شیخ محمود شبستري


ویرایشگر: دکتر نجاتی آکسو


 

سوءال

بـــت و زنـــار و ترســـائي درايـــن كـــوي
همـه كفـراسـت. ورنـه چيسـت؟ بـرگوي!

٨٦٥

جواب

بـت ايـنجا مظهر عشق است و وحدت

بـــوَد زُنـّـــار بســـتن عَقـــدِ خـــدمت

 

چـو كفـر و ديـن بـوَد قـائم بـه هسـتي

شــــود توحــــيدْ عــــين بــــتپرســــتي

 

چــو اشــيا هســت هســتي را مظاهــر

از آن جملــه يكــي بــت باشــد آخــر

 

نكـــو انديشـــه كـــن اي مـــرد عاقـــل

 كــه بــت از روي هســتي نيســت باطــل

 

بــدان كايــزد تعالــي خالــق اوســت

ز نـيكو هـر چـه صـادر گشت نيكوست

٨٧٠

وجـود آنجا كه باشد محض خير است

وگـر شَرّي است در وي آن ز غير است

 

مسـلمان گـر بدانسـتي كـه بت چيست

بدانسـتي كـه ديـن در بـتپرسـتي است

 

وگــر مشــرك ز بــت آگــاه گشــتي

 كجــا در ديــنِ خــود گمــراه گشــتي

 

نديــــد او از بــــت اِلاّ خَلــــقِ ظاهــــر

بــدين علــت شــد انــدر شــرعْ كافِــر

 

تــو هــم گــر زو ببينــي حــقِّ پــنهان

بــه شــرع انــدر نخوانــندت مســـلمان

٨٧٥

بتسبیح و نماز و ختم قران

نگردد هرگز این کافر مسلمان

 

ز اســــلامِ مجــــازي گشــــت بيــــزار

كـــه را كفـــرِ حقيقـــي شـــد پديـــدار

 

درون هــر بتــي جانــي اســت پــنهان

بــه زيــر كفــرْ ايمانــي اســت پــنهان

 

هميشــه كفــر در تســبيح حــق اســت

«وَاِن مِـن شَـييء»گفـتايـنجاچه دقََّسـت

 

چــه مــيگويم كــه دور افــتادم از راه

فَـــذَرهَم بَعـــدَ مـــا جائـــت قُـــلِ االله

٨٨٠

بـدان خوبـيِّ رخ بـت را كـه آراسـت

 كـه گشتي بتپرست ار حق نميخواست

 

هـم او كرد و هم او گفت و هم او بود

نكــو كــرد و نكــو گفــت و نكــو بــود

 

يكـي بـين و يكـي گـوي و يكـي دان

بــدين خــتم آمــد اصــل و فــرع ايمــان 

 

نــه مــن مــيگويم ايــن بشــنو ز قــرآن

تفــاوت نيســت انــدر خلــق رحمـــان

 

نظــر كــردم بديــدم اصــل هــر كــار

نشـــانِ خـــدمت آمــــد عقـــد زُنـــّار

٨٨٥

نباشــــد اهــــل دانــــش را مــُــؤَوَّل

ز هـــر چيـــزي مگـــر بـــر وضـــع اول

 

مــيان دربــند چــون مــردان بــه مــردي

درآ در زُمـــــرة «اَوفــــَـوا بِعَهـــــدى»

 

بــه رَخــشِ علــم و چــوگانِ عــبادت

ز مــــيدان در ربــــا گــــوي ســــعادت

 

اگـــر چـــه خلـــقْ بســـيار آفـــريدند

تـــو را از بهـــر ايـــن كـــار آفـــريدند

 

پـدر چـون علـم و مـادر هسـت اعمال

بــه ســانِ قُــرَّت العــَين اســت احــوال

٨٩٠

نباشــد بــيپــدر انســان شــكي نيســت

مسـيح انـدر جهـان بـيش از يكي نيست

 

رهــا كــن تُــرَّهات و شَــطح و طامــات

خــــيال خلــــوت و نــــور كــــرامات

 

 كـرامات تـو انـدر حـق پرسـتي اسـت

جـزاين كبـروريا وعُجـب وهستي است

 

در ايـن هرچيز ك آن نه ازباب فقر است

همــه اســبابِ اســتدراج و مكــر اســت

 

ز ابلـــــيسِ لعـــــينِ بـــــي ســـــعادت

شــود صــادر هــزاران خَــرق عــادت

٨٩٥

 گــه از ديــوارت آيــد گاهــي از بــام

 گهـــي در دل نشـــيند گـــه در انـــدام

 

همـــيدانـــد ز تـــو احـــوالِ پـــنهان

در آرَد در تــو كفــر و فســق و عصــيان

 

شـــد ابليســـت امـــام و در پســـي تـــو

بـــدو لـــيكن بديـــنها كـــي رســـي تـــو

 

 كـرامات تـو گـر در خودنمايـي اسـت

تـو فرعونـي و ايـن دعوي خدايي است

 

 كسـي كـاو را اسـت بـا حـق آشـنايي

نـــــيايد هرگـــــز از وي خودنمايـــــي

٩٠٠

همــه روي تــو در خَلــق اســت زنهــار

مكــن خــود را بــدين علــت گــرفتار

 

چــو بــا عامــه نشــيني مســخ گــردي

چــه جــاي مســخ يكســر نســخ گــردي

 

مــبادا هــيچ بــا عامــت ســر و كــار

 كــه از فطــرت شــوي ناگــه نگونســار

 

تلــف كــردي بــه هــرزه نازنــين عمــر

نگويــي در چــه كــاري بــا چنــين عمــر

 

بــه جمعــيت لقــب كــردند تشــويش

خــري را پيشــوا كــردي زهــي ريــش

٩٠٥

فـــتاده ســـروري اكـــنون بـــه جهـــال

از ايــن گشــتند مــردم جملــه بــدحال

 

نگــــر دجــــالِ اَعــــوَر تــــا چگــــونه

فرســــتاده اســــت در عــــالم نمــــونه

 

نمــــونه بازبــــين اي مــــرد حســــاس

خــرِ او را كــه نــامش هســت جَســّاس

 

خــران را بــين همــه در تــنگ آن خــر

شــده از جهــل پــيشآهــنگ آن خــر

 

چــو خــواجه قصــة آخــر زمــان كــرد

بـه چـندين جـا از ايـن معنـي نشان كرد

٩١٠

ببـين اكـنون كـه كـور و كـر شبان شد

علـــوم ديـــن همـــه بـــر آســـمان شـــد

 

نمانــــد انــــدر مــــيانه رفــــق و آزرم

نمـــي دارد كســـي از جاهلـــي شـــرم

 

همــه احــوال عــالم باژگــون اســت

اگـر تـو عاقلـي بنگـر كـه چـون اسـت

 

 كسـيكاربـاب لعن وطرد ومَ قت است

پـدر نـيكو ، بـَد اكـنون شيخ وقت است

 

خِضِــر مــيكُشــت آن فــرزندِ طــالح

 كـــه او را بــُـد پـــدر بـــا جـــدِّ صـــالح

٩١٥

كـنون وا شـيخِ خـود كردي تو اي خر 

خـري را كـ از خـري هسـت از تو خرتر

 

چـــو او «لا يَعـــرِفُ الهِـــرَّ مِـــنَ البِـــرّ»

چگـــونه پـــاك گـــردانَد تـــو را سِـــرّ

 

و گــر دارد نشــانِ بــاب خــود پــور

چـه گـويم چـون بـُوَد «نـورٌ علَـي نـور»

 

پســر كــاو نيكــراي و نيكــبخت اســت

چــو مــيوه زبــده و سِــرِّ درخــت اســت

 

ولـيكن شـيخِ ديـن كـي گردد آن ك او

ندانــــد نــــيك از بــــد بــــد ز نــــيكو

٩٢٠

مـــريدي علـــم ديـــن آموخـــتن بـــود

چــــراغ دل ز نــــور افــــروختن بــــود

 

 كســي از مـُـرده علــم آمــوخت هرگــز

ز خاكســـتر چـــراغ افـــروخت هرگـــز

 

مـرا در دل همـي آيـد كـاز ايـن كـار

ببــــندم بــــر مــــيان خــــويش زنــــار

 

نـه زآن معنـي كـه مـن شـهرت نـدارم

 كـــه دارم لـــيك از وي هســـت عـــارم

 

شـريكم چون خسيس آمد در اين كار

خمـــولم بهتـــر از شـــهرت بـــه بســـيار

٩٢٥

دگــــرباره رســــيد الهــــامم از حــــق

 كــه بــر حكمــت مگيــر از ابلهــي دَق

 

اگــــر كَــــنّاس نــــبوَد در ممالــــك

همـــه خلـــق اوفتـــند انـــدر مهالـــك

 

بـــود جنســـيتْ آخـــر علـــتَ ضَـــم

چنـــــين آمـــــد جهـــــان واالله اعلـــــم

 

ولـــيك از صـــحبت نااهـــل بگريـــز

عـــبادت خواهـــي از عـــادت بپرهيـــز

 

نگـــردد جمـــع بـــا عـــادت عـــبادت

عـــبادت مـــيكنـــي بگـــذر ز عـــادت

٩٣٠

ز ترســـايي غـــرض تجـــريد ديـــدم

خـــــلاص از رِبقَـــــة تقلـــــيد ديـــــدم

 

جـناب قـدسِ وحـدت ديـرجان اسـت

 كـــه ســـيمرغِ بقـــا را آشـــيان اســـت

 

ز روحاالله پـــيدا گشـــت ايـــن كـــار

 كـــه از روحُ القُـــدّس آمـــد پديـــدار

 

هــم از االله در پــيش تــو جانــي اســت

 كــه از قُــدّوس انــدر وي نشــاني اســت

 

اگــر يابــي خــلاص از نفــسِ ناســوت

درآيـــي در جـــنابِ قُـــدسِ لاهـــوت

٩٣٥

هر آن كس كاو مجرد چون ملك شد

چـــو روح االله بـــر چـــارم فلـــك شـــد

 

بــــوَد محــــبوسْ طفــــلِ شــــيرخواره

بــــه نــــزد مــــادر انــــدر گاهــــواره

 

چــو گشــت او بالــغ و مــرد ســفر شــد

اگـــر مـــرد اســـت همـــراه پـــدر شـــد

 

عناصـر مـرتـو را چـون اُمِّ سفلي است

تــو فــرزند و پــدر آبــاي عُلــوي اســت

 

از آن گفــته اســت عيســي گــاهِ اِســرا

 كــــه آهــــنگِ پــــدر دارم بــــه بــــالا

٩٤٠

تــو هــم جــانِ پــدر ســوي پــدر شــو

بــــدر رفتــــند همــــراهان بــــدر شــــو

 

اگــر خواهــي چــو عــنقا كــرد پــرواز

جهـــانِ جـــيفه پـــيش كـــركس انـــداز

 

بــه دونــان ده مــر ايــن دنــياي غــدار

 كــه جــز ســگ را نشــايد داد مــردار

 

نسـب چـه بـوَد تناسـب را طلـب كـن

بــه حــق رو آور و تــركِ نَسَــب كــن

 

بــه بحــر نيســتي هــر كــاو فــرو شــد

«فـــلا اَنســـابَ» نقـــد وقـــت او شـــد

٩٤٥

هـر آن نسـبت كـه پـيدا شـد ز شهوت

نــدارد حاصــلي جــز كبــر و نخــوت

 

اگــــر شــــهوت نــــبودي در مــــيانه

نســب هـــا جملــه مـــيگشــتي فســـانه

 

چــو شــهوت در مــيانه كارگــر شــد

يكــي مــادر شــد آن ديگــر پــدر شــد

 

نمـي گـويم كـه مـادر يـا پـدر كيسـت 

 كـه بـا ايشـان بـه عـزت بايـدت زيسـت 

 

نهــــاده ناقصــــي را نــــام خواهــــر

حســــودي را لقــــب كــــرده بــــرادر

٩٥٠

عـــدوي خـــويش را فـــرزند خوانـــي

ز خـــود بـــيگانه خويشـــاوند خوانـــي

 

مـرا بـاري بگـو تـا خـال و عـم كيست

وز ايشان حاصلي جز درد و غم چيست

 

رفيقانــي كــه بــا تــو در طــريقانــد

پــي هَــزل اي بــرادر هــم رفــيقانــد

 

بــه كــوي جِــدّ اگــر يــك دم نشــيني

از ايشـان مـن چــه گـويم تــا چـه بينــي

 

همــه افســانه و افســون و بــند اســت

بـه جـانِ خـواجه كه اينها ريشخند است

٩٥٥

بـه مـردي وارهـان خـود را چـو مردان

ولــيكن حــقِّ كــس ضــايع مگــردان

 

ز شــرع ار يــك دقــيقه مانــد مُهمــَل

شــوي در هــر دو كــون از ديــن معطــل

 

حقــــوق شــــرع را زنهــــار مگــــذار

ولـــيكن خويشـــتن را هـــم نگهـــدار

 

زر و زن نيســـــت الا مايـــــة غـــــم

بــه جــا بگــذار چــون عيســاي مــريم

 

حنيفــي شـــو ز هــر قـــيد و مـــذاهب

درآ در ديــــرِ ديــــن مانــــند راهــــب

٩٦٠

تــو را تــا در نظــر اغــيار و غيــر اســت

اگــر در مســجدي آن عــين ديــر اســت

 

چــو برخيــزد ز پيشــت كِســوَتِ غيــر

شــود بهــرِ تــو مســجد صــورتِ ديــر

 

نمــي دانــم بــه هــر حالــي كــه هســتي

خــلاف نفــسِ كافــر كــن كــه رَســتي

 

بـــت و زنـــار و ترســـايي و ناقـــوس

اشــارت شــد همــه بــا تَــركِ نامــوس

 

اگـر خواهـي كـه گـردي بـندة خـاص

مهـــيا شـــو بـــراي صـــدق و اخـــلاص

٩٦٥

بـــرو خـــود را ز راه خـــويش برگيـــر

بــه هــر لحظــه درآ ايمــان ز ســر گيــر

 

بـه بـاطن نفـسِ مـا چـون هسـت كافِـِر

مشــو راضــي بــه ايــن اســلامِ ظاهــر

 

ز نــو هــر لحظــه ايمــان تــازه گــردان

مســلمان شــو مســلمان شــو مســلمان

 

بســـا ايمـــان بـــوَد كـــاز كفـــرْ زايـــَد

نـه كفـر اسـت آن كـاز او ايمـان فـزايد

 

ريــــا و ســـُـمعه و نامــــوس بگــــذار

بـــــيفكن خـــــرقه و بـــــربند زنـــــار

٩٧٠

چــو پيــر مــا شــو انــدر كفــرْ فــردي

اگـــر مـــردي بـــده دل را بـــه مـــردي

 

بــه ترســازاده ده دل را بــه يــك بــار

مجـــرد شـــود ز هـــر اقـــرار و انكـــار

 

بــت ترســا بچــه نــوري اســت باهِــر

 كـــــه از روي بـــــتان دارد مظاهـــــر

 

 كــــند او جملــــه دلهــــا را وِشــــاقي

 گهـــي گـــردد مُغَنّـــي گـــاه ســـاقي

 

زهـي مطـرب كـه از يـك نغم ة خَوش

زنـــد در خـــرمن صـــد زاهـــد آتـــش

٩٧٥

زهـــي ســـاقي كـــه او از يـــك پـــياله

 كـــند بـــيخود دو صـــد هفـــتاد ســـاله

 

رود در خانقــــــه مســــــت شــــــبانه

 كــــند افســــونِ صــــوفي را فســــانه

 

وگــر در مســجد آيــد در ســحرگاه

بــــنگذارد در او يــــك مــــردْ آگــــاه

 

رود در مدرســه چــون مســتِ مســتور

فقـــيه از وي شـــود بـــيچاره مخمـــور

 

ز عشـــقش زاهـــدان بـــيچاره گشـــته

ز خـــان و مـــانِ خـــود آواره گشـــته

٩٨٠

يكــي مــؤمن دگــر را كافــر او كــرد

همــه عــالم پــر از شــور و شــر او كــرد

 

خـــرابات از لـــبش معمـــور گشـــته

مســـاجد از رخـــش پـــر نـــور گشـــته

 

همـــه كـــار مـــن از وي شـــد ميســـر

بــدو ديـــدم خـــلاص از نفـــس كافـــر

 

دلـم از دانـش خود صد حُجُب داشت

ز عُجـب و نِِخـوَت و تلبـيس و پنداشت

 

درآمــــد از دَرَم آن مــــه ســــحرگاه

مـــرا از خـــواب غفلـــت كـــرد آگـــاه

٩٨٥

ز رويـش خلـوت جـان گشـت روشن

بــدو ديــدم كــه تــا خــود چيســتم مــن

 

چــو كــردم در رخ خــوبش نگاهــي

بـــــرآمد از مـــــيان جـــــانم آهـــــي

 

مـــرا گفـــتا كـــه اي شـــياد ســـالوس

بـه سـر شـد عمـرت انـدر نـام و ناموس

 

ببـين تـا علـم و زهـد و كبر و پنداشت

تـــو را اي نارســـيده از كـــه واداشـــت

 

نظــر كــردن بــه رويــم نــيم ســاعت

همــــيارزد هــــزاران ســــاله طاعــــت

٩٩٠

علــــي الجملــــه رخ آن عــــالم آراي

مـــرا بـــا مـــن نمـــود آن دم ســـراپاي

 

ســـيه شـــد روي جـــانم از خجالـــت

ز فـــــوت عمـــــر و ايـــــام بطالـــــت

 

چـو ديد آن ماه كز روي چو خورشيد

بـــريدم مـــن ز جـــان خـــويش امـــيد

 

يكــي پــيمانه پــر كــرد و بــه مــن داد

 كـــه از آب وي آتـــش در مـــن افـــتاد

 

 كـنون گفـت از مي بيرنگ و بيبوي

نقـــوشِ تخـــتة هســـتي فـــرو شـــوي

٩٩٥

چـــو آشـــاميدم آن پـــيمانه را پـــاك

در افـــتادم ز مســـتي بـــر ســـر خـــاك

 

 كــنون نــه نيســتم در خــود نــه هســتم

نــه هشــيارم نــه مخمــورم نــه مســتم

 

 گهـي چون چشم او دارم سري خوش

 گهــي چــون زلــف او باشــم مشــوش

 

 گهـي از خـوي خـود در گِلخـنم مـن

 گهــــي از روي او در گلشــــنم مــــن