شیخ محمود شبستري


ویرایشگر: دکتر نجاتی آکسو


 

سوءال

نخســــت از فكــــر خويشــــم در تحيــــر

چــه چيزاســت آنكــه خوانــندش تفكــر؟

چــــه بــــود آغــــاز فكــــرت را نشــــاني؟

ســـــرانجام تفكـــــررا چـــــه خوانـــــي؟

جواب

مـــرا گفتـــي بگـــو چـــه بـــوَد تفكـــر

كـــز ايـــن معنـــي بمانـــدم در تحيـــر

 

تفكــر، رفــتن از باطــل ســوي حــق

بــه جــزو انــدر بديــدن كــل مطلــق

 

حكـيمان كانـدر ايــن كـردند تصــنيف

چنـــين گفتـــند در هـــنگام تعـــريف

 

كـه چـون حاصـل شـود در دل تصـور

نخســــتين نــــام وي باشــــد تذكــــر

٧٥

وز او چــون بگــذري هــنگام فكــرت 

بـــود نـــام وي انـــدر عُـــرفْ عبـــرت ب

 

تصــــور كــــآن بــــوَد بهــــرتَدَبـُّر

ـــه نـــزد اهـــل عقـــل آمـــد تفكـــر

 

ز تــــــرتيب تصــــــورهاي معلــــــوم

شــــود تصــــديقِ نامفهــــومْ مفهــــوم

 

مقــدم چــون پــدر، تالــي چــو مــادر

نتــــيجه هســــت فــــرزند، اي بــــرادر

 

ولــي تــرتيب مذكــور از چــه و چــون

بـــــوَد محـــــتاج اســـــتعمال قانـــــون

٨٠

دگـــرباره در آن گـــر نيســـت تأيـــيد

هــر آييــنه كــه باشــد محــض تقلــيد

 

ره دور و دراز اســـت آن رهـــا كـــن

چـو موسـي يـك زمـان ترك عصا كن

 

درآ در وادي اَيمَـــــــــن زمانـــــــــي

شــــنو «اِنّــــي اَنَــــا االله» بــــيگمانــــي

 

محقـق را كـه وحـدت در شـهود اسـت

نخســتين نظــره بــر نــور وجــود اســت

 

دلــي كــز معــرفت نــور و صــفا ديــد

ز هــر چيــزي كــه ديــد اول خــدا ديــد

٨٥

بـــوَد فكـــر نكـــو را شـــرط تجـــريد

پــس آنگــه لمعــهئــي از بــرق تايــيد

 

هــر آنكــس را كــه ايــزد راه نــنمود

ز اســــتعمال مــــنطق هــــيچ نگشــــود

 

حكــيم فلســفي چــون هســت حيــران

نمــــيبيــــند ز اشــــيا غيــــر امكــــان

 

از امكـــان مـــيكـــند اثـــباتِ واجـــب

از ايــن حيــران شــد انــدر ذاتِ واجــب

 

گهــــي از دَور دارد سَــــيرِ معكــــوس 

 گهــي انــدر تسلســل گشــته محــبوس

٩٠

چــو عقلــش كــرد در هســتي تَــوغُّل

فــــرو پيچــــيد پــــايش در تسلســــل

 

ظهـــور جملـــة اشـــيا بـــه ضـــد اســـت

ولــي حــق را نــه مانــند و نــه نِــدَ اســت

 

چــو نــبوَد ذات حــق را ضــد و همــتا

نـــــدانم تـــــا چگـــــونه دانـــــي او را

 

نــــدارد ممكــــن از واجــــب نمــــونه

چگــــونه دانــــيش آخــــر چگــــونه؟

 

زهــي نــادان كــه او خورشــيدِ تابــان

بـــه نـــور شــــمع جـــويد در بــــيابان

٩٥

اگــر خورشــيد بــر يــك حــال بــودي

شـــعاع او بـــه يـــك مـــنوال بـــودي

 

ندانســتي كســي كــين پــرتو اوســت

نــبودي هــيچ فــرق از مغــز تــا پوســت

 

جهـــان جملـــه فـــروغ نـــور حـــق دان

حــق انــدر وي ز پيدائــي اســت پــنهان

 

چــو نــور حــق نــدارد نقــل و تحــويل

نـــــيايد انـــــدر او تغييـــــر و تـــــبديل

 

تــو پــنداري جهــان خــود هســت قــائم

بــــه ذات خويشــــتن پيوســــته دائــــم

١٠٠

كســـي كـــاو عقـــل دورانـــديش دارد

بســــي سرگشــــتگي در پــــيش دارد

 

ز دورانديشــــــئ عقــــــل فضــــــولي

يكـــي شـــد فلســـفي ديگـــر حلولـــي

 

خـــرد را نيســـت تـــاب نـــور آن روي

بـــرو از بهـــر او چشـــم دگـــر جـــوي

 

دو چشــم فلســفي چــون بــود اَحــوَل

ز وحـــدت ديـــدن حـــق شـــد مُعَطََّــل

 

ز نابينايـــــــي آمـــــــد راهِ تشـــــــبيه

ز يـك چشـمي اسـت ادراكـاتِ تنـزيه

١٠٥

تناسـخ زآن سـبب كفـر اسـت و باطـل

كـه آن از تـنگ چشـمي گشت حاصل

 

كســي كــاو را طــريقِ اعتــزال اســت

چـو اَكمَـهْ بـينصـيب از هر كمال اس ت

 

رمــــد دارد دو چشــــم اهــــلِ ظاهــــر

كـــه از ظاهـــر نبيـــند جـــز مَظاهـــر

 

كلامـــي كـــاو نـــدارد ذوق توحـــيد

بــه تاريكــي در اســت از غَــيمِ تقلــيد

 

در او هــرچ آن بگفتــند از كــم و بــيش

نشـــاني دادهانـــد از ديـــدة خـــويش

١١٠

منــزه ذاتــش از چــند و چــه و چــون

تَعالَــــــي شَــــــأنُهُ عَمّــــــا يَقولــــــون