da söyleriz ki; müminin kalbi sonsuz olan nurların tecelli yeridir, belki sonsuz olanla baki olmuştur. Arş içindekilerle birlikte bu kalbin içinde yok gibi kalırlar; eserleri, izleri bile kalmaz. Seyyidü’t-taife Cüneyd-i Bağdadi bunu anlatırken: “Hadis (sonradan olan), Kadim’e yaklaşınca izi, eseri bile kalmaz” buyurdu. Bu ruh için dikilmiş bir elbisedir; melekler de buna kavuşamaz. Melekler de maddedir, mekanlıdır, nasıl olduğu anlaşılabilir. Bu bilgilerden insanın nasıl (Halife-i Rahman) olduğu anlaşılır. Bir şeyin sureti o’nun halifesidir, vekilidir; bir şey o’nun suretinde yaratılmazsa o’nun halifesi olamaz. Halife olmaya yakışmayan emanet yükünü taşıyamaz. Sultanın hediyelerini ancak o’nun hayvanları taşır. Ahzab suresinin yetmiş ikinci ayetinde mealen: (Emaneti göklere, yere ve dağlara bildirdik; yüklenmek istemediler, ondan çekindiler. Onu insan yüklendi. İnsan zalim oldu, cahil oldu) buyuruldu. İnsan kendine çok zulmetti; varlığından ve kendisi ile birlikte var olanlardan bir iz, bir eser kalmadı. Çok cahil oldu; çünkü maksadı kavrayamadı, aranılan kimseden bilgi edinemedi. O mekanda anlayamamak anlamaktır, bilmediğini söylemek bilmektir. Allahü teâlâyı bilmemek ve şaşıp kalmak O’nu tanımaktır.

TENBİH: Yazılar arasında Allahü teâlânın yerleşmesi veya O’nda bir şeyin yerleşmesi, O’na yaklaşmak anlaşılan kelimeler bulunursa; başka kelime bulunamadığı için olduğunu anlamalı. Böyle sözleri Ehl-i Sünnet âlimlerinin (rh.a.) bildirdiklerine uygun olarak anlamalıdır.

MA’RİFET 10: İnsan (Alem-i sagîr)dir. İnsandan başka olan her şey (Alem-i kebîr)dir. Alem-i sagîr ve Alem-i kebîr, Allahü teâlânın isimlerinin ve sıfatlarının görüntüleridir; zatındaki kemallerin ve şüunün aynalarıdır. Alemler kapalı bir hazine idi, gizli bir define idi. O’nları meydana çıkarmak diledi; toplu iken açmak, yaymak istedi. Aslını göstermek için, özünü belli etmek için alemi yarattı. Alemin Kendi Yaratanı ile biricik bağlılığı o’nun mahluku olmasıdır; başka hiçbir ilgisi yoktur. O’nun büyüklüğünü, yüksekliğini ve kemallerini göstermektedir. Bundan başka bağlılık söylemek —mesela birleşmek, benzemek, etrafını kuşatmak, beraber olmak gibi sözler— hep sekrden ve hâllerin kaplamasındandır. Hâlleri doğru olan büyükler sekrden kurtulmuş, sahve ve şuura kavuşmuşlardır; böyle şeyler söylemezler, söylemiş iseler tövbe ve istiğfar ederler. Yolda ilerlerken o’nlardan birçoğuna böyle bilgiler hasıl olur ise de nihayete kavuşunca bu bilgiler yok olur, İslamiyet’e uygun olan ledünni bilgiler ihsan olunur.

Bunu iyi anlatabilmek için şöyle benzetebiliriz: Fen sahibi derin bir âlim, bilgilerini ve fenlerini dışarı çıkarmak ve anlatmak isterse harfler ve sesler kullanır. Bu harflerin ve seslerin içinde bilgilerini ortaya döker. Bu harfler ve sesler bilgileri göstermektedir; alimle hiçbir bağlılıkları yoktur. Yalnız alim bu harflerin sahibidir; bunlar da o’nun yüksekliğini gösteren işaretlerdir. Harflere ve seslere "alimin kendisidir" yahut "bilgilerin kendisidir" denemez. Harfler ve sesler "bu bilgileri kaplamıştır, beraberdir" gibi şeyler de söylenemez. Bilgiler alimin kafasında olduğu gibidir, hiçbir değişikliğe uğramamışlardır. Evet, harflerle sesler o’nları göstermekte, o’nlar da o’nlar ile gösterilmektedir. Bu kadarcık bağlılık, aslı olmayan birkaç şeyi hayale getirir. Bu şeylerin alimle ve bilgilerle hiçbir ilgisi yoktur. Bu harfler ve sesler dışarıda vardırlar; alim ve o’nun bilgileri dışarıda vardır, harfler ve sesler ise vehim ve hayaldir demek yanlıştır. Bunun gibi (Masiva) adı da verilen alem dışarıda vardır. Bu varlık bir görüntü ve asıla bağlı olan bir varlık ise de dışarıda vardır; "alem vehim ve hayaldir" demek yanlıştır. Eski Yunan filozoflarından Sofistai denilen birkaçı böyle söylemiştir. Böyle söyleyenlerin "alem için bir hakikat vardır" demeleri, alemi vehim ve hayal olmaktan kurtarmaz; o zaman hakikat var olmuş olur, alem değil; çünkü alemi o hakikatten başka bilmektedirler. [Allahü teâlâdan başka her şeye yani her mahluka (Alem) veya (Masiva) denir].

TENBİH: Alemin isimlere ve sıfatlara ayna olması demek; isimlerin ve sıfatların suretlerine, görüntülerine ayna olması demektir. Alem; isimlerin ve sıfatların kendilerine ayna değildir; çünkü isim de ismin sahibi gibi hiçbir mertebe ile çevrilemez. Sıfat da sıfatın sahibi gibi hiçbir aynada görülemez.

Dar olan şekil ve suret kabına mana nasıl sığar?
Dilencinin kulübesinde sultanın ne işi var?

MA’RİFET 11: O Server’in (aleyhissalâtü vesselâm) izinde gidenlerin büyükleri, O’na uydukları için O’nun için olan Tecelli-i zatîden pay alırlar. Başka peygamberlere ise (alâ nebiyyinâ ve a.s.) tecelli-i sıfat vardır. Tecelli-i zat, tecelli-i sıfattan daha şereflidir. Fakat şunu da bilmelidir ki peygamberlere tecelli-i sıfatta kurb (yakınlık) mertebeleri hasıl olmaktadır. Bu ümmetin büyüklerine Tecelli-i zattan bir pay düştüğü hâlde bu mertebeler hasıl olmaz. Bunun benzeri şöyledir ki: Bir kimse güneşe aşık olarak güneşe doğru yükselse ve yaklaşsa, güneşle arasında ince bir perdeden başka uzaklık kalmasa; başka birisi de güneşi çok sevse fakat o’na yaklaşmasa, güneşle arasında hiçbir perde olmasa; birincinin güneşe daha yakın olduğu ve o’nun üstünlüğünü daha iyi anlayacağı meydandadır. Daha yakın olan ve marifeti daha çok olan elbette daha üstündür. Bunun içindir ki ümmetlerin en hayırlısı olan bu ümmetin evliyasından hiçbiri, peygamberleri (aleyhimüssalavâtü vetteslîmât) en üstün olsa da hiçbir peygamberin derecesine yetişemez. Bu veliye, kendi Peygamberini en üstün yapan üstünlüklerden O’na uyduğu için verilmiş ise de peygamberler her bakımdan üstündürler. Evliya artık toplayıcıdırlar.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi