شیخ محمود شبستري


ویرایشگر: دکتر نجاتی آکسو


 

سوءال

شـراب و شـمع و شـاهد را چـه معني است؟
خراباتــي شــدن آخــر چــه دعــوي اســت؟

٨٠٥

جواب

شـراب و شمع و شاهد عين معني است

 كـه در هـر صـورتي او را تجلَّـي اسـت

 

شــراب و شــمع ســكر و نــور عــرفان

 ببـين شـاهد كـه از كـس نيسـت پـنهان

 

شــراب ايــنجا زّجاجــه ، شــمعْ مِصــباح

 بــــوَد شــــاهد فــــروغِ نــــورِ ارواح

 

ز شـــاهد بـــر دل موســـي شـــرر شـــد

 شــرابش آتــش و شــمعش شــجر شــد

 

شـراب و شـمعْ جـام و نور اَسرَي است

 ولـي شـاهد همـان آيـات كبـري اسـت

٨١٠

شـراب و شـمعْ و شاهد جمله حاضر

 مشو غافل ز "شاهد بازی" آخر

 

شـــرابِ بـــيخودي دركـــش زمانـــي

 مگـــر از دســـتِ خـــود يابـــي امانـــي

 

بخــور مــي تــا ز خويشــت وارهانَــد

 وجــــود قطــــره بــــا دريــــا رســــانَد

 

شـرابي خـور كه جامش روي يار است

 پــياله چشــمِ مســتِ بــادهخــوار اســت

 

شـــرابي را طلـــب بـــيســـاغر و جـــام

 شــراب بــاده خــوار و ســاقي آشــام

٨١٥

شـــرابي خـــور ز جـــام وجـــه باقـــي

 «سـَــقاهُم رَبُّ هــُـم» او رااســـت ســـاقي 

 

طَهـور آن مـي بـوَد كـاز لَـوث هسـتي

 تــو را پاكــي دهــد در وقــت مســتي

 

بخــور مــي وارهــان خــود را ز ســردي

 كـه بـد مسـتي بـه اسـت از نيك مردي

 

 كســي كــاو افــتد از درگــاه حــق دور

حجـــاب ظلمـــتْ او را بهتـــر از نـــور

 

 كــه آدم را ز ظلمــت صــد مــدد شــد

 ز نــــورْ ابلــــيس ملعــــونِ ابــــد شــــد

٨٢٠

اگـــــر آييـــــنة دل را زدوده اســـــت

 چـو خـودرا بيند اندروي چه سود است

 

ز رويــش پــرتوي چــون بــر مــي افــتاد

 بســـي شـــكل حبابـــي بـــر وي افـــتاد

 

جهـان جـان در او شـكل حـباب اسـت

 حــــبابش اوليائــــي را قُــــباب اســــت

 

شـده زو عقـلِ كـل حيـران و مدهـوش

 فــتاده نفــسِ كــل را حلقــه در گــوش

 

همـه عـالَم چـو يـك خُـمخانـة اوسـت

 دل هــــر ذرهئــــي پــــيمانة اوســــت

٨٢٥

خرد مست وملايك مست وجان مست

 هـوا مسـت و زمين مست آسمان مست

 

فلـــك سرگشـــته از وي در تكاپـــوي

 هـــوا در دل بـــه امـّــيدِ يكـــي بـــوي

 

ملايـك خـورده صـاف از كـوز ة پاك

 بـه جـرعه ريخـته دُردي بـر ايـن خاك

 

عناصرگشـته زآن يك جرعه سرخَوش

 فـــتاده گـــه در آب و گـــه در آتـــش

 

ز بــوي جــرعهئــي كافــتاد بــر خــاك

 بــرآمد آدمــي تــا شــد بــر افــلاك

٨٣٠

ز عكــس او تــنِ پژمــرده جــان يافــت

 ز تـــابش جـــانِ افســـرده روان يافـــت

 

جهانـــي خَلـــق از او سرگشـــته دائـــم

 ز خــان و مــان خــود برگشــته دائــم

 

يكـــي از بـــوي دُردش ناقـــل آمـــد

 يكـــي از نـــيم جـــرعه عاقـــل آمـــد

 

يكــي از جــرعهئــي گــرديده صــادق

 يكــي از يــك صــراحي گشــته عاشــق

 

يكــي ديگــر فــرو بــرده بــه يــك بــار

مـــي و مـــيخانه و ســـاقي و مـــيخوار

٨٣٥

 كشـــيده جملـــه و مانـــده دهـــن بـــاز

زهـــــي دريـــــادلِ رِنـــــدِ ســـــرافراز

 

در آشــاميده هســتي را بــه يــك بــار

 فــــراغت يافــــته ز اقــــرار و انكــــار

 

شــده فــارغ ز زهــد خشــك و طامــات

  گـــــرفته دامـُــــنِ پيـــــر خـــــرابات

 

خراباتــي شــدن از خــود رهايــي اســت

 خودي كفراست وَرخود پارسايي است

 

نشـــــاني دادهانـــــدت از خـــــرابات

  كـــه «التّوحـــيدُ اِســـقاطُ الاِضـــافات»

٨٤٠

خــرابات از جهــانِ بــيمثالــي اســت

 مقـــــامِ عاشـــــقانِ لاابالـــــي اســـــت

 

خـــرابات آشـــيانِ مـــرغِ جـــان اســـت

 خــــرابات آســــتانِ لامكــــان اســــت

 

خراباتــي خــراب انــدر خــراب اســت

  كـه در صـحراي او عـالم سـراب است

 

خراباتـــي اســـت بـــي حـــد و نهايـــت

 نــه آغــازش كســي ديــده نــه غايــت

 

اگــر صـــد ســال در وي مـــيشـــتابي

نـــه كـــس را و نـــه خـــود را بازيابـــي

٨٤٥

 گروهــي انــدر او بــي پــا و بــي ســر

 همـــه نـــه مـــؤمن و نـــه نيـــز كافـــر

 

شــــراب بــــيخودي در ســــر گــــرفته

 بــه تــرك جملــه خيــر و شــر گــرفته

 

شـرابي خـورده هـر يـك بـيلب و كام

 فــــراغت يافــــته از نــــنگ و از نــــام

 

حــديث و ماجــراي شــطح و طامــات

 خــــيالِ خلــــوت و نــــورِ كــــرامات

 

بـــه بـــوي دُرديئـــي از دســـت داده

 ز ذوق نيســــــتي مســــــت اوفــــــتاده

٨٥٠

عصــا و ركــوه و تســبيح و مســواك

  گــرو كــرده بــه دُردي جملــه را پــاك

 

مـــيان آب و گـــل افـــتان و خيـــزان

بـه جـاي اشـكْ خـون از ديـده ريـزان

 

 گهـــي از سرخوشـــي در عـــالَمِ نـــاز

شــده چــون شــاطرانِ گــردن افــراز

 

 گهـــي از روســـياهي رو بـــه ديـــوار

 گهـــي از ســـرخرويـــي بـــر ســـرِ دار

 

 گهــي انــدر سـَـماع از شــوقِ جانــان

شـده بـي پـا و سـر چـون چـرخِ گردان

٨٥٥

بــه هــر نغمــه كــه از مطــرب شــنيده

بـــدو وجـــدي از آن عـــالَم رســـيده

 

سـماع جان نهآخر صوت وحرف است

 كـه در هـر پردهئي سِرّي شگرف است

 

ز ســَـر بيـــرون كشـــيده دلـــق ده تـــو

مجــرد گشــته از هــر رنــگ و هــر بــو

 

فـــرو شســـته بـــدان صـــافِ مـــُرَوُّق

همـــه رنـــگ ســـياه و ســـبز و ازرق

 

يكــي پــيمانه خــورده از مــيِ صــاف

شــده زآن صــوفئ صــافي ز اوصــاف

٨٦٠

بــه مــژگان خــاكِِ مــَزبَل پــاك رُفــته

ز هـر چ آن ديـده از صـد يـك نگفـته

 

 گـــــرفته دامـــُــنِ رنـــــدانِ خَمـــّــار

زشــــيخي ومــــريدي گشــــته بيــــزار

 

چـه شـيخي و مريدي اين چه قيد است

چـهجاي زهدوتقوي اين چه شَيد است

 

اگـــر روي تـــو باشـــد در كِـِــه و مِِـــه

بـــت و زنـــار و ترســـايي تـــو را بـــه