شیخ محمود شبستري


ویرایشگر: دکتر نجاتی آکسو


 

سوءال

چـه بحـر اسـت آنكـه نطقـش سـاحل آمد؟
زقعـــراو چـــه گوهـــر حاصـــل آمـــد؟

جواب

يكــي دريااســت هســتي، نطــقْ ســاحل

صــدف حــرف و جواهــر دانــش دل

 

بـــه هـــر موجـــي هـــزاران دُرِّ شـــهوار

بــرون ريــزد ز نَــصَ و نقــل و اَخــبار

 

هـــزاران مـــوج خيـــزد هـــر دم از وي

نگــردد قطــرهئــي هرگــز كــم از وي

٥٦٥

وجـود علـم از آن دريـاي ژرف اسـت

غـلافِ دل دراو ازصـوت وحرف است

 

معانـــي چـــون كـــند ايـــنجا تنـــزل

ضـــــرورت باشـــــد آن را از تَمَـــــثُّل

 

شـــنيدم مـــن كـــه انـــدر مـــاه نيســـان

صــــدف بــــالا رود از قعــــر عُمـــّـان

 

ز شـــيبِ قعـــرِ بحـــر آيـــد برافـــراز

بـــه روي بحـــر بنشـــيند دهـــن بـــاز

 

بخــــاري مــــرتفع گــــردد ز دريــــا

فـــرو بـــارد بـــه امـــر حـــق تعالـــي

٥٧٠

چكــد انــدر دهــانش قطــرهئــي چــند

شـــود بســـته دهـــانِ او بـــه صـــد بـــند

 

رود بـــا قعـــرِ دريـــا بـــا دلـــي پـــر

شــــود آن قطــــرة بــــاران يكــــي در

 

بـــه قعـــر انـــدر رود غـــواصِ دريـــا

از آن آرد بــــــــرون لولــــــــوي لالا

 

تـنِ تـو سـاحل و هسـتي چـو دريا است

بخـارش فـيض و بـاران علـمِ اسمااسـت

 

خــرد غــواصِ آن بحــر عظــيم اســت

 كــه او را صــد جواهــر در گلــيم اســت

٥٧٥

دل آمــد علــم را مانــند يــك ظــرف

صـدف با علمِ دل صوت است با حرف

 

نفَــس گــردد روان چــون بــرقِِ لامــع

رســـد زو حـــرفها وا گـــوش ســـامع

 

صــدف بشــكن بــرون كــن دُرِّ شــهوار

بـــيفكن پوســـت، مغـــزِ نغـــز بـــردار

 

لغــت بــا اشــتِقاق و نحــو بــا صــرف

همـــيگـــردد همـــه پيـــرامن حـــرف

 

هر آن كاو جمله عمر خود در اين كرد

بــه هــرزه صــرفْ عمــرِ نازنــين كــرد

٥٨٠

ز جـَـوزش قشــرِ ســبز افــتاد در دســت

نــيابد مغــزْ هــر كــاو پوســت نشكســت

 

بلـي بـي پوسـت ناپخـته اسـت هـر مغـز

ز علــمِ ظاهــر آمــد علــمِ ديــن نغــز

 

ز مـــن جـــانِ بـــرادر پـــند بنـــيوش

بـه جـان و دل بـرو در علـمِ ديـن كوش

 

كــه عــالِم در دو عــالَم ســروري يافــت

اگــر كهتــر بــُد از وي مهتــري يافــت

 

عمـــل كـــآن از ســـرِ احـــوال باشـــد

بســــي بهتــــر ز علــــمِ قــــال باشــــد

٥٨٥

ولــي كــاري كــه از آب و گــل آيــد

نـه چـون علـم است كآن كار ازدل آيد

 

مـيان جسـم و جـان بنگر چه فرق است

 گراينـرا غرب گيري آن چو شرق است

 

از ايـــنجا بـــاز دان احـــوال و اعمـــال

بـــه نســـبت بـــا علـــومِ قـــال بـــا حـــال

 

نــه علــم اســت آنكــه دارد مــيل دنيــي

 كــه صــورت دارد امــا نيســت معنــي

 

نگـــردد علـــم هرگـــز جمـــع بـــا آز

مَلَـك خواهـي سـگ از خود دور انداز

٥٩٠

علــوم ديــن ز اخــلاق فرشــته اســت

نباشـد در دلـي كـاو سگ سرشت است

 

حــديث مصــطفي آخــر همــين اســت

نكـــو بشـــنو كـــه البـــته چنـــين اســـت

 

درونِ خانــهئــي چــون هســت صــورت

فرشــــته نايــــد انــــدر وي ضــــرورت

 

بـــــــرو بـــــــزداي روي تخـــــــتة دل

 كــه تــا ســازد مَلَــك پــيش تــو منــزل

 

از او تحصـــيل كـــن علـــم وراثـــت

ز بهــــر آخــــرت مــــيكن حــــراثت

٥٩٥

كــتاب حــق بخــوان از نفــس و آفــاق

مــزين شــو بــه اصــل جملــه اخــلاق

 

اصـــول خُلـــق نـــيك آمـــد عـــدالت

پـس از وي حكمـت وعفـت شـجاعت

 

حكيمـي راسـت گفـتار اسـت و كردار

 كسـي كـاو متصـف گـردد بـدين چـار

 

بــه حكمــت باشــدش جــان و دل آگــه

نـــه گـُربـُـــز باشـــد و نـــه نيـــز ابلـــه

 

بـه عفـت شـهوت خـود كـرده مسـتور

شَـرِه همچـون خمـود از وي شـده دور  

٦٠٠

شـــــجاع و صـــــافي از ذُلّ و تكبـــــر

مُبــــَـرّا ذاتـــــش از جـــــبن و تَهـــــوُّر

 

عـــدالت چـــون شِـــعار ذات او شـــد

نــدارد ظلــم، از آن خُلقــش نكــو شــد

 

همــه اخــلاق نـــيكو در مــيانه اســـت

 كـه از افـراط و تفـريطش كـرانه اسـت

 

مــيانه چــون صـــراط مســتقيم اســـت ب

ز هــر دو جانــبش قعــر جحــيم اســت

 

ــه باريكــي و تيــزي مــوي و شمشــير

نــه روي گشــتن و بــودن بــر او ديــر

٦٠٥

عـــدالت چـــون يكـــي دارد ز اضـــداد

همـي هفـت آمـد ايـن اضـداد ز اعـداد

 

بــه زيــر هــر عــدد سِــرّي نهفــت اســت

از آن درهــاي دوزخ نيــز هفــت اســت

 

چـــنان كـــاز ظلـــم شـــد دوزخ مهـــيا

بهشـــت آمـــد هميشـــه عـــدل را جـــا

 

جــزاي عــدل، نــور و رحمــت آمــد

ســـزاي ظلـــم، لعـــن و ظلمـــت آمـــد

 

ظهـــور نيكوئـــي در اعـــتدال اســـت

عــدالت جســم را اقصَــي كمــال اســت

٦١٠

مُــرَكّب چــون شــود مانــند يــك چيــز

ز اجـــزا دور گـــردد فعـــل و تمييـــز

 

بســــيطُ الــــذّات را مانــــند گــــردد

مـــــيانِ ايـــــن و آن پـــــيوند گـــــردد

 

نـه پـيوندي كـه از تـركيبِ اجـزا اسـت

كـه روح از وصـف جِسمِيّت مبرا است

 

چــو آب و گــل شــود يكــباره صــافي

رســــد از حــــق بــــدو روح اضــــافي

 

چـــو يابـــد تَســـوِيَت اجـــزاي اركـــان

در او گيــــرد فــــروغ عــــالَم جــــان

٦١٥

شــعاع جــان ســوي تــن وقــت تَعــديل

چـو خورشـيد و زمـين آمـد بـه تمثـيل

 

اگـر چـه خـور بـه چـرخ چارمين است

شــعاعش نــور و تدبيــر زمــين اســت

 

طبيعــتهاي عنصــر نــزد خَــور نيســت

 كـواكب گرم وسردوخشك وتر نيست

 

عناصـر جملـه از وي گـرم و سرد است

سـپيد و سـرخ و سـبز و آل و زرد است

 

بــود حكمــش روان چــون شــاهِ عــادل

 كــه نــه خــارج تــوان گفــتن نــه داخــل

٦٢٠

چـــو از تعـــديل شـــد اركـــان موافـــق

ز حســنش نفــسِ گــويا گشــت عاشــق

 

نكـــــاح معـــــنوي افـــــتاد در ديـــــن

جهــــان را نفــــسِ كلــــي داد كابــــين

 

از ايشــان مــي پديــد آمــد فصــاحت

علـــوم و نطـــق و اخـــلاق و صـــباحت

 

ملاحـــــت از جهـــــانِ بـــــيمثالـــــي

درآمـــــد همچـــــو رنـــــد لاابالـــــي

 

بــــه شهرســــتانِِنيكويــــي علَــــم زد

همـــه تـــرتيبِ عـــالَم را بـــه هـــم زد

٦٢٥

گهـي بـر رخشِ حسن او شهسوار است

 گهـــي بـــا نطـــقْ تـــيغ آبـــدار اســـت

 

چو در شخص است خوانندش ملاحت

چــو در لفــظ اســت گويــندش بلاغــت

 

ولـــي و شـــاه و درويـــش و توانگـــر

همــــه در تحــــت حكــــم او مســــخر

 

درونِ حســـنِ روي نـــيكوان چيســـت

نه آن حسن است تنها گويي آن چيست

 

جـــز از حـــق مـــينـــيايد دلربايـــي

 كـه شـركت نيسـت كـس را در خدايي

٦٣٠

كجــــا شــــهوت دل مــــردم ربايــــد

 كــه حــق گــه گــه ز باطــل مــينمايــد

 

مــثال حــق شــناس انــدر همــه جــاي

ز حـــد خويشـــتن بيـــرون مـــنه پـــاي

 

حـق انـدر كسـوتِ حـق بين و حق دان

حــق انــدر باطــل آمــد كــارِ شــيطان