شیخ محمود شبستري


ویرایشگر: دکتر نجاتی آکسو


 

سوءال

چـــه خـــواهد اهـــل معنـــي زآن عـــبارت
كـــه ســـوي چشـــم و لـــب دارد اشـــارت
چــه جــويد از ســر زلــف و خــط و خــال
كســي كــه انــدر مقامــات اســت و احــوال

جواب

هـر آن چيـزي كـه در عـالم عيان است

چـو عكسـي ز آفـتاب آن جهـان است

 

جهـانچونزلف وخط وخال وابروست

 كه هر چيزي به جاي خويش نيكوست

٧٢٠

تجلـي گـه جمـال و گـه جـلال اسـت

رخ و زلــف آن معانــي را مــثال اســت

 

صـفات حـق تعالـي لطـف و قهـر است

رخ و زلـف بـتان را زآن دو بهـر اسـت

 

چـو محسـوس آمـد ايـن الفاظِ مسموع

نخسـت از بهـر محسوس است موضوع

 

نـــــدارد عـــــالم معنـــــي نهايـــــت

 كجـــا بيـــند مـــر او را لفـــظ غايـــت

 

هــر آن معنــي كــه شــد از ذوق پــيدا

 كجــــا تعبيـــــر لفظــــي يابـــــد او را

٧٢٥

چـــو اهـــل دل كـــند تفســـير معنـــي

بــــه مانــــندي كــــند تعبيــــر معنــــي

 

 كه محسوساتازآن عالم چوسايه است

 كـه ايـن چو نطفل وآن ماننددايه است

 

بـــه نـــزد مـــن خـــود الفـــاظ مـــُؤَوَّل

بــــر آن معنــــي فــــتاد از وضــــع اول

 

به محسوسات خاص ازعرف عام است

چـه دانـد عـام كـان معنـي كـدام است

 

نظــر چــون در جهــانِ عقــل كــردند

از آنجــــا لفظهــــا را نقــــل كــــردند

٧٣٠

تناســــب را رعايــــت كــــرد عاقــــل

چــو ســوي لفــظْ معنــي گشــت نــازل

 

ولـــي تشـــبيهِ كلـــي نيســـت ممكـــن

ز جسـت و جـوي آن مـيبـاش سـاكن

 

بـدين معنـي كسـي را بـر تـو د ق نيست

 كـه صـاحبمذهب ايـنجا غير حق نيست

 

ولـــي تـــا بـــا خـــودي زنهـــار زنهـــار

عــــــباراتِ شــــــريعت را نگــــــهدار

 

 كـه رخصـت اهل دل را درسه حالست

فــنا و ســُكر و آن ديگــر دَلال اســت

٧٣٥

هـر آن كـس كاو شناسد اين سه حالت

بدانــــد وضــــعِ الفــــاظ و دلالــــت

 

تـــو را گـــر نيســـت احـــوال مَواجـــيد

مشـــو كافـــر ز نادانـــي بـــه تقلـــيد

 

مجــــازي نيســــت احــــوال حقــــيقت

نــه هــر كــس يابــد اســرار طــريقت

 

 گـزاف اي دوسـت نايـد ز اهـل تحقيق

مـر ايـن را كشـف بايـد يـا كه تصديق

 

بگفــــتم وضــــع الفــــاظ و معانــــي

تــو را سربســته ، گــر خواهــي بدانــي

٧٤٠

نظـــر كـــن در معانـــي ســـوي غايـــت

لــــوازم را يكايــــك كــــن رعايــــت

 

بـه وجــه خــاص از آن تشــبيه مــيكــن

ز ديگـــر وجـــههـــا تنـــزيه مـــيكـــن

 

چــو شــد ايــن قاعــده يكســر مقــرر

نمــــايم زآن مثالــــي چــــند ديگــــر

 

نگــر كــز چشــمِ شــاهد چيســت پــيدا

رعايــــت كــــن لــــوازم را بديــــنجا

 

ز چشــمش خاســت بــيماري و مســتي

ز لعلــش گشــت پــيدا عــين هســتي

٧٤٥

ز چشـم اوسـت دلهـا مسـت و مخمـور

ز لعــل اوســت جانهــا جملــه مســتور

 

ز چشـــم او همـــه دلهـــا جگـــرخوار

لـــب لعلـــش شـــفاي جـــان بـــيمار

 

بــه چشــمش گــرچه عــالم در نــيايد

لـــبش هـــر ســـاعتي لطفـــي نمايـــد

 

دمـــــي از مردمـــــي دلهـــــا نـــــوازد

دمــــي بــــيچارگان را چــــاره ســــازد

 

بـه شـوخي جان دمد درآب و درخاك

بــه دم دادن زنــد آتــش بــر افــلاك

٧٥٠

از او هــر غمــزه دام و دانــهئــي شــد

وز او هــر گوشــهئــي مــيخانهئــي شــد

 

ز غمــزه مــيدهــد هســتي بــه غــارت

بــه بوســه مــيكــند بــازش عمــارت

 

ز چشــمش خــون مــا در جــوشِ دائــم

ز لعلـــش جـــان مـــا مدهـــوشِ دائـــم

 

بـــه غمـــزه چشـــم او دل مـــيربايـــد

بــه عشــوه لعــل او جــان مــيفــزايد

 

چــو از چشــم و لــبش جوئــي كــناري

مـر ايـن گـويد كـه نـه آن گـويد آري

٧٥٥

ز غمــــزه عالَمــــي را كــــار ســــازد

بــه بوســه هــر زمــان جــان مــينــوازد

 

از او يــك غمــزه ، و جــان دادن از مــا

وز او يـــك بوســـه و اِســـتادن از مـــا

 

ز «لَمـــحٍ بِالبَصـــَر» شـــد حشـــرِ عـــالم

ز نفـــــخ روحْ پـــــيدا گشـــــت آدم

 

چــو از چشــم و لــبش انديشــه كــردند

جهانـــي مـــيپرســـتي پيشـــه كـــردند

 

نــيايد در دو چشــمش جملــه هســتي

در او چـون آيـد آخـر خـواب و مستي

٧٦٠

وجـود مـا همـه مسـتي اسـت يـا خواب

چــه نســبت خــاك را بــا رب اربــاب

 

خـرد دارد از ايـن صـد گـونه اِشـگُفت

 كـه «ولِتُِصـنَع علـي عَينـي» چـرا گفـت

 

حـديث زلـف جانـان بـس دراز اسـت

چـه ميپرسي از او كآن جاي راز است

 

مپــرس از مــن حــديث زلــفِ پــُرچين

مجنبانـــــــيد زنجيـــــــر مجانـــــــين

 

ز قــدش راســتي گفــتم ســخن دوش

ســـر زلفـــش مـــرا گفـــتا فـــروپوش

٧٦٥

 كــژي بــر راســتي زو گشــت غالــب

وز او در پــــيچش آمــــد راهِ طالــــب

 

همــــه دلهــــا از او گشــــته مسلســــل  

همــــه جانهــــا از او بــــوده مُقَلقَــــل

 

معلـــق صـــد هـــزاران دل ز هـــر ســـو

نشـــد يـــك دل بـــرون از حلقـــة او

 

 گــــر او زلفــــين مشــــكين بَرفَشــــانَد

بـــه عـــالَم در يكـــي كافـــر نمانَـــد

 

وگـــر بگـــذاردش پيوســـته ســـاكن

نمانَــد در جهــان يــك نفــسْ مــؤمن

٧٧٠

چـــــو دامِ فتـــــنه ميشـــــد چَنَبـــــرِ او

بــه شــوخي بــاز كــرد از تــن ســرِ او

 

اگـر ببـريده شـد زلفـش چـه غـم بـود

 كـه گـر شـب كـم شد اندر روز افزود

 

چــــو او بــــر كــــاروانِ عقــــل ره زد

بــه دســتِ خويشــتن بــر وي گــره زد

 

نــــيابد زلــــف او يــــك لحظــــه آرام

 گهــي بــام آورد گاهـــي كــند شـــام

 

ز رويوزلـف خود صدروزو شب كرد

بســي بازيچــههــاي بــوالعجب كــرد

٧٧٥

 گِـــــلِ آدم در آن دم شـــــد مخَََُُمَـــَّــر

 كـــه دادش بـــوي آن زلـــف معطـــر

 

دل مــــــا دارد از زلفــــــش نشــــــاني

 كــه خــود ســاكن نميگــردد زمانــي

 

از او هــر لحظــه كــار از ســر گــرفته

ز جـــــان خويشـــــتن دل برگـــــرفته

 

از آن گـــردد دل از زلفـــش مشـــوش

 كــه از رويــش دلــي دارد بــر آتــش

 

رخ ايـنجا مظهـر حسـن خدايـي اسـت

مــراد از خــطْ جــنابِ كبريايــي اســت

٧٨٠

رخــش خطــي كشــيد انــدر نكويــي

 كــه از مــا نيســت بيــرون خوبرويــي

 

خـــط آمـــد ســـبزهزار عـــالَمِ جـــان

از آن كــــردند نــــامش دارِ حــــيوان

 

ز تاريكـــئ زلفـــش روز شـــب كـــن

ز خطَّــش چشــمة حــيوان طلــب كــن

 

خِضِـــــروار از مقـــــام بـــــينشـــــاني

بخــور چــون خطّــش آب زندگانــي

 

اگـر روي و خَطَـش بينـي تـو بـيشك

بدانـــي كثـــرت از وحـــدت يكايـــك

٧٨٥

ز زلفـــش بـــاز دانـــي كـــار عـــالَم

ز خطَّـــش بـــاز خوانـــي سِـــرِّ مــُـبهَم

 

 كســي گــر خطّــش از روي نكــو ديــد

دل مــــن روي او در خــــطِّ او ديــــد

 

مگــر رخســار او سـَـبعَ المَثانــي اســت

 كـه هـر حرفـي از او بحـر معانـي است

 

نهفـــته زيـــر هـــر موئـــي از او بـــاز

هــــزاران بحــــر علــــم از عــــالَمِ راز

 

ببـــين بـــر آن قَلَـــبت عـــرش رحمـــان

ز خــــط عــــارض زيــــباي جانــــان

٧٩٠

بــر آن رخ نقطــة خــالش بســيط اســت

 كــه اصــلِ مركــزِ دَورِ محــيط اســت

 

از او شـــد خـــطِّ دَورِ هـــر دو عـــالم

وز او شـــد خـــطِّ نفـــس و قلـــب آدم

 

از آن حـــالِ دلِ پـــرخون تـــباه اســـت

 كــه عكــسِ نقطــة خــالِ ســياه اســت

 

ز خالش حال ِدل جز خون شدن نيست

 كــز آن منــزل رهِ بيــرون شــدن نيســت

 

بــه وحــدت در نباشــد هــيچ كثــرت

دو نقطــه نــبوَد انــدر اصــلِ وحــدت

٧٩٥

نـــدانم خـــالِ او عكـــس دل ماســـت

و يــا دل عكــسِ خــالِ روي زيباســت

 

ز عكـــس خـــال او دل گشـــت پـــيدا

و يــا عكــس دل آنجــا شــد هــويدا

 

دل انـــدر روي او يـــا اوســـت در دل

بــه مــن پوشــيده شــد ايــن رازِ مشــكل

 

اگـر هسـت ايـن دلِ مـا عكس آن خال

چــر ا مــيباشــد آخــر مخــتلف حــال

 

 گهـي چـون چشـمِ مخمورش خرابست

 گهـي چون زلفِ او در اضطراب است

٨٠٠

 گهـي روشـن چو آن روي چوماه است

 گهـي تاريـك چـون خـال سـياه اسـت

 

 گهـي مسـجد بـوَد گاهـي كنشت است

 گهـي دوزخ بـوَد گاهـي بهشـت اسـت

 

 گهــي برتــر شــود از هفــتم افــلاك

 گهـــي افـــتد بـــه زيـــرِ تـــودة خـــاك

 

پــس از زهــد و ورع گــردد دگــر بــار

شــراب و شــمع و شــاهد را طلــبكار