شیخ محمود شبستري


ویرایشگر: دکتر نجاتی آکسو


 

سوءال

كدامـــين فكـــرمـــا را شـــرطِ راه اســـت؟    

 چــه گاهــي طاعــت و گاهــي گــناه اســت؟

جواب

در «آلاء» فكـر كـردن شـرط راه اسـت

ولـي در ذات حـق محـضِ گـناه اسـت

 

 بــــوَد در ذاتِ حــــق انديشــــه باطــــل

محــال محــض دان تحصــيلِ حاصــل

 

 چـو آيـات اسـت روشـن گشته از ذات

نگـــــردد ذاتِ او روشـــــن ز آيـــــات

١١٥

همـــه عـــالم بـــه نـــور اوســـت پـــيدا

كجــــا او گــــردد از عــــالم هــــويدا

 

 نگــــنجد نــــورِ ذات انــــدر مظاهــــر

كــه سَــبَحاتِ جلالــش هســت قاهــر

 

رهـا كـن عقـل را بـا حـق همـي بـاش

كــه تــاب خَــور نــدارد چشــم خفــاش

 

در آن موضـع كـه نـور حـق دليل است

چــه جــاي گفــتگوي جبــرئيل اســت

 

فرشـــته گـــرچه دارد قـــربِ درگـــاه

نگــــنجد در مقــــام «لــــي مَــــعَ االله»

١٢٠

چـــو نـــور او مَلَـــك را پـــر بســـوزد

خـــرد را جملـــه پـــا و ســـر بســـوزد

 

بـــــوَد نـــــور خـــــرد در ذاتِ اَنـــــوَر

بــه ســان چشــمِ ســر در چشــمة خَــور

 

چــو مُبصَــر بــا بصــر نــزديك گــردد

بصـــر ز ادراك آن تاريـــك گـــردد

 

ســياهي گــر بدانــي نــور ذات اســت

 به تاريكــي درون آب حــيات اســت

 

ســيه جــز قــابضِ نــور بصــر نيســت

نظــر بگــذار كــاين جــاي نظــر نيســت

١٢٥

چــه نســبت خــاك را بــا عــالم پــاك

كـه ادراك است عجز از دركِ ادراك

 

ســـيه رويـــي ز ممكـــن در دو عـــالم

جـــــدا هرگـــــز نشـــــد واالله اعلـــــم

 

ســوادَ الــوَجه فــي الــدَارين درويــش

ســواد اعظــم آمــد بــي كــم و بــيش

 

چـه ميگويم كه هست اين نكته باريك

شــــبِ روشــــن مــــيان روزِ تاريــــك

 

در ايـن مشـهد كـه انـوار تجلَّـي اسـت

سـخن دارم ولـي نـا گفـتن اولـي اسـت

١٣٠

اگــر خواهــي كــه بينــي چشــمة خَــور

تــو را حاجــت فُــتَد بــا جســم ديگــر

 

چــو چشــم ســر نــدارد طاقــتِ تــاب

تـــوان خورشـــيدِ تابـــان ديـــد در آب

 

از او چـــون روشـــني كمتـــر نمايـــد

در ادراك تــــو حالــــي مــــيفــــزايد

 

عـــدم آييـــنة هســـتي اســـت مطلـــق

كــز او پيدااســت عكــس تــابش حــق

 

عــدم چــون گشــت هســتي را مقابــل

در او عكســي شــد انــدر حــالْ حاصــل

١٣٥

شـد آن وحـدت از ايـن كَثـرَت پديدار

يكــي را چــون شُــمُردي گشــت بســيار

 

عــــدد گــــرچه يكــــي دارد بــــدايت

ولــــيكن نــــبوَدَش هرگــــز نهايــــت

 

عــدم در ذاتِ خــود چــون بــود صــافي

از او بـــا ظاهـــر آمـــد گـــنج مخفـــي

 

حــديثِ «كُــنتُ كَنــزًاا» را فــرو خــوان

كـــه تـــا پـــيدا ببينـــي گـــنجِ پـــنهان

 

عــدم آييــنه، عــالم عكــس ، و انســان

چـو چشـمِ عكس در وي شخص پنهان

١٤٠

تـو چشـم عكسـي و او نـور ديـده است

بـه ديـده ديـده را هرگـز كه ديده است

 

جهــان انســان شــد و انســان جهانــي

از ايــــن پاكيــــزهتــــر نــــبوَد بيانــــي

 

چــو نــيكو بنگــري در اصــلِ ايــن كــار

هـم او بينـنده هـم ديـده اسـت و ديـدار

 

حــديثِ قُدســي ايــن معنــي بــيان كــرد

بـه بـي يسـمع و بـي يبصـر عـيان كـرد

 

جهــان را ســر بــه ســر آييــنه ئــي دان

بــه هــر يــك ذرّهدر صــد مهــرْ تابــان

١٤٥

اگــر يــك قطــره را دل بــر شــكافي

بــرون آيــد از آن صــد بحــرِ صــافي

 

بـه هر جزوي ز خاك ار بنگري راست

هــزاران آدم انــدر وي هــويدا اســت

 

بــه اعضــا پشــهئــي همچــند فــيل اســت

در اســماء قطــرهئــي مانــند نــيل اســت

 

درون حـــبهئـــي صـــد خـــرمن آمـــد

جهانـــــي در دلِ يـــــك ارزن آمـــــد

 

بـــه پـــرِّ پشـــهئـــي در جـــاي جانـــي

درونِ نقطــــــة چشــــــم آســــــماني

١٥٠

بـــدان خُـــردي كـــه آمـــد حـــبة دل

خداونــــد دو عــــالم رااســــت منــــزل

 

در او در جمـــع گشـــته هـــر دو عـــالَم

 گهــــي ابلــــيس گــــردد گــــاه آدم

 

ببـــين عـــالَم همـــه در هـــم سرشـــته

مَلَـــك در ديـــو و ديـــو انـــدر فرشـــته

 

همــه بــا هــم بــه هــم چــون دانــه و بــر

ز كافــــر مــــؤمن و مــــؤمن ز كافــــر

 

بــه هــم جمــع آمــده در نقطــة حــال

همـــه دَور زمـــان روز و مَـــه و ســـال

١٥٥

ازل عـــــين ابـــــد افـــــتاد بـــــا هـــــم

نـــــــزول عيســـــــي و ايجـــــــاد آدم

 

ز هــر يــك نقطــه زيــن دَور مسلســل

هــــزاران شــــكل ميگــــردد مُشَــــكَّل

 

ز هــر يــك نقطــه دَوري گشــته دايــر

هـــم او مركـــز هـــم او در دَورْ ســـاير

 

اگـــر يـــك ذره را برگيـــري از جـــاي

خلـــل يابـــد همـــه عـــالم ســـراپاي

 

همــه سرگشــته و يــك جــزو از ايشــان

بـــرون نـــنهاده پـــاي از حَـــدِّ امكـــان

١٦٠

تَعَـــيُّن هريكـــي را كـــرده محـــبوس

بــه جــزويت ز كلــي گشــته مأيــوس

 

 تــو گوئــي دائمــا در ســير و حبســند

 كـــه پيوســـته مـــيان خلـــع و لبســـند

 

همــــه در جنــــبش و دائــــم در آرام

نـــه آغـــازِ يكـــي پيـــيدا نـــه انجـــام

 

همـــه از ذات خـــود پيوســـته آگـــاه

وز آنجـــا راه بـــرده تـــا بـــه درگـــاه

 

بــــه زيــــر پــــردة هــــر ذره پــــنهان

جمــــــال جانفــــــزاي روي جانــــــان

١٦٥

تـــو از عـــالم همـــين لفظـــي شـــنيدي

بــيا بــرگو كــه از عــالم چــه ديــدي

 

چــه دانســتي ز صــورت يــا ز معنــي

چــه باشــد آخــرت چــون اســت دنيــي

 

بگــو ســيمرغ و كــوه قــاف چــه بــوَد

بهشـــت و دوزخ و اعـــراف چـــه بـــوَد

 

كـدام اسـت آن جهـان كآن نيست پيدا

 كـه يـك روزش بـود يـك سـالِ ايـنجا

 

همــين عــالَم نــبود آخــر كــه ديــدي

نـــه «مـــا لا تُبصِـــرون» آخـــر شـــنيدي

١٧٠

بـــيا بـــنما كـــه جابُلقـــا كـــدام اســـت

جهـــانِ شـــهر جابلســـا كـــدام اســـت

 

مشــــارق بــــا مغــــارب را بيــــنديش ب

چــو ايــن عــالَم نــدارد از يكــي بــيش

 

ـــــيان «مِـــــثلُهُنّ» از ابـــــن عـــــباس

شــنو پــس خويشــتن را نــيك بشــناس

 

تـو در خوابـي و ايـن ديـدن خيال است

هــر آنچــه ديــدهاي از وي مــثال اســت

 

بـه صـبح حشـر چـون گـردي تـو بيدار

بدانـي كـاين همـه وهـم اسـت و پـندار

١٧٥

چـــو برخيـــزد خـــيالِ چشـــمِ اَحـــوَل

زمــــين و آســــمان گــــردد مُــــبَدَّل

 

چــو خورشــيدِ نهــان بــنمايدت چهــر

نمانــــد نــــورِ ناهــــيد و مَــــه و مهــــر

 

فُــتَد يــك تــاب از او بــر ســنگِ خــاره

شــود چــون پشــمِ رنگــين پــاره پــاره

 

بكـــن اكـــنون كـــه كـــردن ميتوانـــي

چـو نتوانـي چـه سـود آن را كـه دانـي

 

چــــه مــــيگويم حــــديث عــــالَمِ دل

تـــو را اي سرنشـــيبِ پـــاي در گـــل

١٨٠

جهـــان آنِ تـــو و تـــو مانـــده عاجـــز

ز تــو محرومتــر كــس ديــده هرگــز

 

چــو محبوســان بــه يــك منــزل نشســته

بــه دســتِ عجــزْ پــاي خــويش بســته

 

نشســتي چــون زنــان در كــوي اِدبــار

نمـــيداري ز جهـــل خويشـــتن عـــار

 

دليــــرانِ جهــــان آغشــــته در خــــون

تـــو سرپوشـــيده ننهـــي پـــاي بيـــرون

 

چـــه كـــردي فهـــم از ديـــنُ العَجايِـــز

 كـه بـر خـود جهـل مـيداري تـو جايـز

١٨٥

زنــان چــون ناقصــات عقــل و دينــند

چــــرا مــــردانْ رَهِ ايشــــان گــــزينند

 

اگــر مــردي بــرون آي و ســفر كــن

هـر آنـچ آيـد بـه پيشـت ز آن گذر كن

 

مياســــا روز و شــــب انــــدر مــــراحل

مشــــو موقــــوفِ همــــراه و رواحــــل

 

خلــيل آســا بــرو حــق را طلــب كــن

شــبي را روز و روزي را بــه شــب كــن

 

ســـتاره بـــا مـــه و خورشـــيدِ اكبـــر

بـــوَد حـــس و خـــيال و عقـــلِ اَنـــوَر

١٩٠

بگــردان زايــن همــه اي راهــرو روي

هميشـــه «لا اُحِـــبُّ الآفِلـــين» گـــوي 

 

و يـا چـون موسـيئ عمـران در ايـن راه

بــــرو تــــا بشــــنوي «اِنّــــي اَنَــــا االله»

 

تـو را تـا كـوهِ هسـتي پـيش باقـي است

صـداي لفـظ «اَرِنـي» «لَـن تَرانـي» است

 

حقــيقت كهــربا ذاتِ تــو كــاه اســت

اگــر كــوهِ توئــي نــبوَد چــه راه اســت

 

تجلـــي گـــر رســـد بـــر كـــوهِ هســـتي

شــود چــون خــاكِ ره هســتي ز پســتي

١٩٥

گدائــي گــردد از يــك جذبــه شــاهي

بـه يـك لحظـه دهـد كوهـي بـه كاهـي

 

بـــرو انـــدر پـــئ خـــواجه بـــه اَســـرَي

تماشـــا كـــن همـــه آيـــات كُبـــرَي

 

بـــــرون آي از ســـــراي «اُمِّ هانـــــي»

بگـــو مطلـــق حـــديث «مَـــن رَآنـــي»

 

گــذاري كــن ز كــاف و نــونِ كَونَــين

نشــين بــر قــافِ قُــربِ «قــابَ قَوسَــين»

 

دهـد حـق مـر تـو را هـرچ آن بخواهي

نمايـــــندت همـــــه اشـــــيا كَماهِـــــي

٢٠٠

بـه نـزد آنكـه جـانش در تجلَّـي اسـت

همــه عــالم كــتاب حــق تعالــي اســت

 

عَـرَض اِعـراب وجوهر چون حروفست

مــــراتب همچــــو آيــــات وُقوفســــت

 

از او هـر عالَمـي چـون سـورهاي خاص

يكـي زآن فاتحـه و آن ديگـر اخـلاص

 

نخســـتين آيـــتش عقـــلِ كُـــل آمـــد

 كــه در وي همچــو بــاء بِســمِل آمــد

 

دوم نفـــسِ كـــل آمـــد آيـــتِ نـــور

 كــه چــون مصــباح شــد از غايــتِ نــور

٢٠٥

ســيم آيــت در او شــد عــرش رحمــان

چهـــارم «آيَـــتَ الكُرســـي» همـــي دان

 

پــس از وي جِــرمهاي آســماني اســت

كــه در وي ســورة سَــبعُ المَثانــي اســت

 

نظـــر كـــن بـــاز در جِـــرمِ عَناصِـــر

 كـــه هـــر يـــك آيتـــي هســـتند باهِـــر

 

پــس از عُنصُــر بَــوَد جِــرمِ ســه مولــود

 كــه نــتوان كــرد ايــن آيــاتْ محــدود

 

بــه آخــر گشــت نــازِل نفــس انســان

 كــه بــر«نــاس»آمــد آخــر خــتمِ قــرآن

٢١٠

مشــــو محــــبوسِ اركــــان و طــــبايِع

بـــرون آي و نظـــر كـــن در صـــنايع

 

تفكـــر كـــن تـــو در خَلـــقِ ســـماوات

 كـه تـا ممـدوح حـق گـردي در آيـات

 

ببـين يـك ره كـه تـا خـود عرش اعظم

چگـــونه شـــد محـــيطِ هـــر دو عـــالم

 

چــرا كــردند نــامش عــرشِ رحمــان

چـــه نســـبت دارد او بـــا قلـــبِ انســـان

 

چــرا در جنبشــند ايــن هــر دو مــادام

 كــــه يــــك لحظــــه نميگيــــرند آرام

٢١٥

مگــر دل مركــز عــرش بســيط اســت

 كـه آن چـوننقطه واين دِورِمحيط است

 

بـــرآيد در شـــبانروزي كـــم و بـــيش

ســراپاي تــو عــرش اي مــرد درويــش

 

از او در جنـــــبشْ اجســـــام مُـــــدَوَّر

چـــرا گشـــتند يـــك رَه نـــيك بنگـــر

 

ز مشــرق تــا بــه مغــرب همچــو دولاب

همـي گـردند دائـم بـيخـور و خـواب

 

بــه هــر روز و شــبي ايــن چــرخِ اعظــم

 كـــــند دَورِ تمامـــــي گـــــرد عـــــالَم

٢٢٠

وز او افــلاكِ ديگــر هــم بــدين ســان

بــه چــرخ انــدر همــي باشــند گــردان

 

ولـــي بـــرعكسِ دَورِ چـــرخِ اطلـــس

همـــيگـــردند ايـــن هشـــتِ مَقَـــوَس

 

معـــدل كرســـي ذات البـــروج اســـت

 كــه آن را نــه تفــاوت نــه فُــروج اســت

 

حَمَـل بــا ثَـور و بــا جَـوزا و خــرچنگ

بـر او بـر همچـو شـير و خوشـه آوَنـگ

 

 

دگـر ميـزان و عقـرب پـس كمان است

ز جَـدي و دَلو و حُوت آنجا نشان است

٢٢٥

ثــوابت يــك هــزار و بيســت و چارنــد

 كــه بــر كرســي مقــام خــويش دارنــد

 

بــه هفــتم چــرخْ كــيوان پاســبان اســت

ششــم بِــرجيس را جــا و مكــان اســت

 

بـــوَد پـــنجم فلـــك مـــريخ را جـــاي

بـــــه چـــــارم آفـــــتابِ عـــــالَم آراي

 

ســــيم زهــــره دوم جــــاي عطــــارد

قمـــر بـــر چـــرخ دنـــيا گشـــت وارد

 

زُحَــل را جَــدي و دَلــو و مشــتري بــاز

بـه قَـوس و حـوت كـرد انجـام و آغـاز

٢٣٠

حَمَــل بــا عقــرب آمــد جــاي بهــرام

اســـد خورشـــيد را شـــد جـــاي آرام

 

چـو زهـره ثَـور و ميـزان سـاخت گوشه

عطـــارد رفـــت در جـــوزا و خوشـــه

 

 

قمـر خـرچنگ را همجـنسِ خـود ديـد

ذَنَـب چـون رأس شد يك عُقده بگزيد

 

قمــر را بيســت و هشــت آمــد مــنازل

شــــود بــــا آفــــتاب آنگــــه مقابــــل

 

پـس از وي همچـو عُرجونِ قديم است

ز تقديــر عزيــزي كــاو علــيم اســت

٢٣٥
 

كــلام حــق همــي ناطــق بــدين اســت

 كـه باطـل ديـدن از ضـعف يقـين است

 

اگـــر در فكـــر گـــردي مـــردِ كامـــل

هــر آييــنه كــه گوئــي نيســت باطــل

 

وجـــود پشّـــه دارد حكمـــت اي خـــام

نباشــــد در وجــــودِ تيــــر و بهــــرام

 

ولـي چـون بنگـري در اصـلِ ايـن كـار

فلـــك را بينـــي انـــدر حكـــم جـــبار

 

مــنجم چــون ز ايمــان بينصــيب اســت

اثـر گـويد كـه از شـكل غـريب اسـت

٢٤٠

نمــي بيــند مگــر كــاين چــرخِ اَخضَــر

بــه حكــم و امــرِ حــق گشــته مُسَـخَّر

 

تــو گويــي هســت ايــن افــلاكِ دَوّار

بـه گردش روز و شب چون چرخِ فَخّار

 

وز او هــــر لحظــــهئــــي دانــــاي داور

ز آب وگــل كــند يــك ظــرفِ ديگــر

 

هــر آنچــه در مكــان و در زمــان اســت

ز يـك اسـتاد و از يـك كارخانـه است

 

 كَـــواكِب گـــر همـــه اهـــل كمالـــند

چــرا هــر لحظــه در نقــص و وِبالــند

٢٤٥

همــه درجــاي و سَــير و لَــون و اَشــكال

چـــرا گشـــتند آخـــر مخـــتلفحـــال

 

چـرا گـه در حضـيض و گـه در اوجـند

 گهــــي تــــنها فــــتاده گــــاه زوجــــند

 

دلِ چــرخ از چــه شــد آخــرپــر آتــش

ز شـــوقِ كيســـت او انـــدر كشـــاكش

 

همـــه اَنجُـــم بـــر او گـــردان پـــياده

 گهـــي بـــالا و گـــه شـــيب اوفـــتاده

 

عناصــر بــاد و آب و آتــش و خــاك

 گــرفته جــاي خــود در زيــر افــلاك

٢٥٠

مــلازم هــر يكــي در منــزلِ خــويش

بنــنهد پــاي يــك ذره پــس و پــيش

 

چهــــار اضــــداد در طــــبعِ مراكــــز

بـه هـم جمـع آمـده، كس ديده هرگز؟

 

مخالــف هــر يكــي در ذات و صــورت

شــده يــك چيــز از حكــم ضــرورت

 

موالـــيد ســـهگانـــه گشـــته ز ايشـــان

جمـــاد آنگـــه نـــبات آنگـــاه حـــيوان

 

هَيولَـــــــي را نهـــــــاده در مـــــــيانه

ز صـــورت گشـــته صـــافي صـــوفيانه

٢٥٥

همـــــه از امـــــر و حكـــــمِ دادِ داور

بـــه جـــان اســـتاده و گشـــته مَسَـــخَّر

 

جمـــاد از قهـــر بـــر خـــاك اوفـــتاده

نــــبات از مهــــر بــــر پــــاي ايســــتاده

 

نُـــزوع جانـــور از صـــدق و اخـــلاص

پــئ ابقــاي جــنس و نــوع و اشــخاص

 

همــــه بــــر حكــــمِ داور داده اقــــرار

مــر او را روز و شــب گشــته طلــبكار