"Bu mektup, Şeyh Muhammed Çitrî’ye yazılmıştır. “Allahü teâlâ ile öyle bir vaktim vardır ki...” hadis-i şeriftir. Ebû Zer-i Gıfarî de böyle söylemiştir. Niçin söylemiştir? Abdülkadir-i Geylani hazretleri, “Bütün evliyanın ensesine basıyorum” demiştir. Bu sözün ne demek olduğu bildirilmektedir:

Allahü teâlâya hamdolsun! O’nun seçtiği kullarına selam olsun! Kıymetli mektubunuz geldi, bizleri sevindirdi. Allahü teâlânın sevdiklerinin bu fakirleri hatırlaması bizim için ne büyük nimettir. Soruyorsunuz ki, Resulullah (s.a.v.): “Allahü teâlâ ile öyle bir vaktim olur ki...” buyurdu. Ebû Zer-i Gıfarî (radıyallahü anh) da böyle buyurmuştur. Bu nasıl olur? Ayrıca Şeyh Muhyiddîn Abdülkadir-i Geylani (kuddise sirruh) hazretleri: “Ayaklarım evliyanın hepsinin ensesi üzerindedir” demiştir. Bir başkası da böyle demiştir. Bu iki söz üzerinde zaman zaman arkadaşlar arasında çatışmalar oluyor. Merhamet buyurarak bu iki sözün ne demek olduklarını ve her birini söyleyenlerin başka başka ne demek istediklerini uzun yazınız ve bu garibin anlaması için açıklayarak gönderiniz diyorsunuz.

Kıymetli yavrum! Bu fakir (kaddesallahü sirrehül-azîz) kitaplarımda yazmıştım ki, o Server’in (s.a.v.) tecelliye kavuşması devamlı idi. Ara sıra, daha yakın olduğu zamanları da vardı. Bu nadir zamanları namazda idi. Bunun için, “Namaz müminin miracıdır” buyurdu. “Ya Bilal, beni rahata kavuştur!” hadis-i şerifi de bu sözümüzün doğru olduğunu göstermektedir. Ebû Zer-i Gıfarî, o Server’e tam uyduğu ve O’na varis olduğu için bu nimete kavuşmuştur. Çünkü o Server’in tam izinde gidenlerin büyükleri O’nun varisi olurlar; O’nun bütün üstünlüklerinden çok pay alırlar.

Şeyh Abdülkadir-i Geylani hazretleri (kuddise sirruh): “Bu iki ayağım bütün evliyanın boynu üzerindedir” buyurmuştur. (Avarif) kitabının sahibi olan Şihabüddin hazretleri, Ebünnecîb-i Sühreverdî hazretlerinin talebesi idi; o’nun terbiyesi ile yetişmişti. Ebünnecîb hazretleri de Abdülkadir-i Geylani hazretlerinin talebesi ve çok yakın olanlarından idi. (Avarif) kitabında; kendini beğenmeyi gösteren böyle sözlerin büyüklerden, ilk zamanlarında sekr (şuursuzluk) hâllerinin sonlarına doğru söylenmiş olduğu bildirilmektedir. (Nefehât) kitabında, Abdülkadir-i Geylani hazretlerinin üstadlarından olan Hammâd-i Debbâs’ın bir sözü yazılıdır. Feraset ile buyurmuş ki: “Bu acem oğlunun ayakları, kendi zamanındaki evliyanın hepsinin boynu üzerinde olacaktır.” Görülüyor ki bu sözü söylemesi emrolunmuştu. Bütün evliyanın boynu üstünde olduğunu söylemesi lazımdı. Her ne olursa olsun, bu mübarek zatın sözü doğrudur. İster sekr kalıntıları ile söylemiş olsun isterse söylemesi emredilmiş olsun; mübarek ayakları kendi zamanında bulunan evliyanın hepsinin boynu üzerinde idi. O zamanki evliyanın hepsi o’nun ayakları altında idi.

Fakat şunu anlamalıdır ki kendi zamanındaki evliya böyledir. Daha önce gelmiş olan ve daha sonra gelecek veliler bu sözün dışında kalmaktadır. Hammâd’ın yukarıda yazılı olan sözünde de ayakları, kendi zamanındaki evliyanın hepsinin boyunları üzerinde olduğu bildirilmektedir. Bağdat’ta bir gavs vardı. Abdülkadir-i Geylani ve İbnüssakka ve Ebû Said Abdullah bunu ziyarete gittiler. Gavs, feraset ile anlayarak Abdülkadir-i Geylani’ye dedi ki: “Seni Bağdat’ta minbere çıkmış ve 'Bu iki ayağım bütün velilerin boyunları üzerindedir' dediğini görüyorum ve senin zamanındaki evliyanın sana karşı boyunlarını indirdiklerini, böylece senin büyüklüğünü, üstünlüğünü bildiklerini görüyorum.” Bu gavsın bu sözünden de anlaşılıyor ki Geylani’nın sözü yalnız kendi zamanındaki evliya içindir. Şimdi de Hak teâlâ bir kimsenin gözünü açarsa, o gavsın gördüğünü o da görerek o zamanın evliyasının boyunlarının Geylani’nin ayağı altında olduğunu anlar.

Bu söz başka zamandaki evliya için değildir. Daha önceki evliya için nasıl olabilir ki; Ashab-ı kiram (aleyhimürrıdvân) da bunların içindedir. Ashab-ı kiramın Geylani’den daha üstün oldukları meydandadır. Geylani’nin zamanından sonra gelen evliya da bu sözün içine nasıl girebilir? Çünkü Resulullah’ın (aleyhi ve alâ âlihissalâtü vesselâm) ahir zamanda geleceğini müjdelediği ve "halifetullah" dediği Hazret-i Mehdi, bu evliyanın içindedir. Ülülazm peygamberlerden olan Hazret-i İsa (alâ nebiyyinâ ve aleyhissalâtü vesselâm) sabıkundandır (önde gelenlerdendir). Bu İslamiyet’e uyacağı için Peygamberlerin sonuncusunun ashabından olacaktır (aleyhi ve a.s.). Bu yüce peygamber, Abdülkadir-i Geylani hazretlerinden elbette kat kat daha yüksektir. Belki de bu ümmetin sonda gelenlerinin üstünlüğünü bildirmek için o Server (s.a.v.): “Önce gelenler mi yoksa sonra gelenler mi daha iyidir bilinmez” buyurdu.

Sözün kısası; Abdülkadir-i Geylani hazretlerinin velâyeti çok şanlıdır, derecesi pek yüksektir. Velâyet-i hâssa-i Muhammediyye’yi Sır latifesi yolundan, başından sonuna kadar tamamlamıştır; velâyet zincirinin baş halkası olmuştur. Bunu işitince Abdülkadir-i Geylani’nin bütün evliyadan üstün olduğu anlaşılmamalıdır; çünkü Velâyet-i Muhammedî’nin baş halkası olması Sır yolundandır. Her bakımdan baş halka olsaydı o zaman üstün olurdu. Şunu da söyleyelim ki; Velâyet-i Muhammediyye’nın her bakımdan baş halkası olmakla da daha üstün olmak lazım gelmez. Çünkü bir başkası, Muhammed aleyhisselamın peygamberliği kemalatına varis olarak daha üstün olabilir. Abdülkadir-i Geylani (k.s.) hazretlerinin talebesinden birkaçı o’nu sevmekte taşkınlık yapıyorlar; Hazret-i Ali’yi (radıyallahü teâlâ anh) sevenlerin taşkınlıkları gibi aşırı gidiyorlar. Sözlerine bakılırsa kendisini geçmiş ve gelecek bütün evliyadan daha üstün bildikleri anlaşılıyor. Peygamberlerden (salavâtüllahi teâlâ aleyhim ecmaîn) başka kimseyi Abdülkadir-i Geylani’den üstün gördükleri işitilmemiştir.

Sual: Abdülkadir-i Geylani’de görülen harikalar ve kerametler o kadar çoktur ki başka hiçbir velide bu kadar keramet görülmemiştir. Hepsinden daha yüksek olduğu buradan anlaşılmaz mı?

Cevap: Harikaların ve kerametlerin çok olması daha üstün olmayı bildirmez. Hiç harikası görülmeyen bir veli, harikaları ve kerametleri çok görülen bir veliden daha üstün olabilir. Sühreverdî, (Avarif) kitabında evliyanın harikalarını ve kerametlerini anlattıktan sonra buyuruyor ki: “Bunların hepsi Allahü teâlânın ihsanlarıdır, dilediğine ihsan eder. Fakat bunlardan hiçbiri verilmeyen bir veli, bunların hepsinden daha üstün olabilir. Çünkü harikalar ve kerametler yakîni (güveni) artırmak içindir; kendisine yakîn ihsan edilmiş olanın kerametlere ihtiyacı kalmaz. Bu kerametlerin hepsi kalbin zikre alışması nimetinden daha aşağıdır.” Harikaların çok görünmesini üstünlük bilmek; Hazret-i Ali’nin iyi ve üstün hâllerini görerek o’nu Hazret-i Ebû Bekir’den daha üstün bilmeye benzer; çünkü o’nda bu kadar üstün ve iyi hâller görülmemiştir (radıyallahü anhümâ).

Kıymetli kardeşim! Harikalar ve kerametler ikiye ayrılır: Birincisi; Allahü teâlânın zatına, sıfatlarına ve işlerine ait olan bilgiler ve marifetlerdir. Bunlar akıl ile, düşünce ile elde edilemez; seçtiği kullara ihsan eder. İkincisi; mahlukların şekillerini keşfetmek, madde alemindeki gaybları bulmaktır. Birinci kerametler doğru yolda bulunanlara, Allahü teâlânın sevdiklerine verilir. İkincisi; doğru yolda olana da bozuk yolda olana da verilir; çünkü istidraç sahibi olan kâfirlerde de ikinci harikalar görülmektedir. Kerametlerin ve harikaların birincisine Allahü teâlâ şeref ve kıymet vermiştir; bunları yalnız sevdiklerine ihsan eder, düşmanlarını bunlara ortak etmez. Cahiller harikaların ikincisine kıymet verirler, o’nları üstün ve yüksek görürler. Bunları kâfirlerde bile görünce, kalın kafalı oldukları için o’nlara neredeyse tapınacak olurlar; o’nların iyi ve kötü her isteklerine boyun eğerler. Bu ahmaklar, belki de harikaların birincisini harika bilmezler ve keramet saymazlar. Harika deyince yalnız ikincisini anlarlar; keramet deyince yalnız mahlukların ve madde aleminin bilinmesini, gayblardan haber verilmesini sanırlar. Mahlukların bilinen veya bilinmeyen hâllerinden haber vermenin ne kıymeti ve hangi şerefi olabilir? Bunların bilinmemesi, bilinmesinden belki daha uygundur. Mahlukların hâllerini ve inceliklerini unutmak belki daha yakışık alır. Şerefli ve kıymetli olan ve saygı göstermeye, üstün görmeye layık olan ancak Allahü teâlânın marifetidir.

Melek yüzünü örtmüş, şeytan naz yapıyor:
Şaşırdım kaldım, hayretten aklım gidiyor.

Şeyhülislam Hirevî vel-imâm-ül-Ensarî Abdullah (k.s.) hazretlerinin, (Menâzilü’s-sâyirîn) kitabında ve buna kendi yaptığı şerhinde buyuruyor ki: “Tecrübe ile anladım ki; marifet sahibi olanların feraseti, Allahü teâlâya yarayan kimselerle O’na yaramayan kimseleri ayırt etmektir. Allahü teâlâyı zikredenleri ve (Cem makamı)na kavuşanların yaratılışlarındaki uygunluğu anlamaktır. Marifet sahiplerinin feraseti budur. Açlıkla ve insanlardan kaçarak çile odasında yalnız yaşamakla nefislerini temizleyenlerin, fakat Hak teâlâya yaklaşmayanların ferasetleri cisimleri, maddeleri keşfetmek ve mahlukların gayblarını haber vermektir. Bunlar yalnız mahluklardan haber verir; çünkü Hak teâlâ ile aralarında perde vardır. Marifet sahipleri ise Allahü teâlâdan kendilerine gelen marifetlere kavuşurlar, hep Allahü teâlâdan haber verirler.”

İnsanların çoğu Allahü teâlâdan kesilmiş olduklarından ve hep dünyayı düşündükleri için; maddeleri keşfedenlere, mahluklardan bilmediklerini haber verenlere kıymet verirler. O’nları büyük bilirler; o’nları evliya ve Allahü teâlânın seçilmiş kulları sanırlar. Hakikatten haber verenlere dönüp bakmazlar; o’nların Allahü teâlâdan bildirdiklerine inanmazlar. “Bunlar dedikleri gibi evliya olsalardı bizim hâllerimizden ve mahlukların hâllerinden haber verirlerdi. Mahlukların hâllerini bilmeyen kimse bundan daha yüksek olan şeyleri nasıl bilir?” derler. Bu bozuk ölçüleri ile evliyaya inanmazlar, doğru sözü görmezler ve işitmezler. Allahü teâlânın bu büyükleri cahillerin gözünden korumuş olduğunu, o’nları Kendisine ayırmış olduğunu, o’nları Kendisinden başkaları ile olmaya bırakmadığını bilmezler. Bunlar mahlukların hâllerine dönüp baksalardı Hak teâlâ ile olmaya yakışmazlardı. Böyle Hak adamlarından birinin maddelerin ve cisimlerin hâllerine az bir bakışla, başkalarının anlayamadığı şeyleri ferasetle anladıklarını biz çok gördük. Bunların feraseti Hak teâlâya olan ve O’nun yakınlığına olan ferasettir. Nefislerini temizleyenlerin mahluklara olan feraseti, Hak teâlâyı ve O’na yakın olan şeyleri anlayamaz. Bu feraset Müslümanlarda olduğu gibi Hristiyanlarda, Yahudilerde ve başka milletlerde de vardır; çünkü Allahü teâlâ buna kıymet vermez, uygun olan kimselere verir.

Abdulkadir Akçiçek Tercümesi