شیخ محمود شستري


ویرایشگر: دکتر نجاتی آکسو


 

سوءال

مســافر چــون بد؟ رهــرو كــدام اســت؟
كــه را گــويم كــه او مــرد تمــام اســت؟

جواب

دگـــر گفتـــي مســـافر كيســـت در راه

كسـي كـاو شُـد ز اصـل خـويش آگـاه

 

ســلوكش سَــيرِ كشــفي دان ز امكــان

سـوي واجـب بـه تـركِ شَـين و نقصان

 

مســـافر آن بـــوُد كـــاو بگـــذرد زود

ز خـود صـافي شـود چون آتش از دود

٣١٥

بــــه عكــــس سَــــيرِ اول در مــــنازل

روَد تــــا گــــردد او انســــان كامــــل

 

غضــب كشــد انــدر او پــيدا و شــهوت

وزايشـان خاست بخل وحرص ونخوت

 

بــــه فعــــل آمــــد صــــفتهاي ذمــــيمه

تــــر شــــد از دد و ديــــو و بَهــــيمه

 

تنــــزل را بــــوَد ايــــن نقطــــه اَســــفَل

كـــه شـــد بـــا نقطـــة وحـــدت مقابـــل

 

شـــد از افعـــال كثـــرت بـــينهايـــت

مقابــل گشــت از ايــن رو بــا بــدايت

٣٢٠

اگـــر گـــردد مَقَـــيُد انـــدر ايـــن دام

بـــه گمراهـــي بـــوَد كمتـــر ز اَنعـــام

 

وگـــر نـــوري رســـد از عـــالَمِ جـــان

ز فــيضِ جَذبــه يــا از عكــس بــرهان

 

دلــش بــا لطــف حــق همــراز گــردد

از آن راهـــي كـــه آمـــد بـــاز گـــردد

 

ز جذبـــــه يـــــا ز بـــــرهان حقيقـــــي

رهــــي يابــــد بــــه ايمــــان حقيقــــي

 

كــند يــك رجعــتِ از سِــجْينِ فُجَــار

رخ آرد ســــــوي عِلِّيـــــــينِ اَبــــــرار

٣٢٥

بـــه تـــوبه متصـــف گـــردد در آن دم

شـــــــود در اِصـــــــطَفَي ز اولاد آدم

 

ز افعــــال نكوهــــيده شــــود پــــاك

چــو ادريــسِ نبــي آيــد بــر افــلاك

 

چـــو يابـــد از صـــفاتِ بـــد نجاتـــي

شـود چـون نـوح از آن صـاحب ثباتـي

 

نمانــــد قــــدرت جــــزويش در كــــل

خلـــيل آســـا شـــود صـــاحب تـــوكل

 

ارادت بـــا رضـــاي حـــق شـــود ضَـــم

رود چــون موســي انــدر بــاب اعظــم

٣٣٠

ز علــــم خويشــــتن يابــــد رهائــــي

چـــو عيســـاي نبـــي گـــردد ســـمائي

 

دهـــد يكـــباره هســـتي را بـــه تـــاراج

درآيـــد از پـــئ احمـــد بـــه معـــراج

 

رســـد چـــون نقطـــة آخـــر بـــه اول

در آنجــا نَــه مَلَــك گــنجد نَــه مَرسَــل

 

بـدان اول كـه تـا چـون گشـت موجـود

كــاز او انســان كامــل گشــت مولــود

 

در اَطـــــوارِ جمـــــادي بـــــود پـــــيدا

پـــس از روحِ اضـــافي گشـــت دانـــا

٣٣٥

پــس آنگــه جنبشــي كــرد او ز قــدرت

پـس از وي شـد ز حـق صاحب ارادت

 

بــه طفلــي كــرد بــاز احســاس عــالَم

در او بالفعـــل شـــد وســـواسِ عـــالم

 

چـــو جـــزويات شـــد بـــر وي مـــرتب

بــــه كلــــياتِ ره بــــرد از مــــركب

 

نبــي چــون آفــتاب آمــد ولــي مــاه

مقابـــل گـــردد انـــدر «لـــي مَـــعَ االله»

 

نـبوت در كمـال خـويش صـافي اسـت

ولايـت انـدر او پـيدا نـه مخفـي اسـت

٣٤٠

ولايــــت در ولــــي پوشــــيده بايــــد

ولــــي انــــدر نبــــي پــــيدا نمايــــد

 

ولـــي از پيـــروي چـــون همـــدم آمـــد

نبــــي را در ولايــــت محــــرم آمــــد

 

ز «اِن كُنــــتُم تُحِــــبِون» يابــــد او راه

بــــــه خلــــــوتخانة «يٌحبِــــــبكُمُ االله»

 

در آن خلـــوتســـرا محـــبوب گـــردد

بــه حــق يكبارگــي مجــذوب گــردد

 

بــــوَد تابــــع ولــــي از روي معنــــي

بـــود عابـــد ولـــي در كـــوي معنـــي

٣٤٥

ولــي وقتى رســد كــارش بــه اتمــام

كـــه واآغـــاز گـــردد بـــاز از انجـــام

 

كســي مــرد تمــام اســت كــاز تمامــي

كـــند بـــا خواجگـــي كـــارِ غلامـــي

 

پــس آنگاهــي كــه ببــريد او مســافت

نهــد حــق بــر ســرش تــاج خلافــت

 

بقائــــي يابــــد او بعــــد از فــــنا بــــاز

رود ز انجــــامِ ره ديگــــر بــــه آغــــاز

 

شـــريعت را شِـــعار خـــويش ســـازد

طــــريقت را دِثــــار خــــويش ســــازد

٣٥٠

حقــــيقت خــــود مقــــامِ ذات او دان

شـــده جامـــع مـــيان كفـــر و ايمـــان

 

بــه اخــلاقِ حمــيده گشــته موصــوف

بـه علـم و زهـد و تقـوي بـو ده معروف

 

همــــه بــــا او ولــــي او از همــــه دور

بـــه زيـــر قـــبههـــاي سِـــترْ مســـتور

 

تــــبه گــــردد سراســــر مغــــز بــــادام

گــرش از پوســت بيــرون آوري خــام

 

ولي چون پخته شد بي پوست نيكوست

اگــر مغــزش بــر آري بركَنــي پوســت

٣٥٥

شــريعت پوســت ، مغــز آمــد حقــيقت

مــــيان ايــــن و آن باشــــد طــــريقت

 

خلـل در راهِ سـالك نقـصِ مغـز اسـت

چو مغزش پخته شد بيپوست نغز است

 

چـو عـارف بـا يقـينِ خـويش پيوسـت

رسـيده گشـت مغـز و پوسـت بشكست

 

وجـــودش انـــدر ايـــن عـــالم نـــپايد

بـــرون رفـــت و دگـــر هرگـــز نـــيايد

 

وگــر بــا پوســت تابــد تــابش خَــور

در ايــن نَشــأت كــند يــك دور ديگــر

٣٦٠

درختــي گــردد او از آب و از خــاك

كـه شـاخش بگـذرد از جملـه افــلاك

 

همـــان دانـــه بـــرون آيـــد دگـــر بـــار

يكـــي صـــد گشـــته از تقديـــر جـــبار

 

چــو سَــيرِ حَــبَه بــر خَــطِّ شَــجِر شــد

ز نقطــه خــط ز خــط دَوري دگــر شــد

 

چــو شـــد در دايـــره ســـالك مَكَمُـــل

رســــد هــــم نقطــــة آخــــر بــــه اول

 

دگــــر بــــاره شــــود مانــــند پــــرگار

بــر آن كــاري كــه اول بــود بــر كــار

٣٦٥

ـچو کرد او قطع یکباره مســافت

نهــد حــق بــر ســرش تــاج خلافــت

 

تناســـخ نـــبوَد ايـــن كـــز روي معنـــي

ظهــــورات اســــت در عــــين تجلــــي

 

و قَــــد سَــــأَلوا و قالــــوا مَــــا الــــنِّهايَه

فَقـــيلَ هِـــيُ الـــرُجوعِ اِلَـــي الـــبِدايه

 

نــــــبوت را ظهــــــور از آدم آمــــــد

كمــــالش در وجــــودِ خــــاتم آمــــد

 

ولايـــت بـــود باقـــي تـــا ســـفر كـــرد

چـو نقطـه در جهـان دِوري دگـر كـرد

٣٧٠

ظهــــور كــــل او باشــــد بــــه خــــاتم

بــــه او گــــردد تمامــــي دور عــــالم

 

وجــــود اولــــياء او را چــــو عضــــوند

كـه او كـ لّ است و ايشان همچو جزوند

 

چــو او از خـــواجه يابـــد نســـبتِ تـــام

از او وا ظاهـــر آيـــد رحمـــتِ عـــا

 

شــــود او مقــــتداي هــــر دو عــــالم

خلــــــــــيفه گــــــــــردد از اولادِ آدم

 

چــو نــور آفــتاب از شــب جــدا شــد

تـــو را صـــبح و طلـــوع و اســـتوا شـــد

٣٧٥

دگــــــر بــــــاره ز دَور چــــــرخِ دِوِار

زوال و عصــر و مغــرب شــد پديــدار

 

بـــوَد نـــورِ نبـــي خورشـــيدِ اعظـــم

گـــه از موســـي پديـــد و گـــه ز آدم

 

اگـــــر تـــــاريخِ عـــــالَم را بخوانـــــي

مــــراتب را يكايــــك بــــاز دانــــي

 

ز خَــور هــردم ظهــورِ ســايهئــي شــد

كــه آن معــراج ديــن را پايــهئــي شــد

 

زمـــانِ خـــواجه وقـــت اِســـتِوا بـــود

 كـه از هـر ظـلّ و ظلمـت مُصـطَفَي بود

٣٨٠

بـــه خـــطِّ اِســـتِوا بـــر قامـــتِ راســـت

نـدارد سـايه پـيش و پس چپ و راست

 

چــو كــرد او بــر صــراطِ حــق اقامــت

بــه امــرِ «فَاســتَقِم» مــيداشــت قامــت

 

نـــبودش ســـايه كـــَن دارد ســـياهي

زهــــي نــــورِ خــــدا ظِـِـــلِّ الهــــي

 

ورا قــبله مــيانِ غــرب و شــرق اســت

ازيـــرا در مـــيانِ نـــور غـــرق اســـت

 

بـه دسـتِ او چـو شـيطان شـد مسـلمان

بـــه زيـــرِ پـــاي او شـــد ســـايه پـــنهان

٣٨٥

مـــراتب جملـــه زيـــر پايـــة اوســـت

وجــــودِ خاكــــيان از ســــاية اوســــت

 

ز نــورش شــد ولايــت ســايه گســتر

مشــــارِق بــــا مغــــارِب شــــد برابــــر

 

ز هــر ســايه كــه اول گشــت حاصــل

در آخـــر شـــد يكـــي ديگـــر مقابـــل

 

كـــنون هـــر عالَمـــي باشـــد ز اُمُـــت

رســــــولي را مقابــــــل در نــــــبوت

 

نبـــي چـــون در نـــبوت بـــود اَكمَـــل

بــــوَد از هــــر ولــــي ناچــــار افضــــل

٣٩٠

ولايــت شــد بــه خــاتم جملــه ظاهــر

بــر اول نقطــه هــم خــتم آمــد آخــر

 

از او عـــالَم شـــود پـــر امـــن و ايمـــان

جمــــاد و جانــــور يابــــد از او جــــان

 

نمانـــد در جهـــان يـــك نفـــسِ كافـــر

شـــود عـــدل حقيقـــي جملـــه ظاهـــر

 

بـــوَد از سِـــرِّ وحـــدت واقـــفِ حـــق

در او پــــيدا نمايــــد وجــــهِ مطلــــق