Bu da zemmedilen bir haslettir. Aynı zamanda bu husûmet, itiraz ve mücadelenin neticesidir. Çünkü îtiraz, adamı herhangi bir kusůrundan dolayı küçük düşürmek ve kendisini üstün göstermek bakımından ona dokunmaktır. Cidâl ise, mezhebini açıklamak ve yerleştirmek için yapılan münakaşadan ibarettir. Husûmet ise, bir mal veya hak iddiası ile alakalı sözünde inâd ve isrârdır. Bu isrâr, bâzan ibtidâen olur, bâzan da karşısındakinin tavır ve davranışlarına îtiraz mâhiyetinde olur. Mirâ, ancak söylenen söze îtiraz ile olur, yâni başlangıçta olmaz.
Resûli Ekrem (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:
“Allah katında en sevilmeyen erkekler, mücadelede ısrar edenlerdir.”57
Ebû Hüreyre'nin rivâyetinde, Resûli Ekrem (s.a.v.):
“Husûmetlerde câhilce mücadele eden kimse, bu mücâdelesinden vazgeçinceye veya ölünceye kadar Allah'ın gazabındadır” buyurmuştur.58
Ebû Ca'fer: “Husûmetten sakının, zîra husûmet dîni mahveder” demiştir. Dinde vera' sahibi olanlar, aslâ husumet etmemişlerdir.
İbn Kuteybe
(veya başka bir zat)
diyor ki; Abdullah'ın oğlu Bişr bir gün bana uğradı ve:
Burada ne oturuyorsun? diye sordu. Ben de:
Amcazâdemle bir davamız var, onun için bekliyorum, dedim. Bişr: “Babanın bana çok iyilikleri oldu, ben de sana iyilik yapmak isterim, beni dinle; vallahi husûmetten daha ziyade kalbi meşgul eden, huzuru bozan, mürüvveti gideren ve dini mahveden bir şey bilmiyorum.”
Ben
de bu söz üzerine oradan ayrılmak üzere ayağa kalktı, amcazâdem:
Nereye gidiyorsun? diye sorunca, ben, davamdan vazgeçtiğimi kendisine
söyledim. O:
Benim haklı olduğumu anladın da ondan mı vazgeçtin? diye sordu. Ben:
Hayır, kendi nefsime ikram olarak vazgeçiyorum, dedim. Bunun üzerine hasmım,
"Ben
de senden bir şey istemiyorum, senin olsun", dedi.
Şayet, “Haklı bir kimse haksızlığa uğradığı zaman, hakkını korumak ve aramak için elbette dâva açması gerekir, böyle bir husûmetin hükmü nedir ve bu nasıl zemmedilir?” dersen, bilmiş ol ki: Bizim yerdiğimiz, haksız ve bilgisiz olan husûmettir. Hakkın nerede olduğunu bilmeden davayı üzerine alan bir avukat gibi, o bir şey bilmeden mücadele eder durur. Bunun gibi, hakkından fazlasını isteyenlere de şâmildir. Bile bile karşısındaki adama eziyyet maksadıyla hakkından fazlasını ister ve bunda ısrar eder.
Aynca hakkını meydana çıkarmak için muhtaç olmadığı ve yalnız hasmına eziyyet maksadıyla lüzumsuz sözler konuşanlar ve hasmına eziyyet için inâdına dâva açanlar aslında alacağı mala kıymet vermeyip yalnız zahmet vermek isteyenler hakkındadır. Nitekim çokları bunu itirâf eder ve "Benim maksadım ona eziyyet etmek, onun belini kırmaktır, yoksa malın kıymeti yoktur. Hatta ben alacağımı suya atsam da benim için bir değeri yoktur." İşte yasak ve mezmûm olan, bu kabil husûmetlerdir.
Yoksa haksızlığa uğrayan bir kimsenin, haddi aşmamak şartıyla meşru yoldan muhâsame etmesi, inâd ve eziyyet etmeden hakkını araması haram değildir. Yine de evlâ olan, terkidir. Çünkü husûmet esnasında dili, ölçülü olarak kullanıp haddi tecavüz etmemek cidden zordur. Husûmet, göğsü kızdırır, gazabı harekete geçirir. Gazab harekete geçince, asıl istenen şey unutulur da, hasımlar arasında kin ve nefret kalır. Artık her iki taraf, hasmının üzüntüsüne sevinir, sevinince üzülür. Dil ise alabildiğine açılır, ağzına her geleni söyler. Husûmete başlayan kimse bu mahzurlarla karşı karşıyadır. Artık iş, meşrû hakkın hudûdunu aşar. Bunun için terki evlâdır.
Anlaşılıyor ki; husûmetler, her kötülüğün başlangıcıdır. Mirâ ve cidâl de böyledir. O hâlde zarûret olmadıkça bu kapılar açılmamalıdır. Zarûret hâlinde ise husûmetin doğuracağı neticelerden kalb ve dili korumak lazımdır ki, bu da cidden zordur. Husûmetlerde yalnız hakkı üzerinde durabilenler günahtan emîndir ve bunun husûmeti zemmedilmez. Ancak hak iddia ettiği şeyden müstağni ise, evlâyı terketmiş sayılır, yine de günahkâr sayılmaz. Bununla beraber husûmet, mirâ ve cidâl'de en azından güzel ve tatlı konuşma hassasını ve bu davranışa va'dedilen mükafatı kaybeder. Zîra tatlı sözün en aşağı derecesi, karşısındaki adama muvafakatini ifade etmektir. Sözün en kötüsü de karşısındaki adama ta'n ve îtirazdır. Çünkü îtiraz, karşısındaki adamın ya cehaletini veya yalancılığını açığa çıkarmaktır. İşte mirâ ve mücadele eden kimse bunu yapmakla güzel konuşma hâssasını kaybetmiş olur.
Resûli Ekrem (s.a.v.) bir hadîsinde şöyle buyurmuştur:
“Güzel söz ve yemek yedirmek, Cennet'e girmenizi kolaylaştırır.”59
Allahu Teâlâ da Kur'ân-ı Kerim'de şöyle buyurmuştur:
“İnsanlarla güzel güzel konuşun.” (Bakara: 83)
İbn Abbas (r.a.) şöyle demiştir:
Yine İbn Abbas (r.a.) "Fir'avn bile bana hayır bir söz söylese, ben de aynen kendisine mukabelede bulunurdum" demiştir.
Resûli Ekrem (s.a.v.) bir hadîsinde şöyle buyurmuştur:
“Cennet'te, içi dışından ve dışı içinden görülen köşkler vardır. Allahu Teâlâ onları yemek yediren ve yumuşak konuşanlar için hazırlamıştır.”60
Rivayete göre İsâ (a.s.) yanından bir domuz geçtiğinde “Selâm ile geç” demiştir. Yanındakiler şaşırınca, Hz. İsâ: “Dilimi kötü söze alıştırmak istemedim” diye cevab vermiştir. Resûli Ekrem (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:
“Güzel söz, sadakadır.”
Yine Resûli Ekrem (s.a.v.):
“Bir hurmanın yarısı ile de olsa, ateşten korunun. Bunu da bulamazsanız tatlı dil ve güzel söz ile korunmağa çalışın” buyurmuştur.61
Hz. Ömer (r.a.) “Aslında iyilik kolay bir şeydir. Güler yüz ve yumuşak söz bunu te'min eder” demiştir.
Hakimlerden biri "Yumuşak ve tatlı söz, azalarda gizlenmiş kin kirini yıkar
temizler" demiştir.
Diğer bir hakim de şöyle demiştir: "Rabbını gazaplandırmayıp, arkadaşını
memnûn edecek söze cimrilik etme. Böyle bir sözden ihsân edenlerin sevabını
alman muhtemeldir."
Bütün bunlar, güzel sözlerin faziletleri hakkında rivâyetlerdir. Husûmet, mirâ, cidal ve inad ise bunların zıddıdır. Zira haşin, kaba ve çirkin sözler, kalbi kırar, geçimi zorlaştırır, hiddete sebeb olur ve göğsü daraltır.
Lütuf ve keremiyle Allahu Teâlâ'dan hüsni tevfik dileriz.