شیخ محمود شبستري


ویرایشگر: دکتر نجاتی آکسو


 

سوءال

وصــال ممكــن و واجــب بــه هــم چيســت؟
حـديث قـرب و بعـد و بيش و كم چيست؟

جواب

ز مـن بشـنو حـديث بـي كـم و بـيش

ز نزديكــي تــو دور افــتادي از خــويش

 

چـو هسـتي را ظهـوري در عـدم شــد

از آنجـا قـرب و بعـد و بـيش و كـم شـد

٥١٥

قـريبآن «هست»كاورا رَشِّ نور است

بعـيد آن «نيسـت» ي كاز هست دور است

 

اگــر نــوري ز خــود در تــو رســانَد

تـــــو را از هســـــتئ خـــــود وارهانَـــــد

 

چـه حاصـل مـر تـو را زيـن بـودِ نابود

كــز او گاهــيت خــوف و گــه رجــا بــود

 

نترســـد زو كســـي كـــاو را شناســـد

كـــه طفـــل از ســـاية خـــود ميهراســـد

 

نمانــد خـــوف اگـــر كـــردي روانـــه

نخـــــواهد اســـــبِ تـــــازي تازيانـــــه

٥٢٠

تـو را از آتـش دوزخ چـه بـاك است

گـر از هسـتي تـن وجـان تـو پـاك است

 

از آتـــــش رَرِّ خـــــالص برفـــــروزد

چــو غشّــي نــبوَد انــدر وي چــه ســوزد

 

تـو را غيـر تـو چيـزي نيسـت در پيش

ولــــيكن از وجــــود خــــود بيــــنديش

 

اگـــر در خويشـــتن گـــردي گـــرفتار

حجــاب تــو شــود عــالَم بــه يــك بــار

 

توئـــي در دور هســـتي جـــزو ســـافِل

توئــــي بــــا نقطــــة وحــــدت مقابــــل

٥٢٥

تعـين هـاي عـالَم بـر تـو طـاري اسـت

«ازآن گوئـيچوشـيطان«همچـومنكيست 

 

از آن گوئـي مـرا خـود اختـيار اسـت

تــن مــن مــركَب و جــانم ســوار اســت

 

زمــام تــن بــه دســت جــان نهادنــد

همـــه تكلـــيف بـــر مـــن زآن نهادنـــد

 

ندانــي كــاين رَهِ آتــشپرســتي اســت

همـه ايـن آفـت و شـومي ز هسـتي است

 

كدامـــين اختـــيار اي مـــرد عاقــــل

 كســـي را كـــاو بـــوَد بالـــذّات باطـــل

٥٣٠

چـو بـودِ توسـت يك سر همچو نابود

نگوئـــي كـــه اختـــيارت از كجـــا بـــود

 

كســي كــاو را وجــود از خــود نباشــد

بـــه ذاتِ خـــويش نـــيك و بـــد نباشـــد

 

كــه را ديــدي تــو انــدر جملــه عــالم

كــه يــك دم شــادماني يافــت بــي غــم

 

كـه را شـد حاصـل آخـر جملـه امـّيد

كــه مانــد انــدر كمالــي تــا بــه جاويــد

 

مــــراتب باقــــي و اهــــل مــــراتب

بــــه زيــــر امــــر حــــق، واالله غالــــب

٥٣٥

مــثال حــق شــناس انــدر همــه جــاي

ز حـــد خويشـــتن بيـــرون مـــنه پـــاي

 

زحـالِخويشتن پرس اين «قََدَر»چيست

وز آنجــا بــازدان كاهــل «قَــَدَر» كيســت

 

هرآنكس را كه مذهب غير جبر است

نبـــي فـــرمود كـــو مانـــند گبـــر اســـت

 

چـنان كـآن گبرْ يزدان و اهرمن گفت

مــر آن نــادان احمــق«او» و «مــن» گفــت

 

بـه مـا افعـال را نسـبت مجـازي اسـت

نسـب خـود در حقيقت لهو و بازي است

٥٤٠

نـــبودي تـــو كـــه فعلـــت آفـــريدند

تــــو را از بهــــر كــــاري برگــــزيدند

 

بــه قــدرت بــيســبب دانــاي بــر حــق

بــه علــم خــويش حكمــي كــرده مطلــق

 

مقــدر گشــته پــيش از جــان و از تــن

بــــراي هــــر يكــــي كــــاري معــــين

 

يكــي هفتصــد هــزاران ســاله طاعــت

بــه جــاي آورد و كــردش طــوق لعــنت

 

دگــر از معصــيت نــور و صــفا ديــد

چــو تــوبه كــرد نــور «اِصــطَفَي» ديــد

٥٤٥

عجـب تـر آنكـه ايـن از تـركِِ مأمـور

شــد از الطــاف حــق مــرحوم و مغفــور 

 

مــر آن ديگــر ز منهِــي گشــته ملعــون

زهـي فعـلِ تـو بـي چـند و چـه و چـون

 

جــــناب كبريايــــي لاابالــــي اســــت

منـــــزه از قياســـــاتِ خيالـــــي اســـــت

 

چــه بــود انــدر ازل اي مــرد نااهــل

كـه ايـن يـك شـد محمـد و آن ابوجهل

 

كسـيكـاو بـا خـدا چون و چرا گفت

چـو مشـرك حضـرتش را ناسـزا گفـت

٥٥٠

ورا زيــبد كــه پرســد از چــه و چــون

نباشــــد اعتــــراض از بــــنده مــــوزون

 

خداونــدي همــه در كبريايــي اســت

نــه علــت لايــقِ فعــلِ خدايــي اســت

 

ســزاوارِ خدايــي لطــف و قهــر اســت

ولــيكن بندگــي در جبــر و فقــر اســت

 

كـــرامت آدمـــي را اضـــطرار اســـت

نــه زآن كــاو را نصــيبي ز اختــيار اســت

 

نــبوده هــيچ چيــزش هرگــز از خــود

پــس آنگــه پرســدش از نــيك و از بــد

٥٥٥

نــــدارد اختــــيار و گشــــته مأمــــور

زهــي مســكينكــه شــد مخــتارِ مجــبور

 

نـه ظلمست اينكه عين علم وعدلست

نـه جورستاين كه محضِ لطف و فضلست

 

بـه شـرعت زآن سـبب تكليف كردند

كـــه از ذات خـــودت تعـــريف كـــردند

 

چـو از تكلـيف حـق عاجـز شـوي تـو

بــه يــك بــار از مــيان بيــرون روي تــو

 

بــه كلــيت رهايــي يابــي از خــويش

غنــي گــردي بــه حــق اي مــرد درويــش

٥٦٠

بـــرو جـــان پـــدر تـــن در قضـــا ده

بـــــه تقديـــــرات يزدانـــــي رضـــــا ده