شیخ محمود شبستري


ویرایشگر: دکتر نجاتی آکسو


 

سوءال

چـه جـزو است آنكه ا و از كل فزون است؟
طـــريق جســـتنِ آن جـــزو چـــون اســـت؟

جواب

وجـود آن جزو دان كز كل فزون است

كه موجود است كل وين باژگون است

٦٣٥

بــــوَد موجــــود را كثــــرت برونــــي

 كــه از وحــدت نــدارد جــز درونــي

 

وجــود كــل ز كثــرت گشــت ظاهــر

 كــه او در وحــدت جــزو اســت ســائر

 

نـــدارد كـــل وجـــودي در حقـــيقت

 كـه او چـون عارضـي شـد بـر حقـيقت

 

چــو كــل از روي ظاهــر هســت بســيار

بــود از جــزو خــود كمتــر بــه مقــدار

 

نــه آخــر واجــب آمــد جــزو هســتي

 كـــه هســـتي كـــرد او را زيردســـتي

٦٤٠

وجــــود كــــل كثيــــر واحــــد آيــــد

 كثيــــر از روي كثــــرت مــــينمايــــد

 

عَـرَض شـد هسـتيي كان اجتماعي است

عـَرَض سـوي عـ دم بالذات ساعي است

 

بـه هـر جـزوي ز كـل كان نيست گردد

 كــل انــدر دم ز امكــان نيســت گــردد

 

جهـان كـل اسـت و در هـر طـرف ه العين

عــــدم گــــردد و لا يبقــــي زمانــــين

 

دگــــر بــــاره شــــود پــــيدا جهانــــي

بـــه هـــر لحظـــه زمـــين و آســـماني

٦٤٥

بـه هـر لحظـه جـوان و كهـنه پيـر اسـت

بـه هـر دم انـدر او حشـر و نشـير اسـت 

 

در آن چيـــزي دو ســـاعت مـــينـــپايد

در آن ســاعت كــه مــيميــرد بــزايد

 

ولــيكن طامـّـت الكُبــرَي نــه ايــن اســت

 كـه ايـن يـوم عمـل وان يـوم دين است

 

از آن تــا ايــن بســي فــرق اســت زنهــار

بـــه نادانـــي مكـــن خـــود را گـــرفتار

 

نظـــر بگشـــاي در تفصـــيل و اجمـــال

نگــر در ســاعت و روز و مــه و ســال

٦٥٠

اگــر خواهــي كــه ايــن معنــي بدانــي

تــو را هــم هســت مــرگ و زندگانــي

 

ز هـرچ آن در جهـان از زيـر و بالاست

مــثالش در تــن و جــان تــو پيداســت

 

جهـان چـون تواست يك شخص معين

تـو او را گشـته چـون جـان او تو را تن

 

سـه گـونه نـوع انسـان را ممـات اسـت

يكـي هرلحظه وآن برحسبِ ذات است

 

دو ديگــر زآن ممــاتِ اختــياري اســت

سـيم مـردن مـر او را اضـطراري اسـت

٦٥٥

چــو مــرگ و زندگــي باشــد مقابــل

ســه نــوع آمــد حــياتش در ســه منــزل

 

جهـــان را نيســـت مـــرگِ اختـــياري

 كـــه آن را از همـــه عـــالَم تـــو داري

 

ولـــي هـــر لحظـــه مـــيگـــردد مُـــبَدَّل

در آخــــر هــــم شــــود مانــــند اول

 

هــر آنــچ آن گــردد انــدر حشــر پــيدا

ز تـــو در نـــزع مـــيگـــردد هـــويدا

 

تـنِ تـو چـون زمـين سـر آسـمان اسـت

حواسـت انجـم و خورشـيد جـان است

٦٦٠

چوكـوهاسـت استخوانهاييكه سختست

نـباتت مـوي و اطـرافت درخـت اسـت

 

تــــنت در وقــــت مــــردن از نــــدامت

بلــــرزد چــــون زمــــين روز قــــيامت

 

دمـــاغ آشـــفته و جـــان تيـــره گـــردد

حواسـت هـم چـو انجـم خيـره گـردد

 

مَسـامَت گـردد از خَـوي هـم چـو دريـا

تــو در وي غــرقه گشــته بــي ســر و پــا

 

شــود از جــانكَــنِش اي مــرد مســكين

ز سســـتي اســـتخوانها پشـــم رنگـــين

٦٦٥

بــه هــم پيچــيده گــردد ســاق بــا ســاق

همـه جفتـي شـود از جفـت خـود طـاق

 

چــو روح از تــن بــه كلــيت جــدا شــد

زميــنت «بــاع صَفصــَف لاتُــرَي» شــد

 

بــــدين مــــنوال باشــــد حــــال عــــالَم

 كـه تـو در خـويش مـيبينـي در آن دم

 

بقـا حـق رااسـت باقـي جمله فاني است

بـيانش جملـه در «سـَبعُ المَثانـي» اسـت

 

 ُّبــه «كُــُّ مــَن علَــيها فــان» بــيان كــرد

  لَفــي خَلــقٍ جديــد» هــم عــيان كــرد»

٦٧٠

بــــُـوَد ايجـــــاد و اعـــــدامِ دو عـــــالم

چـــو خلـــق و بعـــثِ نفـــسِ ابـــنِ آدم

 

هميشــه خلــق در خلــقِ جديــد اســت

و گــرچه مــدت عمــرش مديــد اســت

 

هميشـــه فـــيضِ فضـــل حـــق تعالـــي

بـــُوَد از شـــأن خـــود انـــدر تَجلَّـــي

 

از آن جانـــب بـــوَد ايجـــاد و تكمـــيل

وز ايـن جانـب بــود هـر لحظـه تــبديل

 

ولـيكن چـون گذشــت ايـن طَـورِ دنــيا

بقـــــاي كـــــل بـــــوَد در دار عقـــــبا

٦٧٥

 كــه هــر چيــزي كــه بينــي بالضــرورت

دو عــــالَم دارد از معنــــي و صــــورت

 

وصـــال اولـــين عـــينِ فـــراق اســـت

مــر آن ديگــر ز «عِــند االله بــاق» اســت

 

مظاهـــر چـــون فُـــتَد بـــر وِفـــقِ ظاهـــر

در اول مــــينمايــــد عــــين آخـــــر

 

بقــــا اســــمِ وجــــود آمــــد ولــــيكن

بـه جائـي كـآن بـود سـائر چـو سـاكن

 

هـر آنـچ آن هسـت بالقـوه در ايـن دار

بـه فعـل آيـد در آن عـالَم بـه يـك بـار

٦٨٠

ز تــو هــر فعــل كــه اول گشــت صــادر

بــر آن گــردي بــه بــاري چــند قــادر

 

بـه هـر بـاري اگـر نفـع اسـت اگـر ضَـر

شـــود در نفـــسِ تـــو چيـــزي مُدَخَّـــر

 

بــه عــادت حالهــا بــا خــوي گــردد

بــه مــدت مــيوههــا خوشــبوي گــردد

 

از آن آمـــوخت انســـان پيشـــههـــا را

وز آن تـــركيب كـــرد انديشـــههـــا را

 

همـــــه افعـــــال و اقـــــوال مُدَخَّـــــر

هــــويدا گــــردد انــــدر روز محشــــر

٦٨٥

چـــو عـــريان گـــردي از پيـــراهن تـــن

شـــود عـــيب و هنـــر يكـــباره روشـــن

 

تـــنت باشـــد ولـــيكن بـــيكـــدورت

 كــه بــنمايد از او چــون آب صــورت

 

همــــه پــــيدا شــــود آنجــــا ضــــماير

فـــرو خـــوان آيـــت «تُبلَـــي السّـــرائر»

 

دگـــر بـــاره بـــه وفـــقِ عـــالَمِ خـــاص

شــود اخــلاقِ تــو اجســام و اشــخاص

 

چـــنان كـــاز قُـــوَّتِ عنصـــر در ايـــنجا

موالــــيد ســــه گانــــه گشــــت پــــيدا

٦٩٠

همـــه اخـــلاق تـــو در عـــالم جـــان

 گهـــي انــــوار گـــردد گــــاه نيــــران

 

تَعـَــــيُّن مـــــر تفع گـــــردد ز هســـــتي

نمانـــــد درنظـــــر بـــــالا و پســـــتي

 

نمانَــــد مــــرگت انــــدر دار حــــيوان

بــه يــك رنگــي بــرآيد قالــب و جــان

 

بــوَد پــا و ســر و چشــم تــو چــون دل

شــود صــافي ز ظلمــت صــورت گِــل

 

 كـــند انـــوار حـــق بـــر تـــو تجلـــي

ببينـــي بـــيجهـــت حـــق را تعالـــي

٦٩٥

دو عــالم را همــه بـــر هــم زنــي تـــو

نــــدانم تاچــــه مســــتيها كنــــي تــــو

 

  سـَــقاهُم رََبُّهـــُم» چـــه بـــود بيـــنديش»

«طَهورًا» چيست صافي گشتن ازخويش

 

زهــي شــربت زهــي لــذت زهــي ذوق

زهـي حيـرت زهـي دولـت زهـي شوق

 

خوشـا آن دم كـه مـا بـيخـويش باشيم

غنــــيِّ مطلــــق و درويــــش باشــــيم

 

نـه ديـن نـه عقـل نـه تقـوي نـه ادراك

فــتاده مســت و حيــران بــر ســر خــاك

٧٠٠

بهشـت و حـور و خُلـد آنجـا چه سنجد

 كـــه بـــيگانه در آن خلـــوت نگـــنجد

 

چـو رويـت ديـدم و خـوردم از آن مـي

نـدانم تـا چـه خـواهد شـد پـس از وي

 

پـــي هـــر مســـتيئـــي باشـــد خمـــاري

از ايـن انديشـه دل خـون گشـت بـاري