|
"Bu mektup,
Mevlana Muhammed Haşim-i Keşmî’ye yazılmıştır “kaddesallahü teâlâ
sirrehül-azîz”. İnsanın her şeyi kendinde topladığını ve bazı ince
marifetleri bildirmektedir:
Bismillâhirrahmânirrahîm. Allahü teâlâya hamd olsun! O’nun sevgili
Peygamberine salât ve selam olsun! İnsanda bulunan bütün kemaller,
iyilikler hep (Vücub) “teâlet ve tekaddeset” mertebesinden gelmiştir.
O’nun ilmi o mertebeden, kudreti de o mertebenin kudretindendir. Bütün
yükseklikler de hep böyledir. Fakat her mertebenin kemali o mertebeye
göredir. İnsanın ilmi, o mukaddes mertebenin ilmine göre sonsuz var
olanla yok olanın karşılaştırılması gibidir. Bunun gibi; insanın
kudreti, gücü, Vacib-i teâlâ ve tekaddesin kudretine göre, bir üflemesi
ile yerleri ve gökleri, dağları ve denizleri yok eden güç sahibinin,
kendini dokumacı ustası sanan örümcekle karşılaştırılması gibidir. Bu
ikisinden başka olgunlukları da bunlardan anlamalıdır. Başka kelime
bulamadığımız için bu karşılaştırmayı yaptık. Yoksa, Farsça mısra
tercümesi:
Toprak nerede,
temiz alemler nerede?
Bundan
anlaşılıyor ki; insandaki kemaller, Vücub “teâlet ve tekaddeset”
mertebesinin kemallerinin suretleri, görüntüleridir. İnsandaki
kemallerin Vücub mertebesindeki kemallere yalnız isimleri benzemektedir.
Bunun içindir ki hadis-i şerifte:
(Allahü teâlâ,
Âdem’i kendi suretinde yarattı)
buyuruldu.
(Kendini
anlayan, Rabbini anlar)
sözünün inceliğini buradan anlamalıdır. Çünkü insanın nefsinde bulunan
her şey birer surettir, görüntüdür. Bu suretlerin hakikati, aslı Vücub
mertebesindedir “teâlet ve tekaddeset”. İnsanın halife olmasının
inceliği buradan anlaşılmaktadır. Çünkü bir şeyin sureti, o şeyin
halifesidir, vekilidir.
Zındıklar ve
Allahü teâlâya madde diyen (Mücesseme) adındaki kâfirler burada çok
yanıldılar. Allahü teâlâyı insan suretinde, şeklinde sandılar. Ahmak
oldukları için "Allahü teâlânın, insanlarda olduğu gibi organları, duygu
aletleri var" dediler. Böylece doğru yoldan saptılar, çok kimseleri de
saptırdılar. Allahü teâlânın sureti ve misli gibi şeyler söylemek
benzeterek anlatmak içindir; yoksa benzetilen şeyin kendisidir demek
olmadığını anlayamadılar. Çünkü suretin, görüntünün hakikati, aslı;
parçalardan, zerrelerden meydana gelen bir topluluktur. Vücub
mertebesinde ise böyle şey olamaz. Kadim olan, sonsuz olan parçalanamaz,
ayrılamaz.
Kur’an-ı
Kerim’deki (Müteşabihat) denilen ayet-i kerimeler de böyledir;
bildirdikleri şeylerin kendileri anlaşılmamalıdır, uygun olan başka
şeyler anlaşılmalıdır. Ali-İmran suresi yedinci ayetinde mealen:
(Bu ayet-i
kerimelerin bildirdiklerini yalnız Allahü teâlâ bilir)
buyuruldu. Demek ki müteşabih olan ayet-i kerimelerin ne demek olduğunu
ancak Allahü teâlâ bilir. Bu ayet-i kerime gösteriyor ki müteşabih olan
ayet-i kerimeler, gösterdiklerinden başka şeyleri bildirmektedir; Allahü
teâlâ da bu başka şeyleri bilmektedir. (Ulema-i Rasihîn) denilen derin
Ehl-i sünnet âlimlerine de bu başka bilgiler ihsan olunmuştur. Bunun
gibi, gayb olanları yalnız Allahü teâlâ bilir; Peygamberlerin
yükseklerine bu bilgisinden ihsan etmektedir.
Müteşabih olan ayet-i kerimelere anlaşılandan başka mana vermeye (Tevil)
denir. Tevili yanlış anlamamalıdır. Ayet-i kerimedeki "El" kelimesine
kudret demek ve "Yüz" kelimesine Allahü teâlânın kendisi demek tevil
olmaz. Böyle kelimelerin tevili ince, gizli bilgilerdir; ancak
seçilmişlerin seçilmişlerine bildirilmiştir.
(Fütûhât-ı
Mekkiyye) kitabının sahibi [yani Muhyiddin-i Arabî] “rh.a.”
hazretleri ve O’na uyanlar; "Allahü teâlânın sıfatları, Allahü teâlânın
kendinden başka olmadıkları gibi birbirlerinden de başka değildirler"
diyor. Böylece; ilim sıfatı Zat-ı ilahîden başka olmadığı gibi
kudretten, iradeden, işitmekten ve görmekten de başka değildir diyorlar.
Sıfatların hepsini de böyle biliyorlar. Bu fakire göre bu sözleri doğru
değildir; çünkü bunlar sıfatların dışarıda ayrıca var olduklarına
inanmıyorlar. Ehl-i sünnetten ayrılmış oluyorlar. Çünkü Ehl-i sünnetin
büyük âlimlerinin anladıklarına göre, Allahü teâlânın sekiz veya yedi
sıfatı kendisi gibi dışarıda ayrıca vardır.
Onları
sıfatların zattan başka olmadığına sürükleyen şey; belki o makamdaki
başkalığı bu dünyadaki mahluklardaki başkalık gibi sanmalarından olsa
gerektir. Allahü teâlânın sıfatlarının kendinden başka olmasını, bizim
sıfatlarımızın kendimizden başka olması gibi bulmadıklarından ve o
başkalığı bu başkalığa benzetmediklerinden, sıfatların zattan başka
olmadığını sandılar; "Sıfatlar, zatın aynıdır" dediler. O makamdaki
başkalığın da Allahü teâlânın kendisi gibi ve sıfatları gibi
anlaşılamayacağını, mahluklara benzetilemeyeceğini anlayamadılar.
Oradaki başkalık buradaki başkalığa benzemez. Yalnız görünüşte ve
isimlerde benzerlik vardır. Bundan anlaşılıyor ki o makamda başkalık,
ayrılık vardır; fakat biz bunu anlayamayız! Anlayamadığımız şeylere
"yok" diyemeyiz ve dememeliyiz! Doğru yolun âlimlerinden ayrılmamalıyız!
Her şeyin doğrusunu Allahü teâlâ bilir.
Allahü teâlâ
size ve hidayete kavuşanlara ve Muhammed Mustafa’ya “aleyhisselâm” tabi
olanlara selamet versin!
Abdulkadir Akçiçek Tercümesi
|