|
سوءال |
|
چـه بحـر اسـت آنكـه نطقـش سـاحل آمد؟
زقعـــراو چـــه گوهـــر حاصـــل آمـــد؟ |
|
جواب |
|
يكــي
دريااســت هســتي، نطــقْ ســاحل
صــدف
حــرف و جواهــر دانــش دل
|
|
|
بـــه هـــر موجـــي هـــزاران
دُرِّ شـــهوار
بــرون ريــزد ز نَــصَ و نقــل و
اَخــبار
|
|
|
هـــزاران مـــوج خيـــزد هـــر دم از وي
نگــردد قطــرهئــي هرگــز كــم از وي
|
٥٦٥ |
|
وجـود
علـم از آن دريـاي ژرف اسـت
غـلافِ دل دراو
ازصـوت وحرف است
|
|
|
معانـــي چـــون كـــند ايـــنجا
تنـــزل
ضـــــرورت باشـــــد آن را از تَمَـــــثُّل
|
|
|
شـــنيدم مـــن كـــه انـــدر مـــاه نيســـان
صــــدف بــــالا رود از قعــــر عُمـــّـان
|
|
|
ز شـــيبِ
قعـــرِ بحـــر آيـــد برافـــراز
بـــه روي بحـــر
بنشـــيند دهـــن بـــاز
|
|
|
بخــــاري مــــرتفع گــــردد ز
دريــــا
فـــرو بـــارد بـــه امـــر حـــق
تعالـــي
|
٥٧٠ |
|
چكــد انــدر دهــانش قطــرهئــي چــند
شـــود بســـته دهـــانِ او بـــه صـــد بـــند
|
|
|
رود بـــا قعـــرِ
دريـــا بـــا دلـــي پـــر
شــــود
آن قطــــرة بــــاران يكــــي در
|
|
|
بـــه قعـــر انـــدر رود غـــواصِ
دريـــا
از آن آرد بــــــــرون
لولــــــــوي لالا
|
|
|
تـنِ تـو سـاحل و هسـتي چـو دريا است
بخـارش فـيض و بـاران علـمِ اسمااسـت |
|
|
خــرد غــواصِ آن
بحــر عظــيم اســت
كــه او
را صــد جواهــر در گلــيم اســت
|
٥٧٥ |
|
دل آمــد علــم را مانــند يــك ظــرف
صـدف با علمِ دل صوت است با حرف
|
|
|
نفَــس
گــردد روان چــون بــرقِِ لامــع
رســـد زو حـــرفها وا گـــوش ســـامع
|
|
|
صــدف بشــكن بــرون كــن دُرِّ
شــهوار
بـــيفكن پوســـت، مغـــزِ
نغـــز بـــردار
|
|
|
لغــت بــا اشــتِقاق و نحــو بــا صــرف
همـــيگـــردد همـــه پيـــرامن حـــرف
|
|
|
هر آن كاو جمله
عمر خود در اين كرد
بــه
هــرزه صــرفْ عمــرِ نازنــين كــرد
|
٥٨٠ |
|
ز جـَـوزش قشــرِ ســبز افــتاد در دســت
نــيابد مغــزْ هــر كــاو
پوســت نشكســت
|
|
|
بلـي
بـي پوسـت ناپخـته اسـت هـر مغـز
ز علــمِ ظاهــر آمــد علــمِ ديــن نغــز
|
|
|
ز مـــن جـــانِ بـــرادر پـــند
بنـــيوش
بـه جـان
و دل بـرو در علـمِ ديـن كوش
|
|
|
كــه عــالِم در دو عــالَم ســروري يافــت
اگــر كهتــر بــُد از وي مهتــري
يافــت
|
|
|
عمـــل كـــآن
از ســـرِ احـــوال باشـــد
بســــي بهتــــر ز علــــمِ قــــال باشــــد
|
٥٨٥ |
|
ولــي كــاري كــه از آب و گــل آيــد
نـه چـون
علـم است كآن كار ازدل آيد |
|
|
مـيان جسـم و جـان بنگر چه فرق است
گراينـرا غرب گيري آن چو شرق است
|
|
|
از ايـــنجا بـــاز دان
احـــوال و اعمـــال
بـــه
نســـبت بـــا علـــومِ قـــال بـــا حـــال |
|
|
نــه علــم اســت آنكــه دارد مــيل دنيــي
كــه صــورت دارد
امــا نيســت معنــي
|
|
|
نگـــردد علـــم هرگـــز جمـــع بـــا آز
مَلَـك خواهـي سـگ از خود دور انداز
|
٥٩٠ |
|
علــوم ديــن ز اخــلاق
فرشــته اســت
نباشـد در
دلـي كـاو سگ سرشت است
|
|
|
حــديث مصــطفي آخــر همــين اســت
نكـــو بشـــنو كـــه البـــته چنـــين
اســـت
|
|
|
درونِ خانــهئــي
چــون هســت صــورت
فرشــــته نايــــد انــــدر وي ضــــرورت |
|
|
بـــــــرو بـــــــزداي روي تخـــــــتة دل
كــه تــا ســازد
مَلَــك پــيش تــو منــزل
|
|
|
از
او تحصـــيل كـــن علـــم وراثـــت
ز بهــــر آخــــرت مــــيكن حــــراثت
|
٥٩٥ |
|
كــتاب حــق بخــوان از نفــس و
آفــاق
مــزين شــو بــه اصــل جملــه اخــلاق
|
|
|
اصـــول خُلـــق نـــيك آمـــد عـــدالت
پـس از وي حكمـت وعفـت
شـجاعت |
|
|
حكيمـي راسـت
گفـتار اسـت و كردار
كسـي كـاو متصـف گـردد بـدين چـار
|
|
|
بــه حكمــت باشــدش جــان و دل آگــه
نـــه گـُربـُـــز
باشـــد و نـــه نيـــز ابلـــه
|
|
|
بـه
عفـت شـهوت خـود كـرده مسـتور
شَـرِه همچـون خمـود از وي شـده
دور
|
٦٠٠ |
|
شـــــجاع و صـــــافي از ذُلّ و
تكبـــــر
مُبــــَـرّا ذاتـــــش از جـــــبن و تَهـــــوُّر
|
|
|
عـــدالت چـــون شِـــعار ذات او شـــد
نــدارد
ظلــم، از آن خُلقــش نكــو شــد |
|
|
همــه اخــلاق
نـــيكو در مــيانه اســـت
كـه از افـراط و تفـريطش كـرانه
اسـت
|
|
|
مــيانه چــون صـــراط مســتقيم اســـت
ب
ز هــر دو جانــبش قعــر جحــيم اســت
|
|
|
ــه باريكــي و تيــزي مــوي و شمشــير
نــه روي گشــتن و
بــودن بــر او ديــر
|
٦٠٥ |
|
عـــدالت چـــون يكـــي
دارد ز اضـــداد
همـي هفـت آمـد ايـن اضـداد ز اعـداد
|
|
|
بــه زيــر هــر عــدد سِــرّي نهفــت اســت
از آن
درهــاي دوزخ نيــز هفــت اســت
|
|
|
چـــنان كـــاز ظلـــم شـــد دوزخ مهـــيا
بهشـــت آمـــد هميشـــه عـــدل را
جـــا
|
|
|
جــزاي عــدل، نــور و
رحمــت آمــد
ســـزاي ظلـــم، لعـــن و ظلمـــت آمـــد
|
|
|
ظهـــور نيكوئـــي در اعـــتدال اســـت
عــدالت جســم را
اقصَــي كمــال اســت
|
٦١٠ |
|
مُــرَكّب
چــون شــود مانــند يــك چيــز
ز اجـــزا دور گـــردد فعـــل و تمييـــز
|
|
|
بســــيطُ الــــذّات را مانــــند
گــــردد
مـــــيانِ ايـــــن و آن پـــــيوند گـــــردد
|
|
|
نـه پـيوندي كـه از تـركيبِ اجـزا اسـت
كـه روح از وصـف
جِسمِيّت مبرا است
|
|
|
چــو آب و گــل
شــود يكــباره صــافي
رســــد از حــــق بــــدو روح اضــــافي
|
|
|
چـــو يابـــد تَســـوِيَت اجـــزاي
اركـــان
در او
گيــــرد فــــروغ عــــالَم جــــان
|
٦١٥ |
|
شــعاع جــان ســوي تــن وقــت تَعــديل
چـو خورشـيد و زمـين آمـد بـه
تمثـيل
|
|
|
اگـر چـه خـور
بـه چـرخ چارمين است
شــعاعش نــور و تدبيــر زمــين اســت |
|
|
طبيعــتهاي عنصــر نــزد خَــور نيســت
كـواكب گرم وسردوخشك
وتر نيست
|
|
|
عناصـر
جملـه از وي گـرم و سرد است
سـپيد و سـرخ و سـبز و آل و زرد است |
|
|
بــود حكمــش روان چــون شــاهِ عــادل
كــه نــه خــارج
تــوان گفــتن نــه داخــل
|
٦٢٠ |
|
چـــو از تعـــديل شـــد اركـــان موافـــق
ز حســنش نفــسِ گــويا گشــت عاشــق
|
|
|
نكـــــاح معـــــنوي
افـــــتاد در ديـــــن
جهــــان را نفــــسِ كلــــي داد كابــــين
|
|
|
از ايشــان مــي پديــد آمــد فصــاحت
علـــوم و نطـــق و
اخـــلاق و صـــباحت
|
|
|
ملاحـــــت از جهـــــانِ بـــــيمثالـــــي
درآمـــــد همچـــــو رنـــــد لاابالـــــي
|
|
|
بــــه
شهرســــتانِِنيكويــــي علَــــم زد
همـــه تـــرتيبِ عـــالَم را بـــه هـــم زد |
٦٢٥ |
|
گهـي بـر رخشِ حسن او شهسوار
است
گهـــي بـــا نطـــقْ
تـــيغ آبـــدار اســـت
|
|
|
چو در شخص است خوانندش ملاحت
چــو در لفــظ اســت گويــندش بلاغــت
|
|
|
ولـــي و شـــاه و درويـــش و
توانگـــر
همــــه در تحــــت حكــــم او مســــخر
|
|
|
درونِ حســـنِ روي نـــيكوان چيســـت
نه آن حسن است تنها گويي
آن چيست |
|
|
جـــز از
حـــق مـــينـــيايد دلربايـــي
كـه شـركت نيسـت كـس را در خدايي |
٦٣٠ |
|
كجــــا شــــهوت دل مــــردم
ربايــــد
كــه حــق گــه گــه ز
باطــل مــينمايــد
|
|
|
مــثال حــق شــناس انــدر همــه جــاي
ز حـــد خويشـــتن بيـــرون مـــنه پـــاي
|
|
|
حـق انـدر كسـوتِ
حـق بين و حق دان
حــق
انــدر باطــل آمــد كــارِ شــيطان |
|