شیخ محمود شبستري


ویرایشگر: دکتر نجاتی آکسو


 

سوءال

چـــــرا مخلـــــوق را گويـــــند واصـــــل
ســلوك و ســيراو چــون گشــت حاصــل؟

جواب

وصــال حــق ز خَلقِــيَت جدائــي اســت

ز خــود بــيگانه گشــتن آشــنائي اســت

 

چـــو ممكـــن گـــرد امكـــان برفشـــانَد

بــه جــز واجــب دگــر چيــزي نمانَــد

٤٧٠

وجـود هـر دو عـالم چـون خـيال اسـت

كــه در وقــت بقــا عــين زوال اســت

 

نـه مخلـوق اسـت آن كو گشت واصل

نگـــويد ايـــن ســـخن را مـــرد كامـــل

 

عــدم كــي راه يابــد انــدر ايــن بــاب

چــه نســبت خــاك را بــا رَبِّ اربــاب

 

عـدم چـه بـُوَد كـه بـا حـق واصـل آيـد

وز او ســـير و ســـلوكي حاصـــل آيـــد

 

تـــو معـــدوم و عـــدم پيوســـته ســـاكن

بــه واجــب كَــي رســد معــدومِ ممكــن

٤٧٥

اگــر جانــت شــود زيــن معنــي آگــاه

بگوئــــــي در زمــــــان اســــــتغفراالله

 

نـــدارد هـــيچ جوهـــر عَـــرَض عَـــين

عَــرَض چــه ببُوَد كــه لا يَبقَــي زمانَــين

 

حكيمـي كانـدر ايـن فـن كـرد تصنيف

بـه طول و عرض و عمقش كرد تعريف

 

هيولَــَي چيســت جــز معــدومِ مطلــق

 كــه ميگــردد بــه او صــورت محقَّــق

 

چـو صـورت بـيهيولَـي در قِـدم نيست

هيولــي نيــز بــي او جــز عــدم نيســت

٤٨٠

شــده اجســام عــالَم زيــن دو معــدوم

كـه جـز معـدوم از ايشـان نيسـت معلوم

 

ببـــين ماهيـــتت را بـــي كـــم و بـــيش

نـه معـدوم و نه موجود است در خويش

 

نظــر كــن در حقــيقت ســوي امكــان

كــه او بــيهســتي آمــد عــين نقصــان

 

وجـود انـدر كمال خويش ساري است

تَعَــــيُّن نهــــا امــــورِ اعتــــباري اســــت َ

 

امــــور اعتــــباري نيســــت موجــــود

عـدد بسـيار و يـك چيـز اسـت معـدود  

٤٨٥

جهــان را نيســت هســتي جــز مجــازي

سراســر كــارِ او لهــو اســت و بــازي

 

چــو نــور نفــسِ گــويا بــر تــن آيــد

يكــي جســم لطــيف و روشــن آيــد

 

شــود طفــل و جــوان و كَهــل و كمپيــر

بـــيابد علـــم و رأي و فهـــم و تدبيـــر

 

رســد آنگــه اجــل از حضــرتِ پــاك

رود پاكــي بــه پاكــي خــاك وا خــاك

 

همـــه اجـــزاي عـــالَم چـــون نباتـــند

كـــه يـــك قطـــره ز دريـــاي حياتـــند

٤٩٠

زمــان چــو بگــذرد بــر وي شــود بــاز

همـــه انجـــامِ ايشـــان همچـــو آغـــاز

 

رود هــر يــك از ايشــان ســوي مركــز

كــه نگــذارد طبــيعت خــوي مركــز

 

چـو دريايي است وحدت ليك پرخون

كــاز او خيــزد هــزاران مــوجِ مجــنون

 

نگــــر تــــا قطــــرة بــــاران ز دريــــا

چگــونه يافــت چــندين شــكل و اســما

 

بخـــار و ابـــر و بـــاران و نـــم و گـــل

نـــــبات و جانـــــور انســـــانِ كامـــــل

٤٩٥

همــه يــك قطــره بــود آخــر در اول

كــاز او شــد ايــن همــه اشــيا مُمـَـثَّل

 

جهـان از عقـل و نفـس و چرخ و اَ جرام

چـو آن يـك قطـره دان زآغـاز و انجام

 

اجـل چـون در رسـد در چـرخ و انجـم

شـــود هســـتي همـــه در نيســـتي گـــم

 

چـو موجـي بـر زند گردد جهان طَ مس

يقــين گــردد «كَــاَن لَــم تَغــنَ بِــالأمس»

 

خــيال از پــيش برخيــزد بــه يــك بــار

نمانــــد غيــــرِ حــــق در دار و ديَــَــار

٥٠٠

تــو را قُربَــي شــود آن لحظــه حاصــل

شـوي تـو بـي «تـو»ئـي با دوست واصل

 

وصــال ايــن جايگــه رفــعِ خــيال اســت

چـو غيـر از پـيش برخيـزد وصـال است

 

مگـو ممكـن ز حـدِّ خـويش بگذشـت

نـه او واجـب شـد و نه واجب او گشت

 

هــرآن كــاو در معانــي گشــت فايــق

نگـــويد كـــاين بـــوَد قلـــب حقايـــق

 

هــزاران نَشــاَه داري خــواجه در پــيش

بـــُرو آمـــد شـــدِ خـــود را بيـــنديش

٥٠٥

ز بحــث جــزو و كــل نَشَــآتِ انســان

بگــويم يــك بــه يــك پــيدا و پــنهان

 

بخــــاري مــــرتفع گــــردد ز دريــــا

بــه امــر حــق فــرو بــارد بــه صــحرا 

 

شــــعاع آفــــتاب از چــــرخ چــــارم

بـــر او افـــتد شـــود تـــركيب بـــا هـــم

 

كـــند گرمـــي دگـــر ره عـــزم بـــالا

در آويـــــزد بـــــه او آن آب دريـــــا

 

چـو بـا ايشـان شـود خـاك و هـوا ضَـم

بــــرون آيــــد نــــباتِ ســــبز و خــــرم

٥١٠

غــــذاي جانــــور گــــردد ز تــــبديل

خـــورد انســـان و يابـــد بـــاز تحلـــيل

 

شــود يــك نطفــه و گــردد در اطــوار

وزاو انســـان شـــود پـــيدا دگـــر بـــار